Dúbirge toly dúnıe

Birikkennen halyqtyń bári utady Aldaǵy jeksenbi, 3 qazan kúni Germanııa Fe­dera­tıvtik Respýblıkasynyń halqy ekige bólingen Ger­ma­nııanyń qaıtadan qosylyp, bir el bolǵanynyń 20 jyl­dyǵyn atap ótedi. Bul nemister úshin ǵana emes, búkil álem úshin tarıhı, taǵylymy aıryqsha oqıǵa boldy. Germanııa bó­­li­nip 45 jyl ómir súrdi. Ne­mis halqynyń bir bó­ligi kapı­ta­lıstik júıede, ekinshi bóligi so­sıalıstik júıe­de ómir súrip, osy­naý eki jú­ıe­niń arasyndaǵy aıyrmashylyqty janymen se­zindi dese bolady. Berlınde sol eki júıeni bólip turatyn tas qabyrǵa ornatylyp, odan adam­dardyń ekinshi jaǵyna ótýine qatań tyıym salyndy. Qazirgi urpaq nege shekarany ashyp tastamaǵan, jurt óz qa­laǵan jaǵyna barar edi degendi alǵa tartary anyq. Ondaı jaǵ­daıda shyǵys jaqtaǵy Germanııa Demo­kratııalyq Respýblıkasyn­daǵy halyqtyń birshamasy ba­tysqa qaraı ótip ketetini daýsyz edi. Shekarany tas qyp jaýyp tas­taý­daǵy maqsat ta sol. Sonan soń Shyǵys Germanııadaǵy ómir Batys Germanııadaǵydan jaqsy degen nasıhat GDR-de ǵana emes, búkil sosıalıstik júıedegi el­der­de aıtylatyn. Al shyndyq basqasha edi. Ol jurttan jasy­ryl­dy. Sol úshin eki júıeniń ara­syna tas qamaldaı qabyrǵa turǵyzyldy, “temir shymyldyq” tutyldy. Biraq halyq shyndyqty bildi. Sondyqtan da sol qabyrǵany bu­zý­­­dy qalady. Shyndyǵyna kel­gen­de, ekonomıkalyq turǵy­dan qa­raıtyn bolsa, eki jaqtyń qo­sy­lýy Batys Germanııa úshin tıim­siz edi. Shyǵystyń ken­je­leń­kirep qalǵan josparly eko­no­mıkasy batysqa aıtarlyqtaı masyl bola­tyny anyq. Soǵan qaramaı, bul eldiń halqy birik­kendi qoldady. Sóıtip 1990 jyly 3 qazanda tarıhı oqıǵa júzege asty – jar­ty ǵasyrǵa jýyq bólingen Ger­manııa qaıta qosylyp, Eýropa­daǵy eń qýatty memleketke aı­nal­dy. Munyń saıası mańyzy aıryq­sha zor edi. Kapıtalıstik jú­ıe­niń sosıa­lıstik júıeden artyqshy­lyǵy is júzinde kó­rin­di. Sondaı-aq Eýro­panyń ortasyn­daǵy eki júıe ara­syn­da­ǵy qaı­­shy­lyqqa núk­te qo­ıylyp, halyq­ara­lyq jaǵ­­daı aıtar­lyqtaı saýyqty. Bul oqıǵa jalpy so­sıa­lıstik jú­ıe­niń birjola ydy­raǵanynyń kórinisi bolýmen qatar, KSRO-daı alyp derjava­nyń kúıreýin de jyldamdatty. Sol tusta oǵan ártúrli baǵa be­ri­lip jatty. Árıne, KSRO tara­pynan ony jazǵyrǵan pikir­ler basym edi. Muny Batystyń qas­tan­­­dyq áreketindeı kórgen. Al para­satty baǵaǵa kelsek, bó­lin­gen nárseniń bútindelgeni ba­rynsha oryndy sanaldy. Eldi ból­gen Berlın qabyrǵasynyń qıratylýy eki dúnıeniń arasyn qosqandaı boldy. Qıraǵan qa­byr­ǵanyń ból­shekteri tarıhı jádigerge aınaldy. Sodan beri 20 jyl ótipti. Bul kúndi nemis halqy óz tarıhyn­daǵy ataýly oqıǵa retinde jyl saıyn atap ótedi. Árkez shyǵys jaqtyń batysqa teńelý deńgeıi sóz bola­dy. Sarapshylar olar­dyń arasyn­da áli de aıyrmashy­lyqtyń bar­lyǵyn, biraq shyǵys aımaqtyń da úlken jetistikke jetkenin aıtady. Dál qazir ekonomıster ishki jal­py ónimniń jan basyna shaqqan­daǵy deńgeıi batysqa qaraǵanda shyǵys jaqta 73 paıyz ekenin aıtsa, áli de bul baǵytta atqary­lar sharýalar bar­lyǵyn ańǵar­ǵan­daı­syń. Úlken másele demo­grafııalyq jaǵdaı eken. Sol el birikken kezden bas­tap shyǵys jaq­tan batysqa qa­raı 2,7 mıl­lıon halyq kóshse, onyń 1,6 mıl­lıony ǵana qaıtyp oralypty. Qazir jyl saıyn 50 myńdaı nemis batysqa qaraı kóshedi eken. Birigýdiń nemistik tájirıbesi álemge sabaq. Birigetin el kóp, biri­getin halyq kóp. Aıtalyq, ekige bó­lingen kárister qaıta qosylatyn bol­sa, ol halyqtyń baǵy bolary óz aldyna, halyqaralyq ahýal kúrt jaqsarar edi. El basqarǵandar baıqap sóılese jón Jaqynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas As­sam­bleıa­synyń 65-shi májilisinde sóz sóılegen Iran-Islam respýblıkasynyń prezıdenti Mahmýd Ahma­dıne­jad óziniń josyqsyzdaý málimdemesimen taǵy da jurtty tańdandyrdy. О́z sózinde Iran prezıdenti biraz máseleniń basyn qaıyrdy, biraq jurttyń nazaryn aı­ryq­sha aýdarǵan onyń 2001 jyl­ǵy 11 qyr­kú­ıek­tegi halyqaralyq lańkesterdiń Nıý-Iorktegi 3 myńdaı adam­nyń ómirin qıǵan zulymdyq áre­ke­tine baılanysty pikiri edi. Ahmadınejad ony el ekono­mı­kasynyń tómendeýin toqtatý úshin, Izraıldi qorǵaý úshin, Taıaý Shyǵystaǵy sıonıstik tár­tipti saqtaý úshin AQSh úkimetiniń ádeıi jasaǵan sharasy dep tujy­rymdady. Jáne bul pikirdi ame­rı­kalyqtardyń, dúnıe júzi ha­lyq­tarynyń kópshiligi qoldaı­dy degeni baryp turǵan kúpirlik edi. Bir elderdi, AQSh-ty da sy­naý­ǵa bolady, bul qalypty jaǵ­daı. Árkimniń óz pikiri, óz kóz­qara­sy bar deımiz. Ony da bil­dirýge árkim de quqyqty deımiz. Biraq adamdardyń, halyqtardyń sezimin qorlaýǵa bolmaıdy. Áste de biz AQSh úkimetine ara túsip, ony qorǵaıyq dep otyrǵanymyz joq. Buǵan olar muqtaj da emes. Basqa bir eldiń, basqa jerdegi bir tártiptiń múddesi úshin AQSh úkimeti óz halqyn qyryp saldy degenniń aqylǵa syımaıtyny óz aldyna, bul tarıhtaǵy eń bir soraqy jaýyzdyq árekettiń shyn ıelerin, lańkesterdi arashalaý­dyń bir joly ekeni daýsyz. Al búkil álem halqy sol lańkes jaýyz­darǵa laǵnet aıtqan. Ahmadınejadtyń josyqsyz pikirin jaqtaıtyndar da, qoldaı­tyndar da tabylar. Biraq amerı­kalyqtardyń kópshiligi, álem ha­lyq­tarynyń kópshiligi qoldaıdy degeni sol atalǵandardy qorla­ǵan­­dyq. Amerıka halqy arasyn­da, álem halqy arasynda eshkim de, Ah­madınejad ta saýalnama júr­­gizgen joq. Biz parasatqa jú­gi­ne­miz. Dúnıe júzindegi lań­kes­tik uıym­­dar­dy qoldaýshylar da bar, jaz­ǵyrý­shylar da bar. Taǵy da sol pa­ra­satqa júgine otyryp, jaz­ǵyrý­­shylar kóp dep aıtamyz. Jaýyz­­darǵa ara túsetin, olardyń áreket­terin aqtaıtyndar múlde az deımiz. BUU Bas As­sambleıasynyń má­jilisine qa­ty­sýshy 32 el delegasııasy Ah­­ma­dıne­jad­tyń josyqsyz pikirine qar­sylyq retinde zaldan shyǵyp ketken. Olar­dyń qatarynda Eýroodaq el­deri­niń barlyǵy, sondaı-aq AQSh, Kanada, Avstralııa jáne Jańa Zelandııa elderi bolypty. Al zaldan ketpegen basqa elderdi Ahmadınejadtyń pikirin jaq­taýshylar dep tujyrymdaýǵa bol­mas. Iran prezıdentiniń piki­rin daýysqa salar bolsa, ony qol­dap, daýys beretin eldiń tabylýy qıyn shyǵar. Iran prezıdentiniń syńar­jaq pikirlerine jurt burynnan qanyq. Fashısterdiń evreı hal­qyna jasaǵan genosıdin joqqa shyǵarǵysy kelgeni, Izraıldi jer betinen joıý qajettigin aıt­qany kóp adamnyń jadynda. Oǵan, mine, AQSh-ty aıyptaı­myn dep, lańkesterdi aqtaǵandaı pikiri qosylyp otyr. Mundaı pikirlerdi qoldaıtyndar sırek. Sodan da Iran óziniń jaqtas­tary­nan aıyrylyp, oqshaýlanyp bara jatyr. Onyń bir mysaly – Reseı. Keshe ol dos el edi. Árkez BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty múshesi retinde Iranǵa qarsy sank­sııa belgilegen qararlardy qabyldatpaýǵa, áıtpese ony jum­­s­artýǵa baryn salatyn. AES te salyp berdi. Qarý-jaraqty da Iran osy elden satyp alatyn. 2007 jyly ataqty S-300 zenıtti-zy­myran keshenin berýge kon­trakt jasaǵan. Al ótken aptada RF pre­zıdenti Dmıtrıı Med­vedev BUU-nyń maýsym aıyndaǵy Iran­ǵa qatysty qararyn oryn­daýǵa baılanysty jarlyqqa qol qoıdy. Endi Iran Reseıden S-300 keshe­nin ala almaıdy. Sol úshin Tege­ran Reseıdi sotqa bermek bo­lyp jatyr. Dostar sottaspasa kerek. Iran osylaısha dostarynan, jaqtastarynan aıyrylyp ja­tyr. Oǵan basty sebeptiń biri – el basshysynyń syńarjaq pikir­leri, josyqsyz qadamdary. Mamadııar JAQYP.