Jasyn

Esimi eldiń esinde Jubanaǵamyz bala kezinen-aq baısal­dy, beıne bir kósem, kóshbasshy bolýǵa ja­ra­tylǵandaı kórinetin. Súıegine ana súti­men engen salmaqtylyǵy, sabyrly qal­py, qýanyshta asyp-tógilmeı, qıyn­dyqta asyp-saspaı, tóńiregin ulaǵat­tylar­men qor­­­­shaýǵa tyrysyp, turlaýly tulǵaǵa aınaldy. Jubannyń kelbeti tartymdy, bas qon­dyrysy úılesimdi, mańdaıy kereqarys, jarqyn júzdi, janary ótkir, kózildirigi ajaryn asha túsetin tuńǵıyq oıynyń per­desi tárizdi. Boıy bıik, tip-tik, eńkish emes, jaýyryny jalpaq, ıyqtary eńseli, susy bólekshe, sesi erekshe. Otyrysy han ta­ǵyn­­daǵy bekzada sekildi. Ádemi bet perdesi, kúndeı kúrkiregen, qulaqty ashyp, sergek­tikke jeteleıtin daýysy, qatal úni, jelpin­di, lepti sóz saptaýy, ańqyldaǵan kúlkisi, óz sezimin únemi erkin ustaýy, ádildigi, jo­mart, darqandyǵy ishki-syrtqy dúnıesi, búkil on eki múshesi onnan-munnan quras­tyr­maı, tutas bir materıaldan qashap ja­sal­ǵan monýment ispettes, tula boıy tun­ǵan kúsh-qýat, júrgenniń ózinde jaı júr­meıdi, basyn tuqyrtyp alyp, trotýardy jaryp bara jatqandaı, sol ekpin, sol qýat­pen aldaǵy bir dýalǵa, ne bolmasa qa­byr­ǵaǵa qoıyp ketetindeı kórinetin. Tabı­ǵatynan tarıhı iri oqıǵalardyń qalyń ortasynda júrý úshin jaratylǵan osy bir daryndy tulǵa ózine júktelgen asa úlken sharýalardy túgeldeı tyndyrýǵa jaralǵan jan ekendigin sezinesiń. Onyń tákapparlyǵy men shandozdyǵy ózine ǵana tán edi. Joqtan ózgege shyr-pyr bola qalýy, mazasyzdanýy, tarpańdyq ta, mańǵazdyq ta Juban minezine qonymdy, jara­symdy edi. Osy bir qasıetterine baı­la­nystyryp, batyrlyq pen aqyndyǵyna súısinip, halyq ony óz zamanynyń Maham­beti ispetti tanydy, baǵalady. Juban – jıyn-toıdyń aqyny emes, qoǵamdyq ómirdiń kóshine basshylyqqa, kósemdikke jaralǵan qaıratker. Onyń aqyndyq ereksheligi – ulttyq bıiktigi. Ol úkilep jyr jazyp, ulaǵatty oılar aıtty. Aqyn óz óleńderimen minezdes. Juban jyrdarııasynyń qaınar kózi – shyǵar bulaǵy bar. Ol týǵan topyraq – Aq-jaıyq óńiri. Jyldar adam júzine ájim túsirse de asyl poezııaǵa ájim túsire al­maı­­­­dy. Ol adamǵa qajetti ojdan men jiger, qaırat pen erlikti, namysty óz shyǵar­malary arqyly adamı qundy qasıetterdi ustandy. Juban aqynnyń sózderi naı­zaǵaıdaı jarqyldap, kúndeı kúrkiredi, kektendirdi, yza qaısarlyqqa shaqyrdy. Juban – qazaq poezııasyndaǵy sanaý­ly shyńdardyń biri. Shuraıly tildi aqyn. Ol Aqyn degen ataqtyń asqaq abyroıy men aýyr salmaǵyn birdeı sezindi. Jurt­shy­lyqty poezııa darııasynyń epıkalyq mazmundy týyndylarymen sýsyndatty. Onyń óleń joldarynda basy artyq sózder joq, oı jumyrlanyp, sanaǵa tez enedi. Ár sózin abaılap, ár oıyn ólshep, ár sózin naryqtaýǵa daǵdylanyp, qazaq tiliniń baı qazynasyn uqypty, utymdy paıdalandy. Oqyrmandaryna óziniń aqyndyq talantyn moıyndatqan Juban qazaqtyń ulttyq sóz ónerine elý jyldan astam ómirin arnady. Lırık jáne epık aqyn esebinde, jalyndy pýblısıst, ádebıet isiniń kórnekti uıym­das­tyrýshysy qatarynda keń tanyldy. Onyń óleń-poemalary 60-qa jýyq kitap bolyp basyldy. Munyń bári – Jubannyń abyroıly ómiriniń aıǵaǵy. Juban sózderiniń qýaty kúshti. Sóz kestesi, aıbyny Qurmanǵazynyń tókpe kúı­leri “Adaıy” men “Saryarqasy” táriz­di sezimdi terbep jiberedi, úzdiksiz tebiren­tedi, boıdy balqytady, qandy bekitedi, jandy serpiltedi, armandy shalqytady. Juban aǵanyń óleńdi sondaı tabıǵı túrde tógip sala beretindigine mysal retinde bizge syılaǵan kitaptaryna qaldyrǵan birer qoltańbasyn ǵana keltireıin. Kim bilgen aldaǵy ómir, aı sandaryn, Bir janmyn soqsam – daýyl, jansam – jalyn. Batam sol-baqytty bol, qosa aǵarsyn, Tórińde tóbe bıdeı Jaısań jaryń! MunyJubaǵań bizdiń úıdegi Qapııa qaryndasyna jazǵan edi. Taǵy bir kitaptaǵy qoltańbasy mynan­daı: Jaıyqty qalaısha men jaı saǵynam, Júregin jerlesterim jaısa aǵynan? Kúreńdeı kókirekte kúmbirletip, Jyr minip qaıtam talaı Jaısańynan. Osyndaı shymyr shýmaqtar, baltala­syp buzylmaıtyn uıqastar “Jubaǵa, myna kitapqa qoltańba qoıyńyzshy”, dep qolyna ustata salǵanda saý etip tógile ketetinine tańqalatynbyz. Aqynnyń qaı shyǵarmasy da qazaq tili­niń nebir injý-marjanyn sheber qoldana bilgendigimen erekshelenedi. Jubandy aspandatyp aqyn jasaǵan – qazaq tili. Ol ómir boıy qazaq tilin jyrlarynyń ózegi, tıegi, sarqylmas bulaǵy etip qoldanyp, ony ardaqtady, asqaqtatty. Juban – qazaq tilin qorǵap, onyń taǵ­dyryna baılanysty máseleni saıası deń­geı­de kóterip, resmı basshylyq aldynda ba­tyl ún qatqan azamat, ult qaıratkeri. 1953 jyly “Qazaq ádebıeti” gazetinde ju­mys istep júrgende qazaq tili máselesin kótergeni úshin Syrbaı Máýlenov ekeýi qyzmetten aıyryldy. 1966 jyly Juban ortalyqqa ádeıi hat joldap, joǵary oqý oryndarynda qazaq bólimderin kóptep ashý jaıly másele kóterdi. Aqyn ómir boıy qazaq únin talaılar es­tisin, qazaq jyrynyń bulaǵy – qazaq tili­niń tiregi taýdaı berik bolsyn, onyń te­reń tunyǵy laılanbasyn, qazaqshadan aýda­rylǵan Abaıdyń, Shoqannyń, Muhtar­dyń dana oılaryn, jyrlaryn álem simir­sin, sýsyndasyn, dúnıe halyqtary qazaq eli bar, qazaq tili bar ekenin bilip júrsin dep armandady. Jubannyń tirshilik-tynysy keńestik qoǵamnyń tirshilik tynysymen ózektes. Ol – keńes mektebiniń túlegi. Bári de pende: aqyn da pende. Aýlady aqyndar túlki-jyrdy qansonarda, O, bolashaq, ádil bol! Bizdeı bolma! – dep óleń joldarynyń arasyna erkindik ar­ma­nyn bólep, shyndyqty aralastyrdy. Ja­ńyl­maıtyn jaq joq, súrinbeıtin tuıaq joq degendeı, Juban keńestik zaman aǵymyna ilesip, handarymyz ben sultandarymyzǵa, ult-azattyq týyn kótergen Alash qaırat­kerlerine syn aıtqan kezderi de boldy. Biraq olardy balaǵattamady. Shyndyq derti Jubannyń ishinde ósip-jetip, bósirge aınalyp syrtqa shyqty. Juban kóziniń tirisinde úlken laýazym­ǵa ıe boldy. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy­na basshylyq etti. KSRO Jazýshylar oda­ǵynyń hatshysy degen ataǵy da boldy. Qazaq aqyndarynyń arasynan KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe bolǵan da bir ózi. Halyqaralyq jazýshylar qoǵamdastyq­tarynyń kórnekti qaıratkeri sanatyna da ıeger. Odaqtyq memlekettik zań bıligine saı­lanyp, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bol­dy, birneshe joǵarǵy dárejedegi memle­kettik nagradalarmen marapattaldy. Qa­zaq­stannyń halyq jazýshysy ataǵymen respýblıkalyq Memlekettik syılyqpen áspetteldi. Qazaq halqynyń asyldary atanǵan jazýshylar: Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Hamza Esen­janov, Taıyr Jarokov, Qasym Aman­jolov, Ábý Sársenbaev, Ábdilda Tájibaev Jubandy ózderine jaqyn tutyp, aǵalyq iltıpat jasap, jaqsy kórdi. Talantyn joǵary baǵalady. Qosshydan basshyǵa deıingi dárejege jetkizip tanydy. Jubannyń sol kezdegi júıe basshy­la­ryna unamaı, talaı soqqy jegeni de bar. Bul jóninde aqynnyń aýyldasy, dosy, belgili qalamger, qoǵam qaıratkeri Bısen Ju­maǵalıevtiń esteliginen úzindi kel­tireıik. “Juban 70-shi jyldary “Hatshyǵa hat” degen birneshe shýmaqtan turatyn óleń jaz­dy. ... Bul óleńin “Juldyz” jýrnalyna ber­gen. Sol óleń jarııalanǵan jýrnal no­merin ádeıi ustap, Jubanǵa shúbá keltirýdi oılaǵandar ... ertemen partııanyń Ortalyq Komıtetiniń bıýro músheleriniń, Qonaevtan bastap, úıleriniń poshta jáshigine salyp ketipti. “Jubannyń óleńine kóńil aýdar­sańyz” degen japyraq qaǵaz bar. “Kóńil­dester” bul óleń partııanyń basshylaryn dattap, ózin maqtap otyr” degen uǵym týdyrýǵa myqtap-aq tyrysypty. ...Juban ózin olardan artyq sanaıdy, óıtkeni “men qalamyn aqyn bop ólgende de” dep saırap otyrǵan joq pa dep daýryǵypty. О́leń jýrnal betinen sypyrylyp tastaldy. ... “Men – qazaqpyn” poemasy shyq­qanda, Jubannyń sońyna túsýshiler bol­ǵan. “Bul shyǵarma ultshyldyqty ýaǵyz­daıdy” degender de boldy”. “Men qazaqpyndy” partııalyq senzýra 6 aı boıy ár jolyn ejiktep oqyp, aqy­rynda ultshyldyq sarynǵa negizdelgen esh­teńe taba almaı, Máskeýmen keńesip, áreń dep jaryq­qa shyǵýyna ruqsat etedi. Sóz joq, bul derekter Jubannyń partııalyq baqylaý astynda bolǵandyǵyn dáleldeıdi. “Sel” poemasy tóńireginde de biraz ja­ǵym­syz áńgime oryn aldy. Endi kúnshilder poemanyń “basshy” degen geroıyna jar­masyp, “Shyǵarma Qonaevqa arnalǵan, Juban baıaǵy “Hatshyǵa hattaǵysyndaǵy” partııa basshysyn synaǵanyn jýyp-shaıyp, Qonaevtan keshirim surap, tize bú­gip otyr”, dep shýlasty. Juban jasy­mady, qaısarlyǵyn tanytty. “Men – Qazaqpynnyń” jaryqqa shy­ǵýyna ne negiz boldy, Jubanǵa qandaı jaǵdaı bul týyndyny jazýǵa áser etti? Bolshevıktik ımperııanyń qol astyn­da qazaq eli bar da, erki joq, uıysqan ulty bar da, derbestik dárejede turǵan memle­keti joq, ulan baıtaq jeri kelimsekterdiń qonysyna aınaldy. Endi ne isteımiz, atymyzdy, tilimizdi joǵaltyp, qazaq ulty bolyp tarıhı deńgeıde tura alamyz ba? Ultymyzdyń eńsesi tústi, jymysqy saıa­satqa qarsy turar qaırat kórsete al­maı, jigeri jasydy. Ultymyz saıası álim­jettilikten qorǵansyzdyń kúnin keshti, ultsyzdandyrý saıasatyna yzalandy, nalydy. 1960 jyly 26 jeltoqsanda tyń ıgerý degen jeleýmen Qazaqstannyń soltústik aımaǵyndaǵy jeri qunarly oblystardyń basy biriktirilip, ortalyq tyń ólkesi – “Selınnyı kraı” degen aımaq quryldy. Bul jer ıesi – qazaq hal­qy­nyń yqtııarynan tys isteldi. Qazaqstan úsh ólkege bólindi de, tutastyǵyna balta shabyldy. Aqmolanyń aty Selınograd bolyp ózgerdi. Dalada mal órisi qysqardy. Qazaq maldyń ornyna taıaq ustady. Qula túz qaltyrady. Dinin, dilin joǵaltty qazaq. Mektepter tek orys tilinde oqytyp, qazaq tili tek dastarqan, úı-jaı tónireginde qoldanysta qalyp, mesheýlikke ushyrady. Keńestik ústemdik ruqsat etken pyshaq­tyń qyryndaı oqýlyqty oqyp, shyndyq­tyń aýylynan múlde alys jasalǵan qazaq tarıhyn tutyndyq. Tyńgerler dep jiberdi masyldardy, asyldardy emes, Abaqtydan bosatyp ap. Bıleýinshe bıledi, bósti de, ıesi joq tárizdi bul Dalanyń. Osyndaı hal­qynyń basyna túsken qaýipti sezingen Juban qazaq ulty týraly óz atynan “Men – qazaqpyn” dep dastan jazyp, halqyn shyńyraýdan alyp shyǵý úshin poezııa kúshin qoldandy. “Men – qazaqpyn” dep aıtý búginde ońaı. Al sonaý 1964 jyly bar daýyspen aıbyndy, astarly ult týraly dastandy jazý úshin úlken júrek, asqan erlik qajet edi. Ol Jubannyń enshisine tıdi. Aqynnyń qaısarlyǵy men ójettigin aıdaı tanytqan: “Buratana emespin, Otanym bar” dep ún qatýy halqyn bıiktetti. “Men – Qazaq­pyn”poemasyn árbir sózi, árbir joly ult­tyq ıdeıany arqaý etip, ulttyń taǵdyryn birinshi orynǵa qoıdy. Aqyn óziniń osy asqaq týyndysyn eline, týǵan jurtyna tas­qyndatyp tógip, asqan shabytpen halqy­nyń mártebesin asqaqtatty, ulttyq sanany jańa sapalyq satyǵa kóterdi. “Men – qazaqpyn” – keń tynysty, aıdyn teńiz dastan. Bul poema qazaq jas­taryn naǵyz qazaq bolýǵa shaqyrdy. Ult­tyń azattyǵyn ańsaǵan, ony kóregendikpen jyrlaǵan Jubannyń óz rýhy da “myń tirilip”, artynda arǵa toly jalyndy dastan-jyr qaldyrdy. Juban Moldaǵalıev óziniń aqyndyq dańqyn kóterip, esimin álemge pash etken shyǵarmasy – “Men – qazaqpyn” poema­synda lırıkalyq, pýblısıstıkalyq stıl­de qazaq halqynyń ótken ómiri, taǵ­dyry jaıly úlken tolǵanys jasady. Qazaqtyń ulttyq harakteriniń qalyptasý joly, onyń erlik dástúri rýhynyń jo­ǵary­lyǵy, eli men jeri, onyń baılyǵy, adamdary jaıly beınelik pafosty jyr etti. Ulttyq belgilerge, erekshelikterge mán bermeı, bolshevıktik ústemdik “birtutas keńes halqy” degen uǵym týǵyzyp jatqan kezde, óziniń qazaq ekenin aǵynan jaryla, tógile jyrlaǵan Jubannyń aqyndyq erliginiń ózi aıta qalarlyqtaı. “Men – qazaqpyn, myń ólip, myń tiril­g­en” qazir aforızmge aınalyp, ıisi qazaqtyń aýzynan túspeı júrgen sóz. Osy alty sózdiń Juban aqyn qurastyrǵan tirkesi alty alashtyń tarıhynyń bir túıini, túp-túbiri bolyp, sanaǵa ornyqty. 1986 jylǵy jeltoqsandaǵy qazaq jastarynyń kóterilisi qahary men yzǵary betine teýip turatyn ámirshil-ákimshil keńestik júıe men endi ǵana táı-táı basqan demokratııanyń alǵashqy bettesýi edi. Almatydaǵy qazaq jastarynyń kóteri­lisin Máskeý basqa jerden, qalalardan ushaqpen áskerı kúshter jetkizip, janshyp, tunshyqtyrdy. Partııaǵa, keńestik bılikke baǵynyshty aqparat quraldary arqyly qazaqty kústánalap, kóteriliske qatynas­qandardy “óńsheń buzaqylar, aramtamaq­tar, maskúnemder, qoǵamǵa jat elementter, ultshyldar” dep kinálady. Kóteriliske qatysqandardy qatań jaza­lap, bas bostandyǵynan aıyryp, oqýdan qýyp, olardy arashalaǵandardy jumystan bosatyp, “qazaq ultshyldyǵy” dep zábir­lep jatqanda ara túsken, qorǵaǵan Juban aqyn boldy. Birde jol túsip Almatyǵa barǵanymda, Juban aǵanyń jeltoqsandyqtardy qor­ǵap sóıleýi jóninde syr shertkeni bar. Jańa jyl (1987) qarsańynda Máskeý taǵa­ıyndaǵan Qazaqstan basshysy Kolbınmen jazýshylar qaýymy ókilderimen kezdesý bolady, soǵan shaqyrylasyz jáne sóı­leýińizdi qalaımyz degen joǵarydan usy­nys bolady. Jubaǵań ázirlenedi, oıyn qa­ǵazǵa túsiredi. Tańǵy 4-te aıtaryn daıyn­dap bitiredi de, qaıta oqyǵan soń eki búktep jyrtyp tastaıdy. Azyraq oıǵa túsip, qaıtadan jazǵanyna úńilip, qosatyndaryn qosyp, aqıqatyn aıtamyn, tek aıtpaımyn, batyl aıtamyn, ústemdik quryp turǵan júıege, ıdeologııaǵa syn aıtamyn, hal­qyma ara túsemin degen sheshimge toqtaıdy. ... Jazýshylar odaǵy úıine Kolbın nókerlerin ilestirip keledi. Qabaǵy qatyń­qy. Jeltoqsandyqtardy qanǵa batyrǵan, qazaqtyń ul men qyzyna dúre soǵyp, ıt qosqan jendettiligi bet bederinen, tarpań­dap aıaq basqanynan, qańqyldaǵan úninen seziledi. Alǵy sóılegender jalpańdap baqty. Tipti bir qartań jazýshy: “Biz sizdi jıyrma bes jyl kúttik”, dep múláıimsidi, endi bireýi buryn batylsynyp, alqynyp sóıleıtin qasıetterin joǵaltyp, basshyǵa bas ıip, qýanyshyn bildirip jatty, Kolbınniń istegenderin qýattap jatty. Bireýler qara basynyń qamy úshin halqyn qaralap, ózgelerdiń rýshyldyǵyn áshkere­le­gensip óz rýshyldyǵyn qozdyryp jatty. Jubanǵa sóz berilgende jurt tym-tyrys, shybynnyń ushqany bilinedi. Namys pen kek túnerip, muń aralas jas tunyp qabaǵynda, minbege kóteriledi Juban aqyn. Qasqıyp turyp qaısar Juban eń aldy­men ıdeologııany, onyń stereotıptiligin, pármensizdigin, shyndyqtan alystyǵyn, pátýasyzdyǵyn synady, bıliktiń halyqtyń tolǵanysy men qınalysynan qol úzgen­digin aıta kelip: “Men – qazaqpyn. О́z hal­qymdy maqtan etemin, maǵan onyń kóp qatparly tarıhy qymbat, al búgingi kúni onan da qymbat. Halqym – jomart, órshil, ańqaý. Ulttyq shekteýlik oǵan múlde jat”, deı kelip, “Kogda ıa ýznal o tom postyrnom sobytıı ı posledstvııah ego, ıa ne skroıý, ochen sojalel, chto dojıl do takogo dnıa”, dep ashyq ketti. Osy tusta aqynnyń daýsy diril qaqty, janary jasqa toldy... Jıynǵa qatysqan aqyn Aqushtaptyń esteligine júginsek: “Juban jeltoqsandyqtardy qoldady, halqynyń namysyn qorǵap, el aldynda arqadan júgin túsirdi, ar aldynda tazardy. Sózin aıaqtap, zalǵa bet alǵanda, jurt kúbir­siz, janary jabyńqy, 37-jyldyń sumdyǵyn kórgen, estigen sorlylar qol soǵýǵa da qoryqty. Juban – “bóri”, ózge­leri “qoıandaı” kórindi. Tynyshtyq buzy­lyp, bir kezde es jınaǵan qaýym gýil­dep, qol soǵyp, birin-biri arsyz uıqydan oıatty. “Aıtqan sóz – atylǵan oq” degendeı, Kolbındi qaısar aqynnyń kekke toly lebi órtke bóledi. Jubannyń da sol kúni syzat tústi júregine”. Qyzyl ımperııanyń kúmbeziniń as­tynda totalıtarlyq júıeniń adam bostan­dyǵyn, quqyǵyn aıaqqa basyp turǵan ke­zeńinde óz ultynyń muń-muqtajyn aıtyp, halqyn qur­metteýdi, onyń ary men namy­synan aýlaq júrýdi talap etý tek Juban Mol­daǵalıevtyń qolynan keldi. Ol halqy­nyń abyroıy úshin aıqasqa shyǵyp, er­júrek, shynshyl adam retinde óz halqyna jan dúnıesindegi arǵa toly qasıetin syı­la­dy. “Men – qazaqpyn” tolǵaýyn balalar baqsha­synan bastap, myń qaıtalap, myń serpinip oqyp, mıyna toqy­ǵan, keýdeleri namysqa toly, sanaly, sergek qazaq jas­taryn arashalady. Olarǵa baǵyt­talǵan báleket Juban aǵanyń júregine soǵylyp, tas-talqany shyqty. Másele ne taǵdyrǵa kóný bar, ne erlikpen ólý bar degen tujy­rymǵa tirelgende, Juban ekinshisin qalap aldy. Syn saǵatta ol halyq múddesi úshin aıtaty­nyn aıtyp, naǵyz erlik kórsetti. Qazaq halqynyń aryna, namysyna uryn­ǵandarǵa qarsy turǵany Jubaǵań úshin jaıly aıaqtal­mady, júregine syz túsirdi, ǵumyryn qysqartty. 1988 jyly 6 qazanda tańǵy saǵat 4-te Juban aqyn kóz jumdy. Asylymyzdan aıy­ryldyq. Asqar taýymyz qulady. Erte­men, saǵat 7.30-da aldymen kelip, otbasyna kóńil aıtqan búgingi Elbasy, sol kezdegi Qazaq KSR-iniń Úkimet basshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev boldy. Jasyn­daı jarqyrap ótken Juban-jyrdyń nur-shýaǵy ǵasyrlar bıiginen halqyna sáýlesin túsire bermek. Jaısań AQBAI, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan  memlekettik ýnıver­sıtetiniń qurmetti professory.