Máskeýdi dúr silkindirgen on kún

* Jambyl Jabaev pen Kúlásh Baıseıitova Osydan 80 jyl buryn Kremlde qazaq ádebıeti men óneriniń ókilderi el rýhyn pash etti Bul – osydan 80 jyl buryn bolǵan qazaq óneri men mádenıetiniń erekshe qaıtalanbas sátteri. Mamyrdyń shýaqty kúninde qazaqtyń óneri men mádenıetiniń tanymal ókilderinen quralǵan úlken kósh Almatydan arnaıy poıyzben Máskeýdi betke alyp attanyp ketti. Qazaqstan ózge respýblıkalar ishinde ekinshi bolyp tynymsyz daıyndyqtan keıin maqtanatyn rýhanı baılyǵy – ónerimen bólisip, halyqtyń mádenıeti, salt-dástúri, folklory búgingi jetistikterimen bólispek. ...20-30-jyldardaǵy birinshi basshynyń ju­mysyndaǵy avan­tıýralyq she­shim halyqty ashar­shylyqqa uryn­dyryp, úlken jutqa ulasqan bul kezde qazaqtar óz jerinde azshylyqqa ushyrap, el bastar kóseminsiz, Odaq­tyń quramyndaǵy «kishi ini» qamytyna tolyq moıynsundy. Qarsy bas kótergenderdi qansy­ratyp, kúshine mingen keńestik jaza­laý mashınasy osy kezde ár túrli baǵyttaǵy «aǵartýshylyq» jumystardy da qatar júrgizdi. О́ndiris pen aýyl sharýashylyǵy, bilim berý men medısına salalary qalyptasyp, damı bastady. Bul kezeńdi qazaq dalasyndaǵy qa­zaq halqynyń sanasyna rýhanı silkinis jasaǵan erekshe kez desek qatelespeımiz. Ol jaıly fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Tursynbek Kákishuly: «Goloshekın tusynda alapat ashtyqqa ushyrap, halqymyzdyń jartysyna jýy­ǵynan ólideı – bir, tirideı – eki aıy­ry­lyp qalǵan halyqpyz. Aryp-ashqan halyqtyń eńsesin tikteý, rýhyn kóterý Goloshekınnen keıingi basshynyń moınyna júkteldi... Halyq materıaldyq jaǵynan túrli qıynshylyqtarǵa ushyrap jatsa da, qazaqtyń ádebıetin, mádenıetin, ónerin Odaq kóleminde nasıhattaý – rýhanı baı el ekenimizdi pash etti», – deıdi. Akademıktiń bul aıtyp otyrǵany, 1936 jylǵy Más­keý­de ótken qazaqtyń ádebıeti men óneriniń onkúndigi. «Onkúndik» nemese «dekada» dep atap ketken qazaqtyń qulaǵyna erekshe jyly tıetin sózdiń astarynda jatqan qısapsyz jasalynatyn is-sharalardyń shyǵý tarıhyn sholatyn bolsaq, sonaý ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynyń ortasyna sapar shegemiz. Ár respýblıkanyń Odaq basshylary aldynda ózderiniń jetistikterimen kórinip qalýdy maqsat tutý ıdeıasy pisip-jetile kele, odaqtas respýblıkalardyń óneri men mádenıetiniń jetistikterin kórsetetin onkúndikterge ulasady. 1936-1960 jyldar aralyǵynda Máskeý qalasynda 35 ulttyq áde­bıet pen ónerdiń onkúndikteri óte­di. Odan keıin bul is-shara res­pýb­lıkalar arasynda jalǵasyn tabady. Alǵashqy dekadany 1936 jyly naý­ryzda Ýkraına ónerpazdary bastady. Úlken shyǵarmashylyq quramda, qalyptasqan drama, opera teatrlary, ult aspaptar, sım­fonııalyq orkestrleri, hor ujymy men jekelegen án­shi-akterleri bar kóp sandy óner sheberleri Máskeý tórinde on­kúndikti dúrildete ótkizip, kezekte turǵandarǵa joǵary deńgeıli mejeni syzyp berip ketedi. Dini men tili qoıan-qoltyq qatar kúı keshken ýkraındardy jyly qabyldaǵan máskeýlikter saıyn dalada mal sońyndaǵy qazaqtardan qandaı da bir erekshe tańǵaldyrarlyqtaı óner kútpegeni anyq. Osy tarıhı is-sharany daıyndaý, ótkizýge baılanysty qujattar sóılegende bizdiń kóz aldymyzǵa sol kezdegi erekshe sezim, qyzý da qatal yrǵaqta jumys istegen aǵa býyn el aǵalarynan bastap, qatardaǵy óner­pazdardyń jumys kestesi, ýaqyt tynysy, adamdardyń lúpildegen júrek soǵysyna deıin sezilip tu­rady. Ortalyq muraǵat qorynda saqtalǵan qujattardan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tór­aǵasy Ǵabbas Toǵjanovtyń respýblıkanyń Aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovke jáne Odaq basqarmasyna jazǵan hatyna kóz salsaq kóp nársege qanyǵamyz. Sóıtip, konserttiń kóńildi ári ár alýan bolýyna kúsh salynady. Ulttyq orkestr ǵajap kúıler men ánderdi áýeletýge tıis bolady. Halyqtyń ımprovızator aqyndardyń ónerin kórsetýge kóńil bólinedi. Tóltýma ónerdiń daralyǵy, qyzyqtylyǵy, ózgesheligi aldyńǵy planǵa shy­ǵady. Onkúndik baǵdarlamasy ja­sa­lynyp, qaıtalanbas qazaq óneri men mádenıeti jaıly úlken aǵartýshylyq jumystar júrgizýge týra keledi. Astana halqy men zııa­­­ly qaýym ókilderine qazaqtyń óneri men mádenıetiniń tamyry tereńnen kele jatqanyna, oryn­daý­shylyq kúshteriniń mol ekendigine, halyqtyń kelesheginen úlken má­denı jetistikter kútýge bolatyny­na kóz­derin jetkizetin qadamdar jasalady. Onkúndikke daıyndyqty uıym­dastyrý men ótkizý úshin quramynda Jubanov, Toǵjanov, Qadyrbaev, Baıbosynov, О́tekın, Nenashev bar arnaıy komıssııa qurylady. Bárine jetikshilik jasaǵan Aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov negizgi jaýapkershilikti moıymaı kóteredi. Onyń qaıt­pas qajyr-qaıraty men zor uıymdastyrýshylyq qabiletine qarsy turar qamal joqtaı, bar másele ret-retimen teatr zalynda, sheberhanada, sahna keńistiginde sheshimin taýyp jatty. Osy kezeń jaıly Qanabek Baıseıitov: «Daıyndyq basy keńesýden bas­taldy. Keńesten keńes kóre júrip dál osy jolǵydaı keńesti óz basym oǵan deıin de, odan keıin de kórgenim joq. Eki juma keńestik. Keńesimiz kádimgi jınalys. Sóıleımiz, talasamyz, dáleldeımiz. Kún saıyn sol, demalys kún degenimiz joq. Jáne keı kúnderi tańǵy toǵyzdan túngi on ekige deıin otyryp qalamyz, tamaq ishýdiń ózin umytyp ketemiz» /Baıseıitov Q.Qushtar kóńil – Almaty; Jazýshy. 1977. 224-b., 110-b./ – dep eske alady. «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» bolǵanymen bul jıynda qaralatyn shyǵarmashylyq máseleler, aıtys-tartystardan týyndaıtyn tujyrymdar ortaq istiń kórkemdik sapasyn jaqsartýǵa, qalaıda qazaq degen halyqtyń óneri men mádenıetin astana jurt­­­shy­lyǵyna aparyp uıalmaı kórsetemiz degen ortaq iske baryn sala kirisken ult óneriniń qar­ly­ǵash­tarynyń jan­keshti eńbegi bolatyn.

*Qurmanbek Jandarbekov

* Soldan ońǵa qaraı: Shara Jıenqulova, Kúlásh Baıseıitova, Evgenıı Brýsılovskıı, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov, Manarbek Erjanov

О́zara «kishi quryltaı» dep atap ketken arnaıy qurylǵan komıssııa dekadaǵa baılanysty teatrda týyndaǵan máselelerdi kúndelikti qarap, daıyndyq barysyn jiti qadaǵalap otyrǵan. Aldymen óner aıdynynda júrip ótken 8 jyldyq tarıhy, ónerpazdardyń jınaqtaǵan sahnalyq tájirıbesi bar qazaq drama teatry orys tildi ortaǵa uǵynyqty bolatyn, al qurylǵanyna eki-aq jyl bolǵanymen joly, jelisi bólek qazaq mýzykalyq teatry dekadanyń negizgi júgin kóterip baratyny anyqtalady. Beldi drama teatrynyń akterleri mýzykalyq spektaklge qatystyrylady. Mýzykalyq teatrdyń tóńiregine ózge de dekadaǵa baratyn ónerpazdar, ádebıet pen óner qaıratkerleri uıysyp, jappaı daıyndyq barysy «jalpyulttyq ekpindi óner maıdanyna» aınalady. Jas teatr repertýarynda úlken tabyspen júrip kelgen «Aıman-Sholpan», «Shuǵa», «Qyz Jibek», «Jalbyr» spektaklderiniń ishinen dekadaǵa sońǵy ekeýin tańdaıdy. Bul spektaklderdiń bári de sońǵy birer jyl tóńireginde tusaýy kesilip, halyqtyń kóńilinen shyqqan, osy kezdiń úzdik qoıylymdary bolatyn. «Álbette, kóptegen qobaljýlar men renishter de bolyp jatty. Áýezov jáne basqa joldastar Moskvada «Aıman-Sholpandy» kórsetý qajet dep qatty kúsh saldy. Júrgenov bul usynysty qabyldamady. Qo­ıy­­lymnyń anaıy stıli, ózbek bıleriniń bel alýy, vodevıldik jeńil sıýjeti, Kótibardy kloýndyq tásildermen mazaq etý jáne qoıy­lym­nyń basqa da kinárattary álbette, ony Moskvadaǵy jaýapty, salıqaly óner sarabyna aparýdy jaramsyz etti» /Brýsılovskıı E.Dúıim dúldúlder. 132-b./ – deı­di. Máskeý jurtshylyǵyna kór­setetin qoıylymdy tańdaý máselesinde ıdeıalyq, mazmundyq, taqyryptyq máseleler aldyńǵy shepke shyǵyp, qabyldanǵan sheshim­niń oryndy bolǵandyǵyn kóremiz. Qazaqtyń tól folklorlyq materıaly negizinde lıbrettosyn Ǵ.Músirepov jazǵan, kompozıtor E.Brýsılovskıı 70-ten asa ulttyq án-kúıin mýzykalyq partıtýrasyna negiz etken «Qyz Jibek» mýzykalyq spektakli halyqtyń tula boıynan ósip shyqqan tól týyndysy dese de bolady. Ekinshi spektaklge kelgende árıne tóńkeris, halyqtyń ult-azattyq kúresin baıan­­daıtyn, zamanaýı taqyrypty kótergen B.Maılınniń lıbrettosyna jazylǵan E.Brýsılovskııdiń «Jalbyr» mýzykalyq dramasy alynady. Bul sol kezeńniń saıası baǵytyn baǵamdap, zamanaýı taqyrypqa jazylǵan týyndyny tańdaǵan durys sheshim bolatyn. Máskeýdiń Úlken teatry sahnasynda ótetin gala konsert Ah­met Jubanov uıymdastyrǵan ult-aspaptar orkestri, kópshilik qatysatyn hor ujymy, dástúrli án-kúı oryndaýshylarynan turatyn fılarmonııanyń shyǵarmashylyq ujymdary qatysýymen ótetin boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda da dekada kúnderinde bolatyn ádebı keshter men kezdesýlerdi ótkizý máselesi boıynsha qyzý daıyndyq jumystary bastalyp ketedi. Jazý­shylardan onkúndikke belgili qalamgerler Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Sábıt Muqanov, t.b. baratyn bolyp sheshiledi. Olar­dyń qatysýymen Máskeýdegi Keńes jazýshylar úıinde, ortalyq radıoda, ónerpazdar, jumysshylar klýbtarynda bolatyn kezdesýler men keshter baǵdarlamalary jasaldy. Úsh aı tynymsyz daıyndyqtan keıin sáýir aıynyń aıaǵynda úki­met­tiń arnaıy komıssııasyna deka­danyń konserttik baǵdarlamasy tapsyrylyp, ártúrli kózqarastaǵy pikirtalastardan keıin baǵdarlama maquldanyp, ártister uzaq sapar aldynda tynyǵýǵa bosatylady. Qa­­­na­­bektiń sózimen aıtqanda: «...eń­­­begimizdiń nátıjesin estigen soń baryp ábden qaljyrap sharsha­ǵanymyzdy sezdik, boldyrdyq deý­ge bolady. Júrgenov bárimizge demalys berdi, birsypyramyzdy on kún demalyp qaıtýǵa demalys úıine jiberdi», – deıdi. Qazaqstandyq ónerpazdar de­le­­­­gasııasy arnaıy poıyzben 5 mamyrda shyǵyp, Máskeýge 10 mamyrda keledi. Kóterińki kóńil kúımen, jınaqy jetken delegasııany qarsy alýshy resmı top qatarynda perronda astanalyq belgili óner qaıratkerleri men stýdentterdiń shoq gúldermen turýy erekshe tebireniske toly sátter bolady. Jol boıy toqtaǵan stansalar­da qalyń nópir halyqtyń úlken yqylaspen kútip alýy, mıtıngiler, sáttilik tilegen aqjoltaı peıilder, basshylardyń, ártisterdiń bergen ýádeleri men sendirýlerine jalǵasyp jatty. Mundaı ystyq yqylaspen qabyldaý ártisterimizdiń kóńilin kóterip, senimin molaıtyp, el arqa­latyp jibergen amanatty aby­roımen oryndaýǵa jiger­len­diredi. Qazaqstandyqtardyń astanaǵa kele jatqany týraly «Pravda» jáne «Izvestııa», t.b. gazetter tu­­raq­ty jazyp turady. Astana jurtshylyǵyn qazaq ónerpazdary, aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashy­lyǵymen tanystyrý maqsatynda aldyn ala daıyndalǵan T.Júr­genovtiń, J.Jabaevtyń, S.Seı­fýl­lınniń, t.b. ózge de qalam­ger­lerdiń maqalalary, áńgimeleri men óleńderi aýdarylyp jarııalana bas­taıdy. Árıne, jas teatrdyń mýzy­kalyq spektaklderine kórermen­der nazaryn aýdarýǵa aldyn ala jasal­­ǵan tanystyrýlar alǵashqy kúnnen bastap «Qyz Jibek», «Jal­byr» týyndylaryna degen qyzy­ǵýshylyqty arttyrdy. Olar oınaǵan 17-23 mamyr aralyǵyndaǵy ár keshten keıin kelesi kúni gazet betinde jarııalanǵan resenzııa, pi­kir, maqalalarda qazaq teatrynyń betalysy, kórkemdik sapasy jaıly máseleler turaqty berilip turdy. Tanymal kompozıtorlar qazaq dástúrli mýzykasymen jumys istegen E.Brýsılovskııdiń qazaq mýzykalyq teatrynyń repertýaryn jasaqtaýdaǵy is-tájirıbesin ózge odaqtas respýblıkada eńbek etip jatqan kompozıtorlarǵa úlgi etedi. О́nerdiń teatr mamandary ult teatrynyń ánshi-akterler qu­­ramynyń oryndaýshylyq sheberligine tamsanyp, olardyń júrip ótken jolynyń búgingi Eýropa teatr akterleri jáne re­jıs­­serleri úshin paıdaly jol bolatyndyǵyn basa kórsetedi. 20 mamyrdaǵy «Izvestııa» gazetinde N.Izgoevtiń «Kazahskıı teatr» atty maqalasynda: «…Kazahı prıvezlı takoe ıskýsstvo, kotoroe blızko ı ponıatno ne tolko kazahskomý narodý – ono ponıatno vsem. Kto smotrel kazahskıe spektaklı, kto jadno sledıl za razvertyvanıem teatralnogo deıstvııa, kto chýtko prıslýshıvalsıa k obaıatelnomý golosý Kýlıash Baıseıtovoı v rolı «Shelkovoı devýshkı» ı v rolı Hadıshı, k svoeobrazııý pesen Erjanova v rolı pevsa Shege («Kyz-Jıbek») ı Elemesa – brata povstansa Jalbyra. V protıajnyh kazahskıh pesnıah my slyshalı golos kovylnyh stepeı» – degen oılarymen bólisedi. Keńes Odaǵynyń mádenıet isteri jónindegi komıtetiniń tór­aǵasy P.Kerjensevtiń 1936 jyldyń 24 mamyryndaǵy «Pravda» gazetinde jarııalanǵan «Kazahskoe ıskýsstvo» atty maqalasynda jas teatrdyń kórsetken spektaklderine joǵary baǵa beredi. Dekadada kórsetilgen spektaklder, olardyń kórkemdik sapasy, taqyryby, jalpy qazaq kásibı óner jasaý joly mamandar tarapynan daý týǵyzbaı jyly qabyldanady. Jas teatrdyń us­tanǵan baǵytynyń durystyǵy, repertýar jasaýdaǵy halyq aýyz ádebıetiniń úzdik úlgileri negi­zindegi izdenisteri jalpy Keńes res­pýb­lıkalarynyń teatrlaryna úlgi bolar nátıje kórsetkendigi sóz boldy. 23 mamyrdaǵy Úlken tea­tr sah­nasyndaǵy qorytyndy kon­sert Ahmet Jubanov jetek­shi­li­gin­­degi KazSIK (keıingi Qurman­ǵazy atyndaǵy) orkestriniń oryn­­­­­daýyndaǵy kúılermen bas­talady. Ult-aspaptardan qu­ral­ǵan ujymdyq orkestrdiń oryn­daýyndaǵy mádenıet qazaqtyń aspaptyq óneriniń joǵary deń­geı­de damyǵandyǵyn kórsetti. Orkestrdiń súıemeldeýimen án­shiler Kúlásh Baıseıitova, Jamal Omarova, Júsipbek Elebekov, Bismilla Balabekov, bıshi Shara Jıenqulova, Elýbaı О́mirzaqov, t.b. lırıkalyq, turmystyq, batyr­lyq, satıralyq baǵyttaǵy halyq ánderi men bılerdi oryndaıdy. Birinshi bólimdi elimizde jańadan boı kótergen bı ýchılıshesiniń baletmeısteri A.Aleksandrov je­tek­­shiligindegi ónerpazdar qory­tyndylaıdy. Olardyń oryn­daýyndaǵy klassıkalyq baletten úzindi barsha kórermendi tańǵal­dyryp, erekshe este saqtalǵan. Ol jaıly Q.Baıseıitov: «Máskeý­likterge aıryqsha áser etken bir nomer horeografııa mektebi oqý­shylarynyń bıi boldy, qazirgi tilmen aıtqanda, ol bir sensasııa bolyp edi. Kil óńkeı segiz-toǵyz jastaǵy qazaqtyń ul-qyzdary, barlyǵy 24 bala P.I.Chaı­kovskııdiń «Uıqydaǵy arýynan» vals bıledi. Zaldaǵy jurttyń sondaǵy sezim áserin sóz­ben aıtyp jetkizý múmkin emes. Bizden ondaıdy kútpegen ǵoı olar, mádenıeti mesheý damyǵan halyqtan dál osyndaı jasóspirimderdiń ónerin kórsete qoıar dep oılamaǵan da bolýlary kerek, bizdiń búldir­shinderdiń bıge shyqqany, bı bolǵanda Chaıkovskııge bılegeni shynynda da olar úshin kútpegen keremet boldy» /Baıseıitov Q. Qushtar kóńil. 124-b/ – deıdi. «Pravda» gazetiniń 24 mamyrdaǵy sanynda osy konserttik baǵdarlamanyń balalar bılegen konserttik nómiri ekinshi bólimniń basynda qaıtalap oryndalǵany jaıly jazady. Konserttiń ekinshi bólimi tutas­taı qazaq turmysy men salt-dástúrin ashyp kórsetetin, oıyn-saýyǵy men án-kúıiniń jarqyn kórinisterine negizdelgen nómirlerden quralady. Sahnada halyqtyń kelin túsirý, qyz uzatý, jar-jar, aqyndar aıtysy sekildi salt-dástúrlerimen birge orteke, serkequlaq, aqsúıek oıyndaryn talantty oryndaýshylar bar qyrynan jarqyratyp kórsetti. Aıtys pen sýyrypsalmalyq ónerdiń has sheberleri Jambyl, Nurpeıis, Orynbaı, Kenen, Nurlybek, Nartaı, Doskeı sekildi sózden túıin túıgen aqyndar legi sahnaǵa shyǵyp más­keýlik tyńdarmandy ózderiniń sheber­likterimen, dástúrli aıtys óneriniń erekshelikterimen tánti etedi. Konserttiń fınaldyq sahnasynda onkúndikke qatysýshylardyń hory, barlyq qazaqstandyq delegasııa músheleri ortaǵa qart Jam­byldy qaýmalap alyp sah­naǵa shyǵady. Jalpy, qazaq hal­qynyń ómiri men turmysyn san qy­rynan kórsetken bul konserttik baǵdarlama joǵary deńgeıde ótip, oryndaýshy ártisterimiz Máskeý kórer­menderiniń ystyq yqylasyna bólenedi. Teatr foıesinde qazaqtyń ótken tarıhymen birge, búgingi tynys-tirshiliginen, rýhanı estetıkalyq talǵamynan habar beretin arnaıy jasalǵan kórme jumys is­teıdi. Kórmede qazaq ómiri men turmys-tirshiliginde qoldanysta bolǵan buıymdar keńinen tanys­tyrylyp, kıiz úıdiń jasaýlary, kıiz, alasha, kilem, ydys-aıaq pen qolóner buıymdary, qyzdar men kelinshekterdiń kıim úlgilerin Qazaqstannyń ekpindi qurylys alańdary, aýyl sharýashylyǵy­nyń jetistikteri, qazba baılyqtary, kórikti tabıǵat kórinisteri, beıneleý ónerindegi kóshpendi qazaq turmysyn sýrettegen N.Hlýdovtyń keskindemelerinen turatyn eksponattar qoıyldy. Bilim, aǵartý salasyndaǵy jetistikter jańadan shyqqan baspa ónimderi, kitaptar arqyly kórinis tabady. Alyp shahar – Máskeýdegi kúnder kútpegen qyzyqtarǵa, tosyn kúlkili jaıttarǵa toly bolatyn. Bul týraly Qurmanbek, Qanabek, Shara, Brýsılovskıı sekildi t.b. kýágerlerdiń jazbalarynda jaqsy aıtylady. Biraq, birazy qazaqy ádep saqtap kóp jaıtty tolyq bermeıdi. Sapardyń jekelengen detaldaryna uqyptylyq kórsetken E.Brýsılovskııdiń jazbalary biz úshin asa qundy. Joǵaryda keltirgen Ǵ.Toǵjanovtyń arnaıy hatyndaǵy: «V Moskve hotıat ýslyshat nashıh narodnyh akynov. Vse sprashıvaıýt Maımbeta. Po moemý mnenııý, nado prıveztı Maımbeta ı Isý Baızakova» degen usynys boıynsha, búkil Qazaqstan boıynsha suraý salyp, sabylyp Máıimbetti izdeýi, kúlkili de qyzyqty jáılerge toly detektıvti shyǵarmanyń fabýlasyn eske salady. Aqyn P.Kýznesovtyń aýdarmasymen «Asanqaıǵy jaıynda jyr», «Jeruıyq týraly ańyz-ertegi» sekildi keremet jyr-dastan, poemalarymen keńinen tanyla bastaǵan jyraý, sýyrypsalma aqyn Máıimbet kerek kezde ushty-kúıli joq, taptyrmaıdy. Osy másele boıynsha uıymdastyrý komıssııasy arnaıy májilis quryp, aqyldasa kele Máıimbettiń ornyna basqa bireýdi tańdaý kerek degen sheshimge keledi. Sol joly tańdap alynǵan 90-dy alqymdaǵan Jambyl Jabaev atamyzdyń esimi búkil odaqqa talantymen tanylyp, juldyzy jarqyraı janǵan sáti de osy dekadamen baılanysty. Ekinshi bir qyzyqty sát, barlyq 300 adammen arnaıy poıyz artynyp-tartynyp, Máskeýdiń Qazan vokzalyna kelýin E.Brýsılovskıı: «Qazan vokzalyna tańerteńgi saǵat jeti mezgilinde keldik. Biz saltanatty da qýanyshty kezdesýge al­dyn ala ázirlendik, áıelder ja­ǵy jasana kıinip, erinderine dalap jaǵyp, kózderiniń aınalasyn, kir­pikterin boıaǵyshtap, erkekter jaǵy galstýkterin baılap, saqal murttaryn qyrynyp, al bastyqtar sóıleıtin sózderin qaıta bir oqyp jat­tyǵyp degendeı, bári pysyqtap jatty. Poıyz perronǵa ekpindegen kúıi kelip toqtaı qaldy. Búkil ujym japyryla perronǵa shyǵyp, tym-tyrys turyp qaldy. Qarasaq bizdi kútip turǵan eshkim joq... Osy araǵa kelgende bizdiń basshylarymyz uzaq úzilisten keıin baryp bizdiń kezdesýimiz tańerteńgi saǵat onǵa belgilengenin esine alady, al biz jeti bolmaı kelippiz... Osyndaı sáıkessizdikke kózi jetkennen keıin stansa bastyǵy bizdiń poıyzymyzdy qaıtadan keri, tovar aılaǵyna qaraı jóneltip jiberdi. ...Saǵat 10-ǵa taqaǵanda qaıtadan vagondardaǵy oryn-ornymyzǵa jaıǵastyq. Bizge basqa paravoz berdi, sodan soń baryp saltanatpen Máskeýge keldik. Bul joly perronda izgi nıetti, qonaqjaı, jyly shyraıly adamdar nópiri qalyń eken. Shýly da dýly kezdesý boldy»/ Brý­sılov­skıı E.Dúıim dúldúlder. 141-b./ – deıdi. Máskeýlikterdiń Qazaqstan delegasııasyn vokzaldan kútip alý sátindegi túsirilgen tamasha kadrlardyń astarynda osyndaı tarıhı syr bar. Úshinshi bir jaıt, ańyzǵa aınalyp ketken jaýapty spektak­l kezindegi Q.Jandarbekovtiń som­daǵan Bekejanyna baılanysty. «Qyz Jibektiń» sońǵy aktidegi arııa­synda sońǵy notasyn ándete sozatyn tusta, eshkim kútpegen jer­den bar daýysymen esi aýysqan adamdaı saqyldap turyp Gomerdiń kúlkisimen kúlýi, bir ret kúlip qoımaı, ekinshi shýmaǵynda kúlkisin qaıtalap údete túsýi eshkim kútpegen, túzý ótip jatqan spektakldi ádeıi buzýǵa, respýblıka ónerin masqaralaýǵa bekingen «sabotaj jasaýshy, kontranyń» tóbeden jaı túsirgenindeı sáti bolatyn. San saqqa júgirtilip túrli nusqada el ishine tarap ketken osy bir jaıtty Qurmanbek: «Bekejannyń «Sarymoıyn» ánine qurylǵan arııa­sy aıtylatyn tus. Jiti qımyldap, atylyp shyǵyp, arııany bastap kettim... Biraq baıqaımyn, álgi «ahaýy» túskirdi kótere alatyn túrim joq. Masqara bolýǵa taǵy namys jibermeıdi. Mýzykanyń yrǵaǵymen «ahaýdyń» ornyna «aha-ha» dep kúlip jiberdim. Kelesi «ahaýdyń» ornyna endi taǵy kúlý kerek. О́ıtkeni, áýelgimen birdeı shyqpasa bolmaıdy. Abyroı bolǵanda mýzyka toqtamady, zaldaǵylar eshteńe sezgen joq. Biraq men abyrjýlymyn, qurydym, bittim dep oıladym. ...Ashýlanǵanda betine kisi týra qarap bolmaıtyn Temekeń kele: «Spektakldi qurtyp tyndyń, elge qaıt», – deıdi. Túni boıy qobaljyp elge jınalyp qoshtasýǵa kelgen Qurmanbekti T.Júrgenov kóńildi qarsy alyp tańerteńgilik jańa gazettiń sanyn usynady. Tanysa kelgende, qoıylym ústindegi kúlki spektakldegi erekshe shtrıhtar retinde qabyldanypty. «Dekadanyń qazaq óneri men mádenıetiniń damýyna tıgizgen yqpaly qandaı boldy? Dekada qazaqqa ne berdi?»  – degen suraqtarǵa kelgende, birneshe máseleni bólip aıta ketýimiz kerek.Aldymen, qazaq halqy ózi týraly barlyq Keńes Odaǵyna birikken kóp sandy halyqtarǵa tól óneri men ádebıeti, mádenıeti arqyly tanyldy. T.Kákishulynyń «Qazaq ádebıetindegi» sózimen aıtsaq: «1936 jylǵy onkúndik qazaq mádenıetin, Qazaq elin, qazaq halqyn álemge tanytýdyń alǵashqy bastamasy edi...Sondyqtan da onyń tarıhtaǵy róli óte zor». Ekinshiden, onkúndiktiń joǵary deńgeıde ótýi ortalyqtyń qazaq mádenıetin damytýǵa arnaıy úl­ken qarjy bólýine sebep boldy. Ártisterdiń turmys jaǵdaıyn jaqsartý úshin Almatyda «Ártister úıin» salýǵa (1 mln. som), opera teatryn salýǵa buryn bólingen aqshaǵa qosymsha (2 mln. som), horeografııa mektebine (1,5 mln. som) qarajat beriledi. Dekadadan keıin respýblıkada «Lenfılm» kınostýdııasymen birge «Amangeldi» fılmin túsirý jumysy qyzý bastaldy. Talantty jas ánshi, akterlerimizdi Máskeý, Lenıngrad teatr ınstıtýttary men konservatorııalaryna jiberip oqytýǵa, ózge de óner men ádebıet salasyn damytýǵa sony serpilister týdy. Úshinshiden, dekada nátıjesinde respýblıkalyq mýzykaly teatrdyń damýy jańa qarqyn alyp, kúrdeli ózgeriske tústi. Uly toıdyń dúrmeginde shańǵa kómilgendeı eleýsiz qalǵan rejısser, dramatýrg Jumat Shanın Máskeýden qaıtar jolda Oral qalasyna kelgende, kópten ajyrap túsip qalady. Arada az ǵana ýaqyt ótken soń tutqyndalyp, ajaldyń qursaýyna iligedi. Bul, qazaqtyń basyna týǵan náýbet – 1937 jyldyń ıek artyp kelip qalǵan kezi bolatyn. Ol Máskeý saparyna qatysqan qazaq óneri men mádenıetiniń betke ustaǵan jaqsylary men jaısańdary, juldyzdy tobynyń tóbesine aýyr bult tóngen shaq bolatyn. Máskeýdegi qazaq óneri men mádenıetiniń onkúndigi elimiz ben halqymyzdyń eńsesin kóterip, rýhyn janyǵan, qazaq atty halyqtyń bolashaq mádenıetine, tarıhyna óshpesteı iz qaldyrdy. Ony keler urpaq jadynda myqtap ustap, kóshpeliler órkenıetiniń kenje balasy – qazaq halqynyń iri jeńisi retinde qabyldandy. Ol – qazaqtyń kásibı óneriniń qa­lyptasyp, búkil Odaqqa talantty ul-qyzdaryn tanystyrǵan, aǵa býyn ónerpazdardyń juldyzdy sáti. Ol qazaq óneri men mádenıetiniń irgetasy keshe qalanbaǵandyǵyn, bastaý kózi áriden, Uly dalanyń ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqandyǵyn, al dekadaǵa qatysýshylar sol mádenıet muhıtynan jańa zaman talap etken ónerdi qajetinshe alyp keregine jarata alǵandyǵyn dáleldedi. ALMATY  Amankeldi MUQAN, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty