Temir tordyń arǵy jaǵynda da ómir bar

Eńbekpen túzeý mekemelerindegi  jazany óteý jaǵdaıy qalaı? «Túrme» degen sózdi estigende nebir adamnyń jany túrshigetini ras. Biraq eshkim de «temir torǵa qamalaıynshy» dep qylmys jasamaıtyndyǵy anyq. Alaıda bas bostandyǵynan aıyrylyp jatqandar jáne az emes. О́ıtkeni, qanshalyqty qylmysty izgilendirý qolǵa alynsa da, sottalyp jatqandar taǵy kóp. TÚRME TÚITKILDERI Soǵan oraı temir torǵa qamalǵandar problemasy, olardy ustaý, eńbekpen túzeý sharalary, bostandyqqa shyqqan soń ómirge qaıta beıimdeý, jumysqa ornalas­tyrý, olardyń tártibin baqylaý jáne t.b. tolyp jatqan máseleler kópshilikti alańdatpaı qoımaıdy. Demek, qazirgi ýaqytta osy eńbekpen túzeý mekemelerinde ne tyndyrylyp jatyr, temir tordaǵylar nelikten narazylyq tanytady, ustaý jaǵdaılary qalaı, qandaı degen sekildi suraqtar qoǵamdaǵy túıtkilder men ke­leń­­siz­dikterge beıjaı qaraı almaıtyn adam­­dardy tolǵandyratyny sózsiz. «Jel tur­­masa shóptiń basy qımyldamaıdy» degen­deı, bir sebep bolmasa, eshkim de tek­ten-tekke zańsyzdyq oryn aldy dep at­tan salmaıtyny anyq. Endeshe, aınalasy berik te, záýlim dýalmen qorshalyp, onyń ústi myń dóńgelene buralǵan tikenek symdar­men kómkerilip, ushar basyna qarasań bas kıimiń jerge túserdeı turǵyzylǵan baqy­laý munaralary samsap, aldyna adamdar amal­syzdan baratyn terezeleri tar, ıakı joqtyń qasy kóringen túsi surǵylt ta sýyq ǵımarattar ne syr shertedi? Myna úl­ken ómirde adamdardyń quqy taptalyp jat­qan­da, ana syrtynan tirshilik nyshany sezil­­meıtin biteý tas qabyrǵalardyń ishin­de adam quqy saqtalýy múmkin be dersiz. Mine, osyǵan oraı bizdiń elimizde zańgerlerdiń ózi adamnyń quqyn qorǵaý máselesi aıryqsha alańdatatyny ras deıdi. Nelikten? Buǵan, árıne, kimde-kim bir-eki aýyz sózben naqty jaýap qaıtara almaıtyny taǵy belgili. О́ıtkeni, problema kóp. Árige tereńdemeı, sonyń ber jaǵyn aıtar bolsaq, máselen, qazirgi ýaqytta elimizdegi jumys istep turǵan barlyq túzeý mekemeleri aldy ótken ǵasyrdyń 30, sońy 70-shi jyldary salynǵan ǵımarattar. Olarda sottalǵandardy qamap ustaıtyn bólmeler 50-60 adamǵa arnalǵan. Tipti, bireýlerinde odan da kóp. Osy oraıda kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz: bir bólmede 60 adamnyń birneshe jyl birge tamaq iship, bir dárethana ornyna baryp, biriniń ústine biri eki qatar ornatylǵan tósekterge jatyp, turý, ıaǵnı birneshe jyl ómirdi birge ótkizý qalaı bolmaq? Bireýge bul unaıdy, bireýge unamaıdy, ekinshi bireý shydaıdy, bireý shydamaıdy t.b. degendeı, amal qaısy: sottalǵan qalasyn, qalamasyn jaǵdaıy joq jaǵdaıda qylmysyna saı jazasyn tartady. Árıne, kimniń qylmysy qandaı, ol jalamen shatylǵan ba, shyn qandyqol qylmysker me, durys, burys sottaldy ma, ol áli bas­qa áńgime. Áńgime, bas bostandyǵynan aıyrylǵandar arasynda quqy buzylyp sottalǵandar bolsa, temir tor ishinde de adamı quqy qalaı saqtalýda degen másele. Iá, sonaý kelmeske ketken keńestik kezeńnen mura bolyp qalǵan kóptegen eńbekpen túzeý kolonııalary KSRO-nyń jazalaý saıasatyna saı kúshtep jer aýdarý, tyń jerlerdi ıgerý sekildi maqsattaryna paıdalanylǵany belgili. Eger ótken ǵasyrdyń 90-jyldary KSRO-da 700 myń sottalǵan túrmede otyrsa, sonyń 100 my­ńy nemese ár jetinshisi – Qazaqstandaǵy kolo­nııa­­larda ustalǵan eken. Demek, sonda 2000 jylǵa deıin kolonııalarǵa birinshi ret tús­ken 450 myń adamnyń ár 35-shisi qazaq­stan­­dyq bolǵan, ár 18-shi 18-50 jas ara­ly­ǵyn­­da­ǵylar, ár 9-shy er adam bir býynnan bol­ǵan kórinedi. Sonda ár 9-shy otbasynda bir sott­alǵan adam bar degen sóz. Jáne buǵan ustaý jaǵdaıy túrmedegiden bir kem emes basqa da jazalaý men eńbekpen emdeý profılaktorııasynan ótken on myńdaǵan adamdardy qossańyz, naǵyz boıamasyz tirlikti kóz aldyńyzǵa elestete alasyz. Al baıqap otyrǵandaryńyzdaı, eli­miz­­degi túzeý mekemeleriniń kóbi ótken ǵa­syr­dyń 30-jyldary salynǵan ǵıma­rat­tar dedik. Mine, búgingi tańda osyndaı 56 túzeý mekemesi jumys istep turǵan kórinedi. Bul sózimizge keıbireýler senim­sizdik tanytýy da múmkin. Sondyqtan naqty dálel men dáıek keltire jazǵandy jón kó­rdik. Mysaly, Qaraǵandy oblysyn­daǵy Dolın­ka selosyndaǵy AK-159/7 meke­mesi ótken ǵa­syrdyń sonaý 1937 jyly salynǵan. Son­da baıqasańyz, bul ǵıma­ratqa anaý-mynaý emes, tabany kúrek­teı 78 jyl bolypty. Sol sııaqty osy oblys­taǵy AK-159/18 tú­zeý mekemesi 1940 jyly salynǵan (75 jyl). Al Pavlodar qala­synda AP-162/4 me­ke­­mesi 1957 jyly salynǵan (58 jyl). Árı­­ne, ótken ǵasyr­dyń atalǵan jyldaryn­da bul túzeý meke­me­leri arnaýly zaýyt­tar­ǵa qol kúshi qajet bolǵandyqtan turǵy­zyl­­ǵan ǵoı. Mun­daı mekemelerdiń basty maq­saty – iri ón­diristik baza qurý bolyp ta­­by­­latyn. Osyǵan baılanysty olardyń bári eń­bek­pen túzeý kolonııalary (ETK) dep ataldy.  GÝLAG, KARLAG jáne ... GÝLAG, Qarlag degenderdi aǵa urpaq ókilderi áli umyta qoıǵan joq. Onyń qasireti ońaılyqpen umytyla da qoı­mas. О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldary eńbek qoly qajet degen jeleýmen Qaraǵandydan 45 shaqyrym jerdegi Dolınka selosynda sottalǵandar lageri paıda boldy. Osylaısha 1931 jyly 19 jeltoqsanda uıymdastyrylǵan GÝLAG iri eńbekpen túzeý lagerleriniń biri (1930-1959) Karlag bolyp tabylady. Shyǵystan batysqa 200 shaqyrym shamasynda, soltústikten oń­tús­tikke qaraı 300 shaqyrym alqapty alǵan lager aýmaǵy 1 780 650 ga quraǵan eken. Eńbekpen túzeý degendi aıdar etip alyp, isti bolǵandy da, bolmaǵandy da keńestik kezeńniń kesirli saıasaty nátıjesinde temir torǵa topyrlatyp toǵytý ol kezde naý­qan bolǵan sekildi. Árıne, onyń da kóp­tegen sebepteri bol­ǵany sózsiz. Al sol kez­de Karlagty qurý­dyń basty maq­saty­nyń biri Ortalyq Qazaq­stannyń Qara­ǵan­dy kómir basseıni, Jezqazǵan jáne Bal­qash mys qorytatyn kombınatyn, kó­­mir-metallýrgııalyq óndirisiniń damýyna iri azyq-túlik jáne óndiristik bazasyn qu­rý bolyp tabylatyn, deıdi QAJ ko­mı­­te­­ti tóraǵasynyń orynbasary Janat Qazbekuly. Kóz kórgen biletinderdiń aıtýynsha, sol kezeńdegi kez kelgen kolonııany arnaýly zaýyt dep ataýǵa bolatyn, onda sot­tal­ǵan­dar úsh aýysymmen táýlik boıy ju­mys is­tegen. Birneshe adam turatyn ǵı­ma­rattar ba­raqtar dep ataldy. Sol baraq­tarda turyp jat­qan 100-150 adamnan jasaq­tar quryldy. Ju­mys­qa sottalǵandar jasaq­tar boıynsha shyqt­y, ıaǵnı ár jasaq bir aýy­sym­ǵa túsip otyr­dy. Degenmen, olar bas-kóz dep kez kel­gen ju­mysty isteı ber­gen joq. Olardyń qyz­­meti josparly túrde uıymdastyryldy. Má­s­e­­len, azyq-túlik óndirisi boıynsha ár ko­lo­­n­ııa­nyń memlekettik jospary jasaldy. So­­ǵan saı bir naqty mysal, 1989 jyldyń qo­ry­­­tyn­­dysy boıynsha KSRO IIM GÝITÝ jal­­­py ónim boıynsha 5-oryndy ıelengen kórinedi. Tipti, ony aıtasyz sol KSRO IIM GÝITÝ janynda ETK jobalaý jáne qury­lys salýmen aınalysqan arnaýly jobalyq ınstıtýt jumys istegen kórinedi. Joǵaryda atalǵan kolonııalardyń bir­qatarynda sottalǵandar 100-150 adamǵa qarastyrylǵan jatyn ból­melerde usta­lyn­dy. Alaıda, olardyń bári eńbekpen túzeý mekemeleri dep atalǵany belgili. Al Qazaqstanda jalǵyz túrme Qos­tanaı oblysynyń Arqalyq qalasynda (ÝK-161/12) jumys istep keledi. Degenmen, sottalǵan adam jabaıy túzeý mekemesinde neǵurlym uzaq otyrǵan saıyn, ol soǵurlym buzyla túsedi eken. Áleýmettik baılanystar úzilip, shańyraq shaıqalyp, qulaıdy. Burynǵy ómirlik ıkemdilik pen túsinikterden aıyrylyp, «jatypisher aramtamaqtyq» qalyptasady. Aqyrynda jumyssyzdar sany odan ári artyp, turaqty meken­jaıy joqtar kóbeıe túsedi. Bul túr­li qylmystyń órshýine qaıtadan sebep emes pe? Al budan elge qandaı paıda bar? Paıda joq, kerisinshe sońǵy on jylda pe­nı­tensıarlyq júıe shyǵyny óse tústi. Sóı­tip, adamdy túzeıdi degen túzeý meke­me­ńiz qylmystyń «fabrıkasy» atanyp, qoǵam­ǵa da tamyryn jaıyp, tyrnaǵyn batyra bastady. Alaıda, ýaqyt bir orynda turmaıdy. Zaman ózgermeı jáne turmaıdy. Máńgi­lik­ke turaqtalyp qatyp qalǵan júıe joq. Qahar­ly qystan keıin jańa jyly lep soǵyp, jaıdarly jaz bastalady. Sol aıtqandaı egemendigimizdi qolǵa alyp, táýelsizdik týy jelbiregende, eń aldymen elimizde adamdardyń quqyn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Sóıtip, kez kelgen Qazaqstan azamatynyń konstıtýsııalyq quqyn qorǵaý aldyńǵy orynǵa shyqty. Bunyń áseri túzeý mekemelerinde túńilip jatqan talaı sottalǵandardyń kókiregine ómir súrýdiń aq sáýlesin túsirgendeı boldy. Osylaısha bizdiń elimizde, shyn máninde adamnyń quqy saqtalatyndyǵyna úmit oty jandy. Osyǵan baılanysty 2003 jyly QAJ komıteti halyqaralyq standarttarǵa saı sottalǵandardy jasaqtyq-baraqtyq ustaýdan kameralyq ustaýǵa ótkizýge bas­tamashylyq etti. Al qazirgi halyqaralyq standarttar boıynsha túzeý mekemelerindegi sottalǵandardy bir kamerada 1-2 adamnan ǵana ustaý qarastyrylǵan. IZGILENDIRÝ – IZGILIKTI IS Sóıtip, qylmystyq saıasatty izgilen­dirý aıasynda sottalǵandar da adam degen izgi nıetpen jappaı júrgizilgen úrdiste buryn-sońdy bolmaǵan sharýa júzege asty. 2003 jyldan bastap respýblıkada ka­me­ralyq ustaýmen 8 túzeý mekemesi qaı­ta quryldy: Taraz qalasy tótenshe qaýip­siz JD-158/7 mekemesi (erekshe rejim), Shymkent qalasy ICh-167/4 áıel­der mekemesi, Shyǵys Qazaqstan obly­syndaǵy OV-156/21 áıelder kolonııasy, Qostanaı oblysy Jetiqara qalasyndaǵy erekshe rejimdegi ÝK-161/3 mekemesi, Almaty qalasyndaǵy qaýipsizdigi barynsha joǵary, ıaǵnı qatań rejimdi LA-155/12 mekemesi, Jezqazǵan qalasyndaǵy ártúrli rejimdegi túzeý AK-155/25 mekemesi, Qyzyl­orda qalasyndaǵy qaýipsizdigi baryn­sha joǵary, ıaǵnı qatań rejimdi ZK-169/5 mekemesi, Oral qalasyndaǵy qaýipsizdigi barynsha joǵary qatań rejimdegi RÝ-170/3 mekemesi. О́rkenıetti elderdiń kóshine ilesken soń bizdiń memleketimiz de álemdegi bar­lyq iz­gilikti isterden qol úzbeýi tıis. So­ǵan saı memlekettik ár sala úlgili úrdis­­ten tys qalyp jatqan joq. Olardyń ese­­bi boıynsha, qazirgi ýaqytta barlyq túzeý mekemelerin esepke alǵanda, sottal­ǵan­dardy kameralyq úı-jaıda ustaýǵa kóshý úshin ár oblysta jańa túzeý mekemelerin salý tıimdi. Bul ońaı sharýa bolmasa da ony júzege asyrý qajet. Sol úshin 2013 jyly halyqaralyq standarttarǵa saı 5 klımattyq óńir boıynsha «1500 oryn­ǵa arnalǵan mamandandyrylǵan túzeý meke­mesi» qurylysynyń úlgi-jobasy ázirlendi. Joba boıynsha sottalǵandardy bir jáne eki oryndyq kameralyq úı-jaılarda ustaý qarastyryldy. Ony aıtasyz, sottalǵandar arasynda múgedek jandardyń bolatyny bar ǵoı. Olardyń jaǵdaıyn eskermese qan­daı izgi nıettilik ornamaq. Demek, qylmys jasasa da, ol adam degendeı, kez kelgen bas bostandyǵynan aıyrylǵannyń densaýlyǵy syr berip múgedektikke ushyramasyna kem kepil. Sondyqtan da múgedekterdi ustaýǵa arnalǵan talaptar eskerilgen, olarǵa ár rejimdi bloktarda arnaýly kameralyq úı-jaılar jabdyqtalǵan. Bul týrasynda QAJ komıteti tóraǵasy­nyń orynbasary Janat Keshýbaev ta tań­danysyn jasyrmaı: «Al shynyn aıtqanda joba ámbebap bolyp tabylady, ár ǵımarat basqasynan múlde bólek. Biz qurylys barysynda qajettiligine baılanysty 500 oryndyq, sondaı-aq 700, 1000, 1500 oryndy osyndaı túzeý mekemelerin tur­ǵyza alamyz», deıdi. Árıne, munyń bári­ne qarjy qajet ekeni sózsiz. Onyń ústine myna keń dúnıedegi tártipke moıynusy­na­tyn adamdar arasyndaǵy qol-aıaǵy balǵa­daı jandarǵa qyzmet tabylmaı qys­qaryp jatqanda, isher as, kıer kıim qym­batqa aınalǵan shaqta adamǵa, qoǵamǵa qarsy qylmys jasaǵandardy sonshama áspetteýdiń qajeti ne dep oılaıtyndar da tabylary haq. Solaıy solaı ǵoı, biraq jańa mekemeler qurylysy jekemenshik ınvestısııalardy tartý nátıjesinde memlekettik-jekeshelendirý áriptestigi sheńberinde júzege asyrylmaq. Keıin bul mekemelerdiń qazirgi bılikte otyrǵan­dardyń ózine de birýaqyt ıgiligi tıip qalýy ábden múmkin ǵoı. Kim biledi? Al keıbireýlerdiń mundaı oryndardy salýdyń qajeti qansha dep aıtatyny ras. О́ıtkeni, máselen halyqaralyq tájirı­be kórsetkendeı, barlyq álemde qyl­mystyq jazany oryndaý, ásirese bas bos­tan­dyǵynan aıyrylǵandardy ustaý memleketke aıtarlyqtaı qymbatqa túsedi. О́z kezeginde túrmeler qurylysy da arzan emes. Osyǵan baılanysty, kóptegen memle­ket­terde bas bostandyǵynan aıyrý oryn­darynyń qurylysy úshin, sonymen qatar ony paıdalanýda memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda jekemenshik bıznes­tiń qarajaty tartylady.  О́RKENIETTILIK О́RISI KEŃ Túrme qyzmetkerleriniń aıtýy boıynsha, buryn dál qazirgideı sottalǵan jandarǵa jyly qaraý bolmaǵan kórinedi. Onyń bári halyqaralyq deńgeıde júrgizilip jatqan túrme reformasyna baılanysty bolsa kerek. Al onyń negizi qylmysqa qarsy quqyqtyq saıasatty izgilendirý bolyp tabylady. Osydan bastap-aq, QAJ júıesinde buryn-sońdy bolmaǵan ózgerister men jańalyqtar iske asyp jatyr. Qazir buǵan eshkim tań qalmaıdy. О́ıtkeni, o basta bári osylaı bolýǵa tıis edi. Adamnyń jaı-kúıin oılaǵan qoǵam óz ózine qastandyq jasamaıtyny bel­gili. Tipti, qandaı qoǵam bolmasyn ózi­niń júrgizip otyrǵan saıasatynyń aqyr sońy kúldibadam dúnıege aınalyp, zama­ny­nyń azyp-tozýyna ushyramas úshin eliniń áleý­mettik jaǵdaıy men quqyq­tyq ósip-ónýin de qoldaıtyny sózsiz. En­deshe bul tur­ǵyda júrgizilip otyrǵan respýb­lı­ka­myz­daǵy quqyqtyq saıasattyń izgilendirý prın­sıpi ómirsheńdigin aıqyn kórsete bastady. Osylaısha halyqaralyq tájirıbege sáıkes, MJÁ eki túri qoldanylady: jeke­menshik túrmeler (AQSh, Ulybrıtanııa) jáne konsessııa (Fransııa, Brazılııa). Jeke­menshik túrmeler jaǵdaıynda AQSh jáne Ulybrıtanııa – jazany oryndaýdaǵy basshylyq jasaý jáne uıymdastyrý jaǵy tolyqtaı ınvestormen júzege asyrylady. Fransııa men Brazılııada konsessııa jaǵ­daıynda jazany oryndaý qaýipsizdik jáne kúzet jaýapkershiligi memleketke júkt­eledi, al jeke sektor qurylystyń jab­dyq­talýyn jáne túzeý mekemeleriniń paıda­lanýyn júzege asyrady. Álemdik tájirıbede sottalǵandardy aralas ustaý túri, ıaǵnı bir túzeý mekeme­lerinde, tergeý-qamaýyndaǵylardy jáne rejimderi ártúrli sottalǵandardy bir-birinen bólek ustaý eskerilgen. Mysaly, Norvegııada bir mekemede sottalǵandar 14 kúnnen jáne 21 kúnge deıin bas bostan­dyǵynan aıyrý merzimderimen usta­lynýy múmkin. Mine, osy oraıda Qazaq­stan­nyń qylmystyq-atqarý júıesi úshin Fran­sııa­nyń tájirıbesi laıyqty bolyp tabylady. Bul úshin memleket-jekemenshik árip­testiginiń kelesi úlgisi tańdaldy: build-transfer-operate (VTO) – ıaǵnı, Qurylys-Tapsyrý-Paıdalaný. Munda atalǵan «Qurylys» – kelisimshartqa sáıkes konses­sıoner óz esebinen túzeý mekemesiniń qury­­lysyn júzege asyrady. «Tapsyrý» – qurylys aıaqtalǵannan keıin konsessıoner nysandy memleketke tolyq tapsyrady. «Paıdalaný» – memleket tolyqtaı qyl­mys­tyq jazany oryndaý fýnksııasyn júzege asyrady, ıaǵnı sottalǵandardy qadaǵalaý jáne perımetri boıynsha túzeý mekemesin kúzetý. Kelisimshartqa sáıkes konsessıoner kezeń-kezeńmen ınves­­­tısııalyq shyǵyndaryn óteıdi, kon­sessııanyń kelisimshartynyń merzimi aıaq­tal­ǵanǵa deıin óndiristik-sharýashylyq ny­sanyndaǵy qyzmetin jalǵastyra beredi. Al mundaı jaǵdaıda jekemenshik sektordyń paıdasy qyrýar kórinedi. Aldy­men qaýipsiz kepildi joba; jańa túzeý meke­meleriniń negizinde básekeli ónimder ón­dirý; jańa óndiristik alańdaryn qurý; óndi­ris­tik alańdaryn jalǵa usynǵany úshin tólem alý; óndiriletin ónimge memlekettik tap­syrys (kelisimshart sheńberinde zattar jáne tósek-oryn múligin, arnaıy kıimder jáne t.b. jetkizilýi). Buǵan endi memleket paıdasyn qosý qajet, ol: bıýd­jet júktemesin ýaqytqa saı bólý; sot­tal­ǵan­dardy ustaý jaǵdaıyn halyqaralyq stan­darttarǵa saı keltirý; sottalǵannyń kirisin qalyptastyrý; bıznestiń jańa túr­leriniń paıda bolýy jáne jekemenshik kapı­talyn paıdalaný úshin jańa óris engizý. Osylaısha munyń bárin esepteı kelgende, ıaǵnı 2015 jyldyń qyrkúıeginde QAJ komıteti MJÁ sheńberinde «Maman­dandyrylǵan túzeý mekemelerin salý jáne paıdalanýǵa berý» memlekettik ınves­tısııalyq jobasynyń ınvestısııalyq usynysyna ekonomıkalyq qorytyndy alýǵa qol jetkizdi. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń buıryǵymen «Bıýdjettik ınves­tısııalyq jobalardyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin jáne kon­ses­sııalyq jobalardyń konkýrstyq qujat­tamalaryn ázirleý nemese túzetý, son­daı-aq qajetti saraptamalar júrgizý, konsessııalyq jobalaryn konsýltatıvtik súıemeldeý konsessııalyq jobalardyń tizbesine «Ońtústik Qazaqstan oblysynda 1500 orynǵa arnalǵan túzeý mekemesin salý jáne paıdalanýǵa berý (Shymkent qalasy)» konsessııalyq jobasy engizilgen jáne konsessııalyq jobalardy keńestik súıe­meldeýge (konkýrstyq ótinimderdi baǵa­laý, konsessııa kelisimshartynyń jobasy, konkýrstyq qujattamalar, konses­sııalyq usynysty óńdeý) respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólingen. QAJ komıteti «Ońtústik Qazaqstan oblysynda 1500 orynǵa arnalǵan qylmys­tyq-atqarý (penıtensıarlyq) júıesi mekemesin salý jáne paıdalanýǵa berý» konsessııalyq jobasyn konsýltatıvtik súıemeldeý boıynsha «Memlekettik-jeke­­menshik áriptestigi jobalaryn súıe­mel­deý ortalyǵy» JShS-men keli­simshart jasady. 2016 jylǵy 20-21 qań­tarda MJÁ sheńberindegi berilgen joba­ny júzege asyrý máselesi boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń basshylyǵymen Ońtús­tik Qazaqstan oblysy boıynsha QAJ depar­ta­mentiniń «MJÁ JSO» JShS-niń ókilderi­men birlesken kezdesýleri bolyp ótti. QOǴAMNYŃ DA TÚSINIGI QAJET Iá, ómir qatal. Sondyqtan da «О́mir degenimiz – kúres», dep M.Gorkıı aıtqandaı, taǵdyr jazǵan jaqsylyqtarǵa jetý úshin jeke adamǵa da, qoǵamǵa da kúrese bilý kerek. Jaqsylyqtyń joly alys deıdi, al jamandyq qarys qadam ǵana. Demek, bireýdiń ala jibin attaý zańǵa qarama-qaıshylyq týdyrady. Al zańdy buzý – qylmysker ataný degen sóz. Qarapaıym osy qaǵıdany túsingen jan óziniń qylmystyq áreketiniń qaıda aparyp soqtyratynyn da bilýge tıis. Ágárákı, osynyń bárin túsine otyryp adam tártipten attap, zańdy buzsa, onyń sanaly túrde qylmysqa barǵany degen sóz. Biraq, ómirde bári biz oılaǵandaı bola bermeıtini bar ǵoı. Bireý qylmysty sanaly túrde jasasa, ekinshi bireý taǵdyr tálkegine ushyrap, abaısyzda aıaǵyn shalys basyp jatady. Ondaılardy da naǵyz baskeser qandy balaq qylmyskerlermen qatar qoıyp, qamap qoısa, álgi jannyń arǵy ómiri ne bolaryn kim biledi? Nemese, tipti, basynda qylmys jasap, onan soń túrme qabyrǵasynda óz kinásin, qateligin, aıybyn naqty túsinip, jan dúnıesimen moıyndaǵan jan baskeserler arasynda qala berse, ol birte-birte qandaı janǵa aınalmaq?! Demek, eldiń, qoǵamnyń adamnyń bolashaǵyn oılaǵan adamzat qylmysqa qarsy quqyqtyq jazany izgilendirýdi oılamasa ózine ózi qastandyq jasaǵany bolyp tabylady eken. Qazir bizdiń elimizde júrip jatqan túrme reformasynyń bir kórinisi osy izgilendirý bolyp tabylady. Endi bul jańalyqtardy, jańa joba­lardy, tyń usynystardy qalyń kópshilik nazaryna usynyp, qoǵamnyń paıdasyna atqarylatyn isterdiń ıgiligin túsindirýdi de qolǵa alǵan jón deımiz. Bul maqsatta da birqatar jumystar júzege asyrylypty. Solardyń biri de, biregeıi retinde Elbasynyń tapsyr­malaryn oryndaý aına-qatesiz júrgizilýde. Budan basqa, IIM Qylmystyq-atqarý komıteti MJÁ sheńberinde «100 naqty qadam» Ult Josparynyń (34 qadam) memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdy súıemeldeý máseleleri boıynsha oblystyq ákimdiktermen jumysty birlese qolǵa alyp, sonymen qatar QAJ qyzmetkerleri turǵyn­dar arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýde. Sonymen qatar, 2015 jyly Ishki ister mı­nıstrliginiń, bul oraıda, shetel kom­­panııa­larymen birneshe kezdesýler (tusaý­keser) ótkizgenin aıryqsha atap ótken jón. Máselen, solardyń ishinde «Dorsh holdıng grýpp» nemis kompanııasy, «Vınsı Konstrıýkson Gran Proje» fransýz kompanııasy, «Sınsın» (China Xinxing Corporation) qytaı korporasııasy, «LLB Investment Limited» aǵylshyn kompanııasy sııaqty shetel kompanııalary Qazaqstannyń konsessııalyq jobalardy júzege asyrýǵa daıyn ekendigin jáne MJÁ sheńberinde konsessıonerdi irikteý boıynsha konkýrsqa qatysa alatyndyqtaryn bildirdi. Memleket basshysy usynǵan «100 naqty qadam» Ult Josparyndaǵy 34- qadam bolyp memlekettik-jekemenshik (JMS) seriktestigin damytý sheńberinde penı­tensıarlyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý bolyp tabylǵan edi. Sonymen qatar, penı­tensıarlyq mekemelerdi salýǵa, ustaý­ǵa jáne basqarýǵa jekemenshik sektordy tartý jóninde usynystardy jasaý jáne halyqaralyq tájirıbeni zert­teý belgilengen bolatyn. Endeshe joǵa­ryda aıtylǵandardy saralaı kelgende Memleket basshysy belgilep, Ishki ister mınıstrliginiń Qylmystyq-atqarý júıe­sine júktegen 34-shi qadamnyń oryndalýy sózsiz kúmánsiz ekendigin anyqtadyq. Endi elimiz úshin tıimdi jáne halyqaralyq ta­lap­­tarǵa tolyq saı keletin ıgilikti istiń to­lyq­qandy júzege asatyn kúni de alys emes. Kezinde Abaı atamyz: «Men eger Zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim» dep aıtqandaı, o zamanda qan­daı qylmys jasasa da túzelmegen adam bolmaǵan. Iаǵnı, túrme de, túrmede «as iship, aıaq bosatatyn» sottalǵandar da bol­ǵan joq. Mine, qazir batys elderi jıi aı­tatyn naǵyz demokratııa degen sol biz­diń ata-babamyzdyń zamanynda bolǵan eken. Biraq, qazir zaman basqa, adam basqa deı­miz. Endeshe sol zamanǵa bar sala da saı bolýy kerek qoı. Sonyń biri – túzeý me­ke­me­leri. Ony jetildirý – izgilik qaǵı­dat­ta­ryn jaqyndatý. Onyń nátıjesi qoǵam­nyń berekesine aınalmaq. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».