Syndarly suhbat – birliktiń belgisi

Jer máselesi ádil sheshilýi tıis О́tken senbide Jer reformasy boıynsha qurylǵan komıssııanyń alǵashqy otyrysy bolyp ótti. Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, komıssııaǵa 75 adam múshe. Alǵashqy otyrysqa onyń 70-i qatysty. Úzilissiz 7 saǵatqa sozylǵan alqaly jıyn­ǵa qatysýshylardyń 63-i sóz sóılep, óz oı­laryn ortaǵa saldy. Shyny kerek, onyń ishin­de emosııaǵa berilgender de, sabyrmen salı­qaly sóılegender de, tipti, ashýlanǵandar da, tym salqynqandylar da boldy. Biri jerdi satý, jerdi jalǵa berý durys dese, endi biri burys desti. Aıtalyq, komıssııaǵa múshe fermerlerdiń kópshiligi jerdi satyp alýǵa nıetti. Dáliregi, olar Jer kodeksindegi ózgeristerdi qoldaıtyndyqtaryn jetkizdi. Al Úkimet músheleri jerdi ekonomıkalyq aınalymǵa shyǵarýdyń artyqshylyqtaryn alǵa tartty. Birqatar qoǵam belsendileri, úkimettik emes uıymdar ókilderi jerdi satýǵa qarsylyqtaryn tanytty. Endi bireýler munda eshqandaı da shetelge jer satý týraly áńgime joqtyǵyn, Jer kodeksi aýyl sharýashylyǵyn jetildirýdiń joly ekendigin tilge tıek etti. Qalaı bolǵanda da, komıssııanyń alǵashqy otyrysy jer tóńireginde túıindi másele az emestigin ańǵartty. Onda jerdi satý, ne satpaý jaıy ǵana emes, jer máselesimen jalǵasqan aýyldyń áleýmettik jaǵdaıy, aýyl sharýashylyǵynyń ahýaly, fermerlerdiń talap-tilegi turǵysyndaǵy óte aýqymdy, keshendi máseleler aıtyldy. Alqaly jıyndy komıssııa tór­aǵasy, Premer-Mınıstrdiń birinshi oryn­basary Baqytjan Saǵyntaev júrgi­zip otyrdy. «Búgin biz Elbasynyń tapsyr­masymen qurylǵan Jer reformasy boıynsha komıssııanyń alǵash­qy otyrysyna jınaldyq. Komıs­sııa quramynda Úkimet músheleri, Parlament depýtattary, saıası partııalar jetekshileri, qoǵam qaıratkerleri, zańgerler, sarapshylar, aýyl sharýa­shylyǵy salasynyń bilikti mamandary, qoǵam belsendileri, zııaly qaýym, aq­parat quraldarynyń ókilderi bar. Barshańyzǵa shaqyrýymyzdy qabyl alyp, osynda kelgenderińizge rıza­shy­lyǵymyzdy bildiremin», dedi B.Sa­ǵyntaev. Osy rette ol komıssııa aldynda el úshin taǵdyrly máni bar máseleni muqııat talqylap, ortaq mámilege kelý mindeti turǵanyn atap ótti. «Bul – óte jaýapty jumys. Buǵan deıin de san ret aıtylǵandaı, jer sheteldikterge satylǵan emes, satylmaıdy da. Bul memlekettiń myzǵymas berik ustanymy. Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdiń maqsaty – jerdiń jumys isteýi, halyqtyń ıgiligi úshin paıda ákelýi. Biz Jer kodeksiniń qoǵamdyq rezonans týdyrǵan baptaryn muqııat saraptaýǵa tıispiz. Biraq ekonomıkamyzdyń, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna jer reformasynyń qajettigin de moıyndaýymyz qajet», dedi Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary. Tóraǵa komıssııa jumysy ashyq, jarııaly túrde júrgiziletinin basa aıtty. «Máseleni búgingi bir ǵana otyryspen sheshe almaımyz. Biz bul jerde daýlasý úshin emes, jer men el taǵdyryn aqyldasý úshin jınalyp otyrmyz. Biz ata-baba dástúrlerin jalǵastyra otyryp, qandaı da bolmasyn máseleni tek aqyl-parasatpen jáne sabyrmen sheshýimiz kerek. Aqylmen, sabyrmen jan-jaqty talqylaý arqyly biz halyqqa, qoǵamǵa, jas urpaqqa máseleni sheshýdiń jańa úlgisin kórsetýimiz qajet. Bir sátte túbegeıli ózgeristerdi jasaımyz degen de asyra senim bolmaýy kerek. El múddesindegi másele qadam-qadammen júzege asyrýdy talap etedi. Barshamyz syndarly suhbat ornatyp, naqty nátıjege jetý jolynda jumys isteýimiz kerek», dep toqtaldy B.Saǵyntaev. Bul turǵyda ol jalań sózge boı aldyrmaı, naqty usynys pen pikirler ǵana ortaǵa salynatynyna senim artty. «О́z pikirlerińizdi, halyqtyń pikirin ortaǵa salyńyzdar. Kelesi otyrysqa deıin onyń barlyǵy saraptalady, eskeriledi. Oryndy paıymdardy kelise otyryp, qabyldaımyz. Orynsyz pikirler bolsa, onyń jónsizdigin bárimiz maquldap, keri qaıtaramyz. Iаǵnı, komıssııa jumysy barysynda ár máseleni egjeı-tegjeıli muqııat talqylap, nátıjeli ári tıimdi jumys atqarýǵa tyrysýymyz qajet. Eń bastysy – bizdiń jumysymyz ashyq, jarııaly túrde júrgiziledi. Erteńge degen nyq senim – turaqtylyq pen tynyshtyqtyń, tatýlyq pen birliktiń, memlekettiń myǵymdylyǵynyń negizi. Barshańyzdy keleli iske belsendi atsalysýǵa shaqyramyn», dedi B.Saǵyntaev. Komıssııa tóraǵasynyń orynbasary, «Nur Otan» partııasy Tóraǵa­synyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed jer reformasyna qatysty máseleniń talqylanýyna jarty jyl ýaqyt bar ekendigin, osy rette komıssııanyń árbir múshesi, ne bolmasa belgili bir toptyń, partııanyń, qoǵamdyq uıymnyń, úkimettik emes uıymnyń ókili óz pikirlerin jazbasha nemese aýyzsha komıssııa otyrysynda talqyǵa salýy kerektigin atap ótti. Demokratııalyq elderdiń barly­ǵynda kez kelgen máseleni talqylaǵan kezde kópshiliktiń daýysyna qaraı, yńǵaıyna qaraı jyǵylady. Bul da qoǵamda bar nárse. Biraq azshylyq daýys boldy eken dep keıbir azamattardyń halyqtyń atynan aıtqan pikirleri eskerilmeý kerek degen sóz emes. Árbir pikir eskerilýi kerek. Zańnyń árbir baby boıynsha Elbasynyń aıtyp otyrǵan tapsyrmasy halyqtyń ortasyna baryp túsindirilýi tıis. Erteń ol da bolady. Ártúrli toptyń pikirin ortaǵa salyp, bárimiz birdeı sony talqylaýymyz kerek. Solardyń barlyǵy eskerilýi qajet», dedi M.Qul-Muhammed. Sondaı-aq, ol jer máselesine qatysty ortaq sheshim shyǵaratyn redaksııalyq komıssııa qurylýy qajettigin qoldady. Elbasymyz Jer týraly kodekstiń keıbir baptaryna toqtaý salǵanda: «halyqtyń alańdaýy durys. Halyqqa unamaıtyn zańnyń bizge qajeti joq», – dep ashyqtan-ashyq aıtyp, engiziletin ózgerister jobasyn jurtshylyqpen keńinen talqylaý jóninde arnaıy tapsyrma berdi. Osy qabyldanǵan sheshimi arqyly Elbasymyz ózin naǵyz halyqtyq Prezıdent ekendigin taǵy da jarqyrata kórsetip berdi. Bizdiń komıssııamyz Memleket basshysynyń osy sheshimin oryndaý úshin quryldy. Komıssııanyń quramyna qarap oǵan azamattyq qoǵam men jurtshylyq ókilderiniń keńinen qamtylǵanyn ózderińiz kórip otyrsyzdar. Onda eli­mizdegi barlyq jetekshi saıası partııa­lary, ǵalymdar, aýyl sharýashylyǵy mamandary, túrli memlekettik emes uıymdar, sarapshylar men elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen ókilder bar, – dedi «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Komıssııa otyrystarynda onyń árbir múshesiniń aıtqan pikiri, usy­nystary, tolyqtyrýlary eskeriletin bolady. Keıbir azamattar onyń quramyn keńeıtý jóninde usynystar aıtýda. Barlyq oblystarda bizdiń komıssııa sııaqty ákimdiktiń janynan qoǵamdyq keńester quryldy. Jergilikti deńgeıdegi qoǵamdyq uıym músheleri halyqtyń oı-pikirin oblys ákimderine sol keńester arqyly jetkizýde. Budan artyq qandaı demokratııalyq talqylaý bolýy múmkin. Jer bizdiń halqymyz úshin mate­rıaldyq ıgilik qana emes, asa úlken rýhanı baılyq. Ol bizdiń eń qasıetti qundylyǵymyz – táýelsizdigimizdiń qaınar kózi, dedi Muhtar Qul-Mu­hammed. Sondyqtan jer týraly pikir alysýymyz elimizdiń táýelsizdigin saqtaýǵa, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisimdi saqtaýǵa jumsalý kerek. Biz «jerimiz baı» dep otyra bermeı, ony kútip, baptap, el ıgiligin, halyq baılyǵyn eseleýge jarata alatyn azamattardyń qolyna berýimiz kerek. Qabyldanatyn zańnyń basty maqsaty osy dep bilemin. Komıssııa otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myr­zahmetov elimizdiń aýyl sharýashylyǵy jerleri týraly baıan­dady. Mınıstr baıan­damasynda sheteldikter jerdi tipti, Qazaqstan azamattarynan da satyp ala almaıtynyn, mal jaıylymdary da jekemenshikke óte almaıtynyn qadap aıtty. «Jer sheteldikterge satylmaıtyny jańa da, munyń aldynda da aıtylyp jatyr. Bul jerde taǵy bir máseleni aıtqym keledi. Eger de sheteldik kompanııa nemese sheteldik azamat jerdi Qazaqstannyń rezıdentinen satyp alǵysy keletin bolsa, ony qazir notarıýs arqyly resimdeýge tyıym salynǵan. Eger de sheteldiń azamaty nemese sheteldik rezıdent Qazaqstannyń jerin jalǵa alamyn dese, tek qana konkýrsqa qatysýy kerek. Ekinshi aınalymnan, naryqtan satyp ala almaıdy. Buǵan tyıym salynǵan. Eldiń arasynda aýyl mańyndaǵy jaıylymdyq jerler, mal úshin qajetti shalǵyndy jerler de jekemenshikke satylyp kete me degen alańdaýshylyq bar. Eldi mekenderdegi, shalǵaı jerlerdegi mal sharýashylyǵyna arnalǵan jer­­­lerdi satýǵa tyıym salynǵan. Bul bapta naqty kórsetilgen», dedi mınıstr. Mınıstrdiń málimetteri boıynsha, Qazaqstan jeriniń jalpy alqaby – 272 mln. gektar. Jer kodeksi boıynsha, jer jeti sanattan turady. Sonyń ishinde eń úlken eki bóligi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń kólemi – 100 mln. 800 myń gektar. Al Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev jerge qa­tysty ekonomıkalyq kórset­kish­terge toqtaldy. «Qazirgi ýaqytta Qazaq­­stan agroındýstrııaly el bolyp tabyl­ǵanymen, tamaq ónim­deri men sýsyndardy jalpy tutynýdaǵy ımporttyń úlesi 25,6 paıyz bolady. Qazaqstan aýyl sharýa­shylyǵy kórsetkishteri álemdik kórsetkishterden aıtar­lyqtaı tómen. Máselen, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jáne damý uıymy elderi­niń kórsetkishinen 10 ese, Reseı kórsetkishinen 2 ese jáne Belarýs deńgeıinen 1,5 ese tómen. Eńbektiń kapıtalmen jaraqtanýy Reseı kórsetkishinen 3 ese jáne Belarýs elinen 9 ese tómen. Osynyń barlyǵyna ınvestısııa tartý deńgeıiniń tómendigi sebep bolyp jatyr, sondaı-aq, sońǵy 10 jyldyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa tartý kólemi barlyq ınves­tısııa qarajatymen salystyrǵanda, nebári 2 paıyzdy quraǵan», dep atap ótti mınıstr. Onyń sózine qaraǵanda, jer zańnamasy ınvestısııa tartý maqsatynda óte mańyzdy shara bolyp tabylady. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jerge menshik quqyǵy ınvestısııa aǵymyn ulǵaıtýǵa, jer resýrs­taryn jaqsartýǵa, aýyl­sharýa­shylyq ónimdiligi men jumys qamtý deńgeıin arttyrýǵa septigin tıgizedi. Osy rette ol birqatar elderdiń táji­rıbesine toqtaldy. «Kóptegen álemdik tájirıbeni qorytyndylaı kele, jer reformasy eshqashan óndiristi tómendetpeıdi, kerisinshe, árdaıym tıimdi nátıjelerge alyp keledi. Ýaqytsha paıdalanýǵa berilgen jerge qaraǵanda, jer ıeleri óńdegen jerdiń ónimdiligi joǵary», dedi Q. Bıshimbaev. «Álemge belgili McKinsey&Company halyqaralyq konsaltıngtik kompanııa­sy men bizdiń mınıstrliktiń esebi boıynsha Qazaqstanda 1,7 mln. gektar jerdi naryqtyq aınalymǵa engizgen kezde, ishki jalpy ónimde 5 jyldyń ishinde qosymsha 50 mlrd. teńge aýylsharýashylyq ónimderi óndiriledi. Jerdi jekemenshikke berý ónimdilikti arttyrýǵa múmkindik beredi jáne onyń ekonomıkalyq tıimdiligi 80-110 mlrd. teńgeni quraıdy», dedi Q.Bıshimbaev. Osy oraıda ol qosymsha jerdi ıgerý ınvestısııalardy arttyratynyn, 120-150 mlrd. teńgege deıin qosymsha ekonomıkalyq tıimdilikti beretinin jetkizdi. Aýyldy eldi mekenderde kedeılikti tómendetýge múmkindik jasalady. Osy reforma iske asyrylǵan jaǵdaıda onyń tıimdiligin 50 paıyzǵa deıin joǵarylatýǵa múmkindik bar. «Bizdiń esebimiz boıynsha, 1,7 mln. gektar jerdi aınalymǵa tartý esebinen jańadan 26,5 myń jumys ornyn ashýǵa bolady. Qazaqstan úshin jer reformasynyń qajet ekeni sózsiz. Nátıjelerge qol jetkizý elimizde azyq-túlik qaýipsizdigi deńgeıin arttyrýǵa, kedeılikti tómendetýge yqpal etedi. Jalpy, usynylyp otyrǵan tásilder ekonomıkalyq turǵyda negizdelgen jáne ony durys iske asyrǵan kezde úlken jetistikterge jol ashylady», dep túıdi sózin Q.Bıshimbaev. Parlament Senatynyń depýtaty Qýanysh Aıtahanov óz kezeginde halyqtyń jer máselesine alańdaýyna túsinistikpen qaraý kerektigin alǵa tartty. «Jer – ana, Jer taǵdyry – el taǵdyry. Jer – bizdiń basty baılyǵymyz. Álemdegi túrli qaqtyǵystar, saıası kúrester, shıelenister osy jer daýynan týyndaıdy. Sondyqtan, halyqtyń jer máselesine alańdaýyna, ózderiniń oı-pikirlerin ashyq bildirýine biz túsinistikpen qaraýymyz kerek. Osyǵan oraı, Elbasymyzdyń ózi «Jerge dál osylaı kóńil bólinetin bolsa, bul bizdiń halqymyz óz jerin qasyq qany qalǵansha qorǵaıtynyn kórsetedi», dep oryndy aıtqanyn atap ótýimiz kerek. Búgin biz Elbasynyń tapsyrmasymen Úkimet janynan qurylǵan komıssııa qoǵamdaǵy asa mańyzdy másele – Jer kodeksi normalaryn talqylaý jáne túsindirý úshin, sonymen birge, Parlamentke usynystar engizý úshin jınalyp otyrmyz», dedi ol. Sondyqtan senator búgingi otyrys barysynda jer tóńiregindegi máselelerdi ǵana talqylaýǵa usynys jasady. «Biz aldymen ózimizge júktelgen mindetterdi durys túsinip alýymyz kerek. Bizdiń aldymyzǵa qoıylyp otyrǵan mindet – halyq arasynda túsinispeýshilik týdyrǵan Jer kodeksiniń normalaryn jan-jaqty talqylap, kópshilikke túsindirý. Eger talqylaý barysynda oryndy usynys bolsa, ony redaksııalyq komıssııa arqyly toptastyryp, birlese qabyldaý. Ony odan ári Úkimetke, Parlamentke jetkizý. Sol sebepti, bul máselede qyzbalyqqa boı aldyrmaı, daý-damaıǵa urynbaı, salıqaly túrde aqylǵa salyp, baısaldy sheshý kerek dep oılaımyn. Biz barlyq nárseni halyqqa tereń túsindirip, halyqpen aqyldasyp atqarǵanymyz jón», – dedi Q.Aıtahanov. Sondaı-aq, senator ár adamǵa satylatyn jerdiń mólsherlengen shegi bolýy tıistigin aıtty. «Keıbir azamattar júzdegen myń gektar jer alyp alǵan. Onyń kóptegen jeri paıdalanylmaı jatyr. Sol sebepti, jerdi satýda onyń mólsherin bekitýimiz kerek. Bir adamǵa degen mólsher bolýy tıis. Ol ár aýdanda, ár oblysta jerdiń jaǵdaıyna, óńirdiń klımatyna baılanysty ártúrli bolatyn shyǵar», dedi ol. «Jerdiń astyndaǵy munaı da, gaz da, kómir de, temir de taýsylady. Jańartylatyn, taýsylmaıtyn ol – jer. Jer-Anany durystap ıgeretin bolsaq, ol jyl saıyn qunarlylyǵyn arttyra otyryp, ónimdi kóp berip, ózimizdi-ózimiz tolyq qamtamasyz etip, artylǵan ónimdi shetelge shyǵaryp, elimizge valıýta ákeledi. Ol úshin jerdi qarqyndy paıdalanýymyz kerek. Oǵan búgingi tańda qarjymyz bolmaı jatyr. Jerge ınvestısııa kelýi kerek. Jerdi sheteldikterge jalǵa berý degen másele osydan týyndap otyr», dedi Q.Aıtahanov. Onyń paıymynsha, ınvestısııa tartý arqyly jerdiń astyndaǵy baılyqty qalaı paıdalansaq, jerdiń ústin de solaı kádege jaratýymyz qajet. «Ol úshin jerdi sheteldikterge jalǵa berip, jerge ınvestısııa ákelýimiz kerek. Biraq ta ol qandaı sheteldikterge, kimge berilýi qajet? Osyny anyqtaýymyz kerek. Máselen, Fransııa, Germanııa, Izraıl, Danııa sııaqty damyǵan elderdiń ınves­torlary kelip, bizge ınvestısııa salatyn bolsa, nege olarǵa jer bermes­ke?» dedi senator. «Biraq sheteldikter ózderiniń ınvestısııasymen kelsin. Olar óz adamdaryn ákelmesin. Ju­mysshylar bizdiń qazaqstandyqtar bolsyn. Qazaqstannyń azamattary bolsyn», dep atap kórsetti ol. Jıyn barysynda Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Shahanov, Jaqsylyq Úshkempirov syndy belgili tulǵalar óz kezekterinde komıssııada talqylanǵaly otyrǵan máselelerdiń óte ózekti ekenine, sondyqtan barlyq jaǵdaıattardy birlese otyryp sheshý qajettigine nazar aýdardy. Osy oraıda, M.Shahanov jer máselesine halyqtyń qatty alańdap otyrǵanyn basa aıtty. «Qazir halyqtyń jaǵdaıyn eskerý kerek. Depýtattar kezinde jer satylmaıdy dep sóz bergen. Biraq satylyp jatyr. Al búgingi narazylyq eldiń múddesi úshin bolýda. Jer-Anamyzdyń anasy, babamyzdyń babasy. Jerden aıyrylsaq, eshteńemiz qalmaıdy. Sol úshin jerdi shetelge satqandy da, jalǵa bergendi de toqtatý kerek. Jerdi jalǵa bersek, tek óz azamattarymyzǵa berýimiz kerek», dedi Muhtar Shahanov. Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, komıssııanyń múshesi Muhtar Taıjan jer reformasyna qatysty týyndaǵan daý-damaıdy aqylmen, sabyrlylyqpen sheshý kerektigin alǵa tartty. «Bizdiń aýyl sharýalarynyń qolynan barlyǵy keledi. Olarǵa tek múmkindik berilýi kerek dep oılaımyn. Prezıdent óte durys aıtyp ketti, bizge halyqqa unaımaıtyn zań kerek emes. Al halyq sońǵy úsh-tórt aptada óziniń naqty ustanymyn jetkizdi. Bizdiń mindetimiz – halyqtyń ustanymyn, talabyn oryndaý. Osynda eldiń ıgi jaqsylary otyr, akademıkter, depýtattar, halyq qalaýlylary, Úkimettiń ókilderi bar. Biraq eshkim men halyqtan bıikpin dep aıta almaıdy. Sondyqtan, halyqtyń oıy qandaı bolsa, biz ony oryndaýymyz kerek. Halyq nege mıtıngige shyǵady, ol amalsyzdyqtan ǵoı. О́ıtkeni, sheneýnikterden tyńdaıtyn qulaq bolǵan joq, ókinishke qaraı. Amal joqtan shyqtyq qoı. Endi bılik esigin ashyp otyr», dedi. «Máseleni aqylmen, sabyrmen sheshý kerek. Basqa da máseleler bar. Komıssııa otyrysy – jaqsy úrdistiń basy ǵana dep oılaımyn. Ári qaraı úsh tuǵyrly til, ári qaraı qazaqtyń tarıhy bar. Osyny ata-babalarymyz sekildi aqylmenen talqylaıyq, bir sheshimge keleıik. Saıasattanýshy Berik Ábdiǵalı jer máselesiniń tóńireginde aýyldyń jaǵdaıy jatqanyn jetkizdi. Bul rette aýyl sharýashylyǵynyń damýy ózekti bolyp otyrǵandyǵyn aıtty. «Búginde aýylsharýashylyq ónimderin tıimdi baǵamen ótkizý óte ózekti másele bolyp otyr. Áli kúnge deıin deldaldar kóp. Mal basyn kóbeıtýge qomaqty qarjy bólinýde, degenmen de ónimdi tıimsiz baǵamen áketip jatyr. Egin sharýashylyǵynda jobalar bar, alaıda, mal sharýashylyǵy, et ónimderi máselesine tıisti deńgeıde kóńil bólinse degen usynysym bar», dedi ol. Onyń sózine qaraǵanda, komıssııa otyrysynda jer reformasy qaralǵanymen, jalpy bul taqyryp aýyldyń máselesine tikeleı baılanys­ty bolyp otyr. Osy rette saıasattanýshy aýyldardy baılanystyratyn joldardyń jaǵdaıyn aıta kelip, eldi mekenderdegi bilim berý salasynda qordalanǵan máseleler bar ekenin atap ótti. «Shalǵaıdaǵy aýyldardan halyq áli kúnge deıin kóship jatyr. Árıne, Úkimet tarapynan kómek kórsetilýde, kóptegen jeńildetilgen nesıeler berilýde, «Dıplommen – aýylǵa!» degen joba iske asyrylýda. Degenmen de bólinip jatqan nesıelerdi ıgeretin azamattar bolmaı jatyr. Aýyldaǵy kóptegen isker adamdar qalaǵa ketken. Bolashaqta yntalandyrý tetikteri arqyly aýylǵa aqsha salýǵa, azamattardy kóshpeýge, aýylda qalýǵa yntalandyrý jobalaryn qarastyrǵan jón», dep túıdi sózin B.Ábdiǵalı. Al qoǵam qaıratkeri Murat Ábenov jer máselesin jastarmen baılanystyra sóıledi. «Jastardyń arasynda jerge qatysty máseleniń tek bir jaǵy ǵana aıtylady. Iаǵnı, emosııalyq jaǵy ǵana baıqalady. Al jer reformasy ne úshin jasalyp jatyr, naryqtyq aınalymǵa engizý ne úshin qajet degen máselelerdi kóbisi bilmeıdi. Sondyqtan búgingi kúni jer reformasy ne úshin jasalǵanyn keńirek túsindirýimiz kerek sııaqty», dedi qoǵam qaıratkeri. Onyń atap ótýinshe, jastardyń, ásirese qazaq jastarynyń arasynda aqparat durys jetpeıdi. Máselen, ońtústik óńirdegi jastardyń qarjylyq saýaty joq. Olar qalaı nesıe alý kerek, kompanııany qalaı ashý kerek degen máselelerdi bilmeıdi. «Sońǵy jyldary qalanyń azamattary aýylǵa kóp baratyn boldy. Qalada oqyǵan qazaqtyń jas jigitteri aýyldan bıznes ashýda. Sebebi, tıimdi jaǵyn baıqady. Al aýyldyń jastary kerisinshe, qalaǵa ketip jatyr. Meniń oıymsha, osy jaǵdaıdy durystaý úshin jastarǵa kóbirek aqparat berýimiz kerek», dedi M.Ábenov. Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev jerdi jalǵa berý ınstıtýtyn saqtaý kerektigin málim etti. «Bizde jerdi bólýde ádiletsizdik bar. Álemdik tájirıbege toqtalsaq, olarda da bir adamǵa jer bólgende kóp kólemde bermeıdi. Olarda tıisti mólsher bekitilgen. Bizde qazirgi kezde birneshe kompanııalar bar, olar Soltústik Qazaqstanda 500 myń gektardy qamtyp otyr. Bul durys emes. Ol óz kezeginde ulttyq qaýipsizdigimizge, sondaı-aq, básekelestikke kedergiler jasaıdy. Soǵan baılanysty zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý kerek», dedi A.Kúrishbaev. Buǵan qosa, ol jerdi el azamattaryna jekemenshikke berý qajet ekenin, sonymen qatar jalǵa berý ınstıtýtyn saqtaý kerektigin jetkizdi. Al «Rodına» agrofırmasy» JShS bas dırektory Ivan Saýer jekemenshiktiń basymdyǵy týraly túsindirdi. Osy oraıda ol jer reformasy aıasynda týyndaǵan problemany eshbir qatersiz sheshýge shaqyrdy. «Jermen tikeleı jumys istep jatqan adamdar ózderiniń pikirlerin az bildirip jatyr. Shyn máninde, halyqty arandatpaı, olardyń sózine qulaq túrý kerek. Halyqqa málimetterdi jetkizeıik, buqara óz kezeginde tıisti qorytyndy shyǵarsyn», dedi. Sonymen qatar, I.Saýer búginde otandyq tájirıbe tıisti deńgeıde baǵalanbaı otyrǵanyn atap ótti. Onyń paıymynsha, 25 jylda salada úlken tájirıbe jınaqtaldy. Bul fermerdiń sózin «Baıserke-Agro» agroónerkásip holdınginiń jetekshisi Temirhan Dosmuhambetov te qoldady. Ol óz kezeginde shetel azamattaryna salǵan ınvestısııasy úlesine qaraı jerdi jalǵa berýdi usyndy. «Meniń oıymsha, jerdi jeke ıelikke berý kerek. Sharýa jerin alsa, ony bankke kepilge salyp, nesıe alyp, óz jerin óńdeı alady. Osy rette jerdi sheteldikterge de jalǵa berý kerek, alaıda onyń merzimin aıqyndaǵan jón. Bul salǵan ınvestısııasyna qaraı baılanysty bolǵany durys. Eger de ınves­tısııa qomaqty bolsa, ony jalǵa bergen abzal. Máselen, 10 jylǵa deıin, al ınvestısııa kóp bolsa 25 jylǵa deıin sozýǵa jaǵdaı jasaý kerek. Búginde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qarjy jetpeı jatyr», dedi T.Dosmuhambetov. Ol komıssııa jerdi tıimdi paıdalanbaý problemasyn da talqylaý kerektigin aıtty. «Búginde bizdiń kóptegen aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler 500-600 myń gektarǵa deıin alǵany jasyryn emes jáne olar jerdi durys paıdalanbaı jatyr. Olardyń múmkindikteri joq. Komıssııa jerdi durys bólýdi qarastyrýy tıis», dedi T.Dosmuhambetov. Jer reformasy boıynsha komıssııanyń otyrysynda «Bolashaq» jastar qozǵalysynyń jetekshisi Dáýren Babamuratov aýyldardyń tóńiregindegi 5-15 shaqyrym jer eshqashan satylmaýy, jalǵa berilmeýi kerek ekendigine ekpin berdi. «Men sizderdiń nazarlaryńyzdy úsh máselege aýdarǵym keledi. Birinshiden, Jer kodeksinde mindetti túrde qaýymdyq jer túsinigi engizilýi tıis dep esepteımin. Sebebi, jer satylady degen kezde árbir azamat eń birinshi kezekte aýylyndaǵy jerdi eske túsiredi. Al endi dál osy turǵydan kelgende búkil qazaqtyń aýylynyń ár úıinde 20-30 qoı, 5-6 sıyr, 2-3 jylqy bar. Endi 20-30 qoıdy baǵý úshin arnaıy 100 gektar, 500 gektar jerdi jalǵa, ne bolmasa satyp alý tıimsiz. Sondyqtan aýyldyń tóńiregindegi 5-10-15 shaqyrym jer eshqashan satylmaýy, jalǵa berilmeýi kerek», dedi ol. Ol ekinshi másele retinde aýyl sharýashylyǵyna beriletin nesıe ja­ıyn kóterdi. Onyń aıtýynsha, sońǵy 10-15 jyldyń kóleminde elimizdiń aýyl sharýashylyǵyna mol nesıe berildi. Biraq sol aqshanyń basym bóligin iri jer ıelenýshileri aldy. Alaıda, bul nesıelerdi kommersııalyq qarjy uıymdary bergendikten ol maqsatsyz jumsalǵan. Osy oraıda D.Babamuratov «Tur­ǵynúı­qurylysjınaq­banki» AQ se­kildi tek aýyl sharýashylyǵy maq­satynda ǵana nesıe beretin memlekettiń qatysýyndaǵy bank qajet dep esepteımin», dedi. «Úshinshi másele, jer jalǵa shetel­d­ikterge berilmesin dep aıtyp ja­tyrmyz. Onyń ishinde ásirese, Qazaq­stanmen irgeles jatqan 5 memleketke berilmeýi kerek. Halyq kú­diktenip otyr, qaýiptenip otyr. Halyqty kúdiktengeni úshin aıyptaýǵa bolmaıdy. Másele tek soltústik, ne bolmasa shyǵystaǵy kórshide emes. Sol sııaqty, ońtústiktegi О́zbekstan men Qyrǵyzstan azamattaryna da baılanysty», dedi ol. Buǵan qosa, ol Fransııa, Danııa syndy elderden keletin ınvestorlarǵa múmkinshilikter qarastyrý qajettigin atap ótti. Al qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy Dos Kóshim aýylsharýashylyq jer­lerin qazaq azamattary ózderi-aq ıgerip kete alady dep sanaıtynyn sóz etti. Parlament Májilisiniń depýtaty Artýr Platonov Jer kodeksiniń jańa túzetýleri jergilikti jerlerde jete túsindirilmegendikten qoǵamda úlken daý týyndaǵandyǵyn aıtty. Onyń aıtýynsha, sheneýnikterdiń eshqaısysy, sonyń ishinde jergilikti jerdegi bılik ókilderi túsindirý jumystaryn júrgizbegen. Bul jaǵdaı halyqtyń zańnamalyq bastamalarǵa degen senimsizdigin týdyrdy. Sondaı-aq, A.Platonov elimizdiń damýyn tejeýge tyrysatyn taraptar bar ekenin alǵa tartty. «Búginde Qazaqstandy ózderiniń taýarlarymen toltyryp tastaǵan memleketterge Qazaqstannyń ónerkásiptik, aýyl sharýashylyǵy salalarynda damyǵany óte tıimsiz ekendigin nege eshkim tis jaryp aıtpaıdy?! Sebebi, ol elder bizdi tek taýar tutynýshy el retinde kórgisi keledi», dedi ol. Saıasattanýshy Aıdos Sarym Jer kodeksin jetildirý kerek degen oıyn bildirdi. «Jer reformasy mańyzdy jáne onsyz bolmaıdy. Atap aıtqanda, jer reformasyn sheshpeı, álemde túbegeıli turǵyda ekonomıkalyq ósimdi qalyptastyrǵan el joq». Onyń sózine qaraǵanda, bul máseleni sheshýdiń formýlasy ártúrli bolýy múmkin. Bul rette árbir el óziniń diline, mádenıetine, ústem turǵan qoǵamdyq pikirge sáıkes jáne ózge de jaǵdaıǵa baılanysty óziniń modelin qurýy tıis. «Menińshe, bizge ózimizdiń modeldi tabý kerek. Bárinen buryn, eger de sheteldikterdiń qatysýy alańdatsa, onda bul máseleni sheshý kerek. Sonymen qatar, ózimizge de qatysty baǵyttardy sheshý mańyzdy. Bıznespen aınalysýǵa nıetti adamdarǵa baılanysty máseleniń sheshimin jasaý qajet. Búgin bılik ókilderi barynsha sabyrlyq tanytty dep oılaımyn. Eger talqylaýlar aldaǵy ýaqytta da osy arnada jalǵassa, nátıjege qol jetkiziledi», dedi A.Sarym. Al «Aq jol» partııasynyń tóra­ǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty Azat Perýashev Qazaqstanda jerdi jekeshelendirýge asyqpaý qajet dep sanaıdy. Sebebi, sharýalardyń kóbi oǵan áli daıyn emes. «Jekemenshik – naryqtyq ekonomıkanyń negizi. Aýyl sharýashylyǵynda onyń salmaǵyn baǵalaý tipti múmkin emes. Sebebi, jalǵa alynǵan jerge bank nesıe bermeıdi, sonyń kesirinen damýǵa qolbaılaý bolyp otyr», dedi A.Perýashev. Sondaı-aq, ol eger jer jeke­men­shikte bolsa, ony naryqtyq aına­lymǵa shyǵarý ońaı, qosymsha qarajat kózderin tabý da qıynǵa soqpaıtynyn aıtty. «Jerdi jekemenshikke berýdiń tetikterine jáne tártibine qatysty máseleler bar. Munda biz kezeń-kezeńimen jerdi sheneýnikterdiń týystary men tanystaryna emes, shyn máninde jermen jumys isteıtin adamdarǵa berilýin qamtamasyz etetin ashyq mehanızmder jasaýymyz kerek». Qazaqstannyń Kartop jáne kókónis ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Qaırat Bısetaev jerdi paıdalaný baǵytyndaǵy memlekettiń júrgizip otyrǵan saıa­satyn oryndy dep esepteıtinin jetkizdi. Onyń pikirinshe, Jer kodeksine moratorııdiń jarııalanýy agroónerkásiptik keshenniń damýyn kesheýildetedi. «Meniń áriptesterim moratorııdiń jarııalanǵanyna qatty qynjylys tanytty. Biraq bizge osynaý buryn-sońdy bolmaǵan múmkindik aıasynda óte salıqaly ortada osy máseleni talqylaý buıyryp otyr. Mende osy máselede óte uzaq jyldar boıy qalyptasqan aýqymdy tájirıbe men pikir bar. Jerdi satyp alýǵa men daıynmyn dep oılaımyn. Aýylda óte bilimdi adamdar jumys isteýde. Olar bul salaǵa óte qyrýar qarajat salyp jatyr», dedi Q.Bısetaev. Budan keıin de kóptegen azamattar sóz sóılep, olardyń barlyǵy halyq múddesine, elimizdiń bolashaǵyna qatysty usynys-pikirlerin ortaǵa saldy. Osy arada aıta keteıik, alqaly jıyn sońyna taman sóz alǵan Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaev komıssııa sheshimderiniń halyqqa durys jetkiziletindigine ýáde berdi. «Jer – halqymyzdyń qazynasy. Ony bárimiz bilemiz. Basty ustanymdy negizge alyp jumys isteımiz degen oıdamyn», dedi ol. Sonymen qatar, D.Abaev Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi jańadan qurylǵanyn, jer máselesi mańyzdy bolǵandyqtan óziniń komıssııa quramyna engizilip otyrǵandyǵyn atap ótti. «Qazir barlyǵy ashyq túrde ótýde. Jýrnalıster osy jerde aıtylǵan pikirlerdi halyqqa jetkizetindigine senemin. Biraq biz sózdiń mán-mańyzyn umytpaýǵa tıispiz. Sondyqtan barlyq máseleni talqylaı otyryp, qalyń buqaraǵa mán-jaıdy túsinikti túrde jetkizemiz. Biz óz tarapymyzdan osynda qabyldanǵan sheshimderdiń halyqqa durys jetkizilýine bar kúshimizdi salamyz dep ýáde beremiz», dedi mınıstr. Sonymen, jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııa otyrysyn Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary, komıssııa tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev qorytyndylady. «Meniń oıymsha, biz búgin jaqsy keńes ótkizdik. Shamamen 7 saǵat úzilissiz jıyn ótkizildi. 75 adamnyń 70-i qatysty. 5 adam dáleldi sebeptermen kele almaı qaldy. Bir adam otyrysqa qatysýdan bas tartty, ol «Arlan» úkimettik emes uıymnyń tóraǵasy Maks Boqaev. Biraq ol múldem kelmeımin degen joq. Onyń óz talaby bar, biraq ol jeke sıpatta. Alaıda, oǵan bizdiń esigimiz árdaıym ashyq», dedi B.Saǵyntaev. Birinshi vıse-premer odan ári 7 saǵattyń ishinde 63 adam sóz sóılegenin aıtty. Shekteý bolǵan joq. Árkim óz oıyn bildirip, pikirin aıtty. B.Saǵyntaev jıyn barysynda túsken usynystar negizinde komıssııa janynan túrli salalar boıynsha 4 jumys toby qurylǵandyǵyn da habarlady. «Biz endi komıssııa janynan 4 jumys tobyn quramyz. Olar – quqyqtyq, ekonomıkalyq, túsindirý jáne qadaǵalaý bloktary. Komıssııa músheleriniń ishinen osy toptyń basshylary irikteledi. Kelesi komıssııa otyrysynda biz osy bloktar boıynsha jumys isteımiz. Keleside biz Qazaqstan azamattaryna jer satý máselesin kóteremiz. Osy blok aıasynda kelesi jıyn ótedi. Biz óz jumysymyzdy aıaqtamaıynsha, ár senbi saıyn otyrys ótkizemiz. Shamamen 5-6 otyrystan keıin, aımaqtarǵa saparlap, ákimdik janynan qurylǵan keńestermen talqylaýlar júrgizemiz, olar bizdiń óńirlerdegi fılıaldarymyz retinde jumys isteıdi. Ákimdikterge barlyǵyn jetkizdik, osy otyrystyń barlyq materıaldary usynylady, stenogramma jasaldy, tilshiler búgin barlyǵyn kórsetip otyrdy. Biz óz maqsatymyzǵa qol jetkizdik dep oılaımyn. Komıssııa músheleriniń barlyǵy aqylmen bir sheshimge kelýge múddeli», dep atap ótti. B.Saǵyntaevtyń aıtýynsha, ha­lyq­tyń usynystary eshqashan eskerýsiz qalmaıdy. «Búkil Qazaqstan halqynyń pikir­lerin jınaqtap, bir sheshim shy­ǵa­ramyz. Eń birinshi, túsindirý máse­lesin qolǵa alamyz», dedi komıssııa tóraǵasy. Joldybaı BAZAR, Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT