Astananyń mádenı kapıtaly

El júregi – Astana. El senimi – Astana. Elordanyń jasampaz tarı­hyn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinen (EUÝ) bólek qaraý múmkin emes. Elbasynyń 1996 jyly 23 ma­myr­daǵy arnaıy Jarlyǵy­men negizi qa­lanǵan osy oqý ornyn – As­tana­nyń rýhanı-ıntel­lektýal­dyq irge­tasy desek, shyn­dyqqa sáıkes keledi. Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev­tyń «Eýrazııa jú­re­­ginde» atty taǵylymdy kita­by qalyń oqyrmanǵa jaqsy tanys. Eńbek ataýynyń ózinde rámizdik mán bar. Ol «Astana – eýrazııa­lyq jańǵyrý men serpilistiń orta­lyǵy» degen saıası salmaqty maǵynaǵa jáne «Jańarǵan dúnıe­degi álem oqıǵasyn Qazaq­stan júregi qalaı sezinedi?» degen gýmanıstik paıymǵa ıe. Osy kitapta Elbasy: «Astananyń ajaryna ajar qos­qan, jańa korpýstarymen qala lanshaftyna kirigip ketken Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıver­sıte­tin aıtpaı tura almaımyz. «As­tana­nyń mádenı kapıtaly» degen uǵym Eýrazııa ýnıversıtetine kóz túsken sátten-aq adam sanasynda naqty beınege aınalady dep oılaımyn» dep jazdy. Kóziqaraqty oqyrman habardar: jalpy, órkenıettiń asyl ataýy – mádenıet. Keń uǵymda bilim de, ǵylym da, adamzattyń jan-jaq­ty jetilýi de osy mádenıetke kiredi. Árıne, Elbasy L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­­­sıteti elor­danyń mádenı kapıtaly bolaryna sengende, jalpyadamzattyq jáne ult­tyq qundylyqtardy eskergeni sózsiz. О́ıtkeni, áý basta, dálirek aıtsaq, osydan dál 20 jyl buryn (1996 jyly 23 mamyr kúni), tarıhı 1962 jylǵy Selınograd pedagogıka ınstıtýty men 1964 jylǵy Selınograd ınjenerlik-qurylys ınstıtýtynyń qosylýy nátıjesinde ómirge kelgen Aqmola mem­­le­kettik ýnıver­s­ıteti negizinde Eýrazııa ýnıver­sıtetin jasaqtaý – otan­dyq bilim­degi ǵasyr jańalyǵy deýge laıyq qadam edi. Birinshiden, bul – jańa elordanyń mádenı-ıntellektýaldyq negizi. Ekinshiden, bul – zamanǵa laıyqsyz odaq ıdeıasy men ulttyq shekteýshilikke toqtaý sala otyryp, álemdik jańashyl yqpaldastyqqa batyl bet burý. Úshinshiden, bul – dúnıejúzine «N.Nazarbaevtyń Eýrazııa ıdeıasy» retinde tanylǵan jahandyq aqyl-oıdaǵy transformasııa men reformanyń bilim men ǵylymdaǵy tabaldyryǵy. Elbasynyń strategııasy men taktıkasy eshqashan múlt ketken emes. Maqsat – aıqyn, jospar – baıandy, is-sharalar da júıeli júzege asty. Osy tusta «Eýrazııa júreginde», Elbasy aıtqandaı, Astana ıdeıasy men onyń ǵımarattary el sanasynda kúnnen-kúnge asqaqtaı berdi. Qazaqstan jurtshylyǵy elordany turǵyzýǵa qalaı jumylsa, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin qalyptastyryp, damytýǵa da solaı jumyldy. Munda da eki faktor aıqyn kórindi: birinshi – ár kezeńdegi ýnıversıtet basshylyǵy Elbasy alǵa qoıǵan maqsatty tereń sezinip, respýblıkanyń burynǵy bas qalasynan oblys ortalyqtaryna deıin bilikti ǵalymdardy shaqyryp, mamandar legin shoǵyrlandyra bastaýy; ekinshi – naryq pen báseke zamanynda mektep bitirýshi jastardyń Astana fenomenine ıek artyp, elordanyń jetekshi ýnıver­sıtetine kóptep-kólemdep tartylýy. Nátıje men tájirıbe sátti bolǵan sekildi. Ýnıversıtettiń 10 jyldyq mereıtoıyna oraı 2006 jyly 26 mamyrda oqyǵan «Innovasııalar men bilimdi jetildirý arqyly – bilimge negizdelgen ekonomıkaǵa» dárisinde Elbasy bylaı dedi: «Osy jyldar ishinde jańa ýnıversıtet óziniń tarıhyn ónegeli bastamalarmen, ómirsheń istermen jasaı bildi. Sóıtip, qazir ol irgeli ǵylym ordasyna, bilimniń shyn mánindegi kıeli shańyraǵyna aınalyp otyr. Búginde Eýrazııa ýnıversıteti – joǵary bilim kóshbasshylarynyń biri. Astana qurylysy osy oqý ordasynyń jańa ǵımaratyn turǵyzýdan bastaldy deýge de bolady». Qazaqstannyń kúlli stýdent-jastaryna arnalǵan osy tarıhı dárisinde N.Á.Nazarbaev asa kóregendikpen «Eýrazııa­­nyń júregi, rýhanı kindigi – Astana bola alady, al osy júrektiń eń asyl ortalyǵy – elordadaǵy Eýrazııa ýnıver­sıteti», degen edi. Memleket basshysy ǵalamdyq tulǵa, saıası qaıratker retinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti­ne munshama murat júkteýi jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni, ol kemel basshy retinde joǵary oqý oryndarynyń qoǵam oı-sanasyn­­­da­­­­ǵy serpilisin, jasam­paz­dyǵyn jete túsindi. Áý basta latynnyń «universitas» at­aýy aqyl-oıdaǵy qoǵam­dasý men birlikti bil­­­dir­se, jańa ǵasyr­daǵy ýnıversıtet – bilim, ǵylym, máde­nıet úshtaǵanyna negizdel­gen irgeli jáne qol­dan­baly ǵy­lym­dardyń keshendi ordasy. Osy saladaǵy álemniń ozyq tájirı­besin baıyptaǵan Elbasy otandyq joǵary bilim aldyndaǵy bes maqsatty belgi­lep berdi. Atap aıtqanda, birinshi maqsat – qoǵamdyq qundylyqtar men bilim júıesi arqyly básekege qabiletti bolý, ekinshi maqsat – adam kapıtalyn nemese «ıntellektýaldyq áleýetti» damytý, úshinshi maqsat – ınnovasııalyq damý, tórtinshi maqsat – oryndaý sapasy, besinshi maqsat – saıası erik pen ulttyq mámile. Jıyrma jylda Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Memleket basshysy aıqyn­daǵan bilim-ǵylym baǵyty boıyn­sha birsypyra nátıjege jetti, respýb­lı­ka­­ǵa, óńirge, álemge tanymal boldy. Osy rette maǵan deıin rektor qyzmetin atqarǵan A.Qusaıynov, M.Joldasbekov, S.Ábdimanapov, B.Ábdiraıym syndy áriptesterimniń eńbegin iltıpatpen atap ótkim keledi. Bul oraıda, jetekshi ǵalym-oqytýshylar men jaýapty qy­z­metkerlerdiń mańdaı teri, bel-belesi – ýnıversıtet tarıhyna altyn árippen jazyldy. Sondyqtan 2012 jyly El Prezı­dentiniń «Altyn sapa» syılyǵyn alýymyz – ujymnyń uzaq jylǵy jumysynyń nátıjesi ári Qazaqstan bilim jáne ǵylym salasynyń jeńisi. 2013 jyly TMD deńgeıinde «úzdik qyzmet» nomınasııasy júldesin alýymyz, álemdegi 17 myń ýnıversıtet qatysatyn QS reıtınginde úzdik 300-dik qataryna enýimiz, Táýelsiz ulttyq reıtıngte top bastaýymyz – júıeli jumystyń baǵasy bolsa kerek. О́tken jyly QS-ten taǵy bir súıinshilegen habar jetti: Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti sońǵy 50 jylda ashylǵan álemdegi 2 myń ýnıversıtettiń 30-dyǵy sapyna kiripti. Sonymen, Astana júregindegi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ memle­kettik bilim-ǵylym josparlaryn oryndaýdyń qaı tusynan tabylyp júrgeni – halyqtyń kóz al­-dynda. Ásirese, elorda tórinde otyryp, memleket pen qoǵamnyń úılesimine, damýyna, sapalanýyna baǵyttalǵan ıdeıalardy qoldaýdy, bilim men ǵylym turǵysynan júzege asyrýdy ujymnyń asyl paryzy retinde qaraıdy. Maqsat-mindettiń bas­tysy Elbasy aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synan órbıdi. Bul qujat el bolashaǵyn baǵdarlap, jańa basymdyqtar arnasyn kórsetip berdi. Munda Memleket basshysy «Joǵary oqý oryndary bilim berý qyzmetimen shektelip qalmaýy tıis. Olar qoldanbaly jáne ǵylymı-zertteýshilik bólimshelerin qurýy jáne damytýy qajet», dep atap kórsetti. Biz oqý úderisi men ǵylymı óredegi jumys baǵdaryn osy tapsyrmaǵa sáıkes jan-jaqty pysyqtadyq. Úkimet qaýlysymen ashylǵan ınjenerlik zerthanamyzdan bas­tap óńirlerde qomaqty jetistikke jetken ınnovasııalyq parkimizge deıin is-shara josparynda Strategııa mejesin ólshem etip aldy. Prezıdent «Ǵylym men ınnovasııany ekinshi orynǵa ysyryp qoıǵan el eshbir salada birinshi bola almaıdy», dep atap kórsetti. Irgeli, izdenistik jáne qoldanbaly zertteýlerdi júzege asyratyn ýnıver­sıtetimizdiń ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymy jaqsy damyǵan. Ol irgeli zertteýlerden bastap ǵylym nátıjelerin kommersııalandyrýǵa deıingi tolyq sıkldi qamtamasyz etedi. 2011 jyldan beri Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bazasynda Innovasııa­lyq park jumys isteıdi. Ol ǵalymdary­myzdyń óndiristik sektormen baılany­synyń ǵylymı-tehnologııalyq platformasy ispettes. Osyndaǵy startap-jobalar aımaǵynyń jumysy Qazaqstan kóleminde belgili bola bastady. Qoldanbaly zertteýlerimizdiń de sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Ǵalym­darymyz jylý nasostaryn paıdalaný, jylý energııasynyń kavıtasııalyq kózderi, krekıng-gaz alý qondyrǵylary sııaqty jobalardy damytýda eleýli jetistikterge jetti. Halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesi qarsańynda ýnıversıtet balamaly energııa kózderi, energııany únemdeý, tıimdi jylý-jylytý júıeleri, turmys jáne óndiris qaldyqtaryn óńdeý boıynsha birqatar ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrmaq. Bizdiń ǵalymdar «jasyl tehnologııalar» atalatyn balamaly energetıkany damytýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn usynyp otyr. Startap-jobalardy qarjylandyrý qazir ýnıversıtetimizdiń óz qarajaty ese­binen júzege asyrylyp keledi. Joǵa­ry oqý oryndaryn kommersııalyq joba­­lar­ǵa tartýdyń quqyqtyq tetigi jasal­ǵan jaǵ­daıda ǵylym men óndiris yqpal­da­sýy kezeń-kezeńmen oryndalady dep esepteımiz. Zııatkerlik menshikti qorǵaý salasynda Eýrazııa ýnıversıteti – 200-den astam patenttiń ıegeri. Ǵalymdarymyz dástúrli respýblıkalyq «Shapaǵat» ónertapqyshtar konkýrsyna qatysyp, júldeli oralyp júr. Mysaly, sala mamandarymyz «Aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne mashına jasaý salasyn­daǵy ınnovasııalyq damýǵa qosqan úlesi úshin» dıplomymen marapattaldy. Segiz mem­lekettiń (Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Reseı, Belarýs, Armenııa, Tájikstan, Túrikmenstan) terrıtorııasynda qoldanylatyn Eýrazııalyq patentterimiz de bar. Ýnıversıtetimizdiń ulttyq zertteý baǵytyndaǵy qalyptasýy jańa mindetter júktep otyr. Ǵylymı ázirlemelerdiń sapasy, zertteý nátıjelerin óndiris pen oqý úderisine engizý, ǵylymı jáne ǵylymı-óndiristik jumystardyń qarjylyq kórsetkishterin jaqsartý – basty talabymyz. Osy rette biz otandyq ǵylymdy damytýdyń mýltıplıkasııalyq áserin erekshe aıtamyz. Bul – bilim sapasyn arttyrý, ekonomıkaǵa baǵyttalǵan ınnovasııalardy ázirleý, ýnıversıtetti halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqtyń moıyndaýy degendi bildiredi. Qazaqstan Respýblıkasy joǵary oqý oryndary aldyndaǵy zor mindet – ulttyq ekonomıkanyń shıkizattyq qaly­bynan ınnovasııaǵa qaraı bet burýyn qam­ta­masyz etetin maman daıarlaý jáne qaýqar­ly tehnologııalardy paıdalanyp ǵylymı-zertteýler júrgizý. Bul máselede Elbasymyz ben Úki­metimiz, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ýnı­versıtettik ǵylym-bilimge úlken senim artyp otyr. Memleket basshysy Japo­nııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, t.b. ozyq elderdiń damý tájirıbesin alǵa tartyp, ǵylym men ınnovasııaǵa basymdyq berýdi atap kórsetken edi. Eldiń moıyndalǵan bedeldi joǵary oqý oryndary sekildi, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti strategııalyq ulttyq zertteý ýnıversıtetine aınalýǵa jumylyp, bilim-ǵylym-óndiris yqpaldasýy aıasynda sheteldik jáne otandyq ǵalymdardy tartyp keledi. Bul baǵytta tańdaýly mamandardy úılestirip, memleket pen bıznes klasterin júıeleý, álemdik deńgeı­degi irgeli jáne qoldanbaly zertteý jumys­taryn júrgizý josparlanǵan. Ony kezeń-kezeńmen júzege asyrý – ǵylym-bilimniń abyroıly mindeti. Bul dárejege jetýde ár oqý ornynyń óz kóz­degen joly bar. Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasynda biz óz mindetimizdi anyq­tap aldyq. Jaqyn bolashaqta EUÝ bilim-ǵylym men óndiristiń tyǵyz yqpal­dastyǵyna negizdelgen ulttyq zertteý ýnıversıtetine aınalady dep senemin. Qazaqstandaǵy jetekshi ýnıversıtet retinde basym baǵytymyz – ǵyly­mı-zertteý jumystarynyń ınfraqury­ly­myn damytý, sonymen birge, bilim-ǵylym men óndiristi yqpaldastyrý. Ǵylymı-zertteý jobalarymyzdyń da kólemin jyldan-jylǵa arttyryp kele­miz, kóleminiń ósimi baıqalady. Osy baǵytta 2011 jyly 276 mln. teńge­lik joba oryndalsa, 2015 jyly 1,82 mlrd. teńgeni quraıtyn irilengen 150 ǵylymı jobany júzege asyrdyq. Bul ǵylymdy qarjylandyrý kólemin 6 esege arttyrǵanymyzdy bildiredi. Zertteýler, negizinen, ǵylymdy damytý­dyń basym baǵyttary – energetıka, shıkizat pen ónimdi tolyq óńdeý, aqpa­ra­t­tyq jáne telekommýnıkasııalyq tehnol­ogııalar, ómir týraly ǵylym, eldiń zııatkerlik áleýeti boıynsha júrgizildi. Jobalardy oryndaýǵa jas ǵalymdar (magıstrant, doktorant) tartylǵan. Doktoranttardyń 40 paıyzdan astamy qarjy­landyrylatyn ǵylymı-zertteý jumystaryn oryndaýǵa qatysady. Ǵylymı-zertteý sapasynyń artýy Thomson Reuters jáne Scopus bıblıo­metrıkalyq málimetter bazasymen ındeksteletin reıtıngtik basylymdarda ýnıversıtet ǵalymdary eńbeginiń jarııalanýyna tikeleı baılanysty. Osy rette R.Bersimbaı, R.Omarov (bıologııa), R.Myrzaqulov, A.Arynǵazın, Q.Sábdenov, A.Dáýletbekova, Á.Aqyl­bekov, S.Tileýkenov, Q.Kúterbekov, T.Nurahmetov, S.Saýytbekov (fızıka), T.Inerbaev (nanotehnologııa), M.О́telbaev, N.Temirǵalıev, R.Oınaruly, N.Boqaev, L.Qusaıynova, N.Tileýhanova, Q.Ospanov (matematıka), I.Irgebaeva, Á.Táshenov, R.Erqasov, S.Rahmadıeva, E.Súleımen (hımııa, fıtohımııa), M.Qasen, E.Nechaeva, M.Sydyqnazarov, J.Sábıtov (saıasattaný) t.b. ǵalymdardyń tabysyn erekshe atap ótkimiz keledi. Ýnıversıtette professor-oqytý­shy­lar quramyn sheteldik jýrnaldarǵa sapaly maqalalar jazý boıynsha yn­ta­landyrýdyń keshendi júıesi ázir­lengen. Sońǵy úsh jylda álemdik reı­tıng­tik 300-ge jýyq ǵylymı jarııala­nym úshin materıaldyq syıaqy tóledik. Mańyzdy kórsetkishterdiń biri – joǵary oqý ornynda menshikti ǵylymı merzimdi jýrnaldyń bolýy. EUÝ-da qazirgi ýaqytta 7 ǵylymı jýrnal shyǵa­­ry­lady. Sonyń ishinde Eurasian Mathematical Journal elimizde alǵash ret 2015 jyly qańtardan bastap halyqara­lyq Scopus bıblıometrıkalyq máli­metter bazasyna endi. Bul jýrnal ǵalymdarymyzdyń ǵylym men bilimniń jańa kókjıegin ıgerýine sebep bolady dep senemiz. Bizde gýmanıtarlyq ǵy­lym salasy da – jetek­shi oryn­da. Ádebıet­taný aqsaqaly akademık S.Qırabaev pen otan­dyq fılosoftardyń kósh­bas­shysy akademık J.Ábdildınnen bastap, 100 tomdyq «Babalar sóziniń» jetekshisi jáne belgili folklortanýshy akademık S.Qasqabasov, qypshaqtaný mektebiniń negizin qalaý­shy akademık B.Kómekov, ulttyq fıloso­fııa­nyń usty­­ny akademık Ǵ.Esim, túrkitaný, áde­bıet­­taný tulǵalary, professorlar M.Joldasbekov, Sh.Ibraev, Q.Sal­ǵara­uly, Q.Sartqojauly, S.Negımov, T.Jurtbaı, D.Qamzabekuly, dıplomat, jýr­nalıst, saıasattanýshy, zańger, din­taný­shy professorlar S.Batyrshauly, N.Omashev, N.Qalıev, E.Nurǵalıeva, B.Smatlaev, Á.Mýmınov, ekonomıst professorlar M.Kemel, D.Madııarova, J.Raımbekov, t.b. aty men zaty biraz nár­seni ańǵartsa kerek. Kúni keshe osyn­da qyzmet istegen marqum akademık­ter R.Nurǵalı men M.Serǵalıevtiń, profes­sor­lar A.Qyraýbaeva men A.Seıdim­bek­tiń taǵylymy umytylmaq emes. Eýrazııa ýnıversıtetiniń tarıhshylary da ǵylymda olja salyp júr. Qazaqstan Ulttyq tarıhshylar kongresi, úsh tildegi «Máńgi el» jýrnaly tarıhnama ádistemesi men ádisnamasyn, oqýlyq máselesin júıeleýde birshama jetistikke jetti. Bul rette gýmılevtaný men eýrazııa­taný baǵytyndaǵy zertteýler nátıjesin de erekshe ataýǵa bolady. «Lev Gýmılev» tulǵalyq ensıklopedııasyn, «Gýmılev álemi», «Eýrazııa máseleleri», «Ulttyq tarıhshylar kongresi kitaphanasy» serııasymen shyǵarǵan zertteý toptamalarymyzdy ǵylymı qaýymdastyq joǵary baǵalady. Bizde Eýrazııalyq zertteýler kafedrasy men «Eýrazııa» ǵylymı ortalyǵy úılesimdi jumys atqarady. Árıne, ýnıversıtet deńgeıin kótere­tin faktor – birlesken sapaly maman­dardyń maqsatty kúsh-jigeri. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde elimiz ben shetelderge tanymal 200-den asa ǵylym dok­tory, 600-ge jýyq ǵylym kandıdaty jáne shetel taǵylymdamasynan ótken 100 PhD dáris oqyp, ǵylymmen shuǵyldanady. Akademıkten qarapaıym qyzmetkerge deıingi, doktoranttan stý­dent­ke deıingi aırandaı uıyǵan 20 myńdyq ujymymyz bir múdde tóńiregine toptasqan. Bizde professor-oqytýshylardy jumysqa qabyldaý men attestattaýdan ótkizý boıynsha turaqty komıssııa jumys isteıdi. Bul – kásibı biliktilik sapasyn aıqyndaýdyń jaýapty tetigi. Professor-oqytýshylardyń bilikti­li­gin ornyqty arttyrý – ýnıversı­tet­tiń kadrlyq áleýetin kóterýdiń kil­ti. Osy oraı­da mamandarymyzdy tek qa­na ha­lyq­­ara­lyq QS reıtıngi boıyn­­sha al­ǵy shep­tegi álemniń jetekshi ýnı­­ver­­­sı­tet­terine jiberemiz. Atap aıt­saq, Ispanııa, Ger­manııa, Gollandııa, AQSh, Fran­sııa, Bel­gııa memleketteri ýnıver­sı­tet­terine ba­ryp otyrady. Sońǵy 3 jyl­da 700-ge jýyq ǵalymymyz osyndaı kýrs­tardan ótti. Biz – oqytýshylarymyzdy shetel bilim-bilik alańdaryna shyǵaryp, al sheteldik ozyq ǵalymdardy stýdentterimizge dáris oqytýǵa, birlese ǵylymı jobalardy júzege asyrýǵa turaqty shaqyryp júrgen oqý ornymyz. Qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramaı, «Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» baǵdarlamasyna sáıkes, ýnıversıtetterdi ınternasıonaldandyrý strategııasyn júıeli iske asyryp otyrǵanymyzdy atap ótkimiz keledi. Aıtalyq, 2010-2015 jyldar araly­ǵynda álemniń 50-den astam elinen shamamen myńǵa jýyq bilikti professor shaqyryppyz. Bul jumystyń nátıjesi de oıdaǵydaı boldy. Bir jaǵynan bilim alýshylarymyzdyń deńgeıin kóter­dik, ekinshi jaǵynan memleketimiz ben ýnıversıtetimizdiń tanymaldyǵyn arttyrdyq. EUÝ ǵalymdarynyń shaqy­ryl­ǵan sheteldik professorlarmen birik­ken jarııalanymy – 80 paıyzdy, birikken ǵylymı jobalary 20 paıyzdy quraıdy. Sóz joq, jańa zaman ýnıversıteti damýynyń bir tetigi – halyqaralyq ynty­maqtastyq. Búginde ınternasıonal­dandyrý – joǵary mekteptiń mańyzdy óristeý komponenti. Osy oraıda Eýrazııa ýnıversıteti akademııalyq utqyr­lyq baǵytyn belsendi damytyp, memle­keti­mizde josparlanǵan stýdent almasý jeńil­dikterin, halyqaralyq bilim granttaryn qoljetimdi etip otyr. Akademııalyq utqyrlyq baǵdarla­masy boıynsha jyl saıyn Eýropa odaǵy, AQSh, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine baryp, deńgeılerin kóterip otyrady. Bul joba QR BǴM jelisimen qar­­jy­landyrylady. О́tken jyly akade­mııa­lyq utqyrlyq bo­ıynsha 400-deı bilim alýshymyz shetelge baryp oqyp keldi. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qos dıplomdyq bilim berýdi TMD jelilik ýnı­versıtetteri men Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymy ýnıversıtetteri aıasynda damytyp keledi. Qazirgi ýaqytta 23 birikken baǵdarlamany iske asyratyn 11 joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq jasap otyrmyz. Bulardyń ishinde Shanhaı ýnıversıteti, Máskeý memlekettik halyq­aralyq qatynastar ınstıtýty, Sankt-Peterbýrg memlekettik ýnıver­sıteti, Reseı Halyqtar dostyǵy ýnıver­sıteti, Más­keý qurysh jáne qorytpa ınstıtýty, Novo­sibir ulttyq zertteý ýnıversıteti, «Dýbna» halyqaralyq tabıǵat, qoǵam jáne adam ýnıversıteti bar. Magıstrler da­ıyn­daý boıynsha 16 kelisim jasaldy, onyń 9 baǵyty L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-da iske asyrylady. Birikken bilim baǵ­­dar­­­lamalary boıynsha 51 kelisimshart jasal­dy. Ýnıversıtettiń negizgi mıssııasy – sapa­ly bilim berý men bilikti maman daıar­laý. Bakalavr, magıstr, PhD (ár ǵy­lym sal­asyndaǵy fılosofııa doktory) baǵ­d­arlamalary boıynsha Eýrazııa ult­­tyq ýnıversıtetinde bilim alýshy aza­mat­­­tardyń sany – 17 myńǵa jýyq. Elor­da kóshpeı turyp kúndizgi jáne syrt­taıǵy oqý bólimi stýdentterin qosqanda 4 myń­nyń mańaıy bolatyn. EUÝ – osydan 12 jyl buryn Qazaqstanda tuńǵysh ret syrttaı oqý bólimin japqan ýnıversıtet. Bul – bilim sapasyna jasalynǵan qadam edi. Búginde oqý ornymyz elimiz boıynsha eń kóp «Altyn belgi» ıegerleri men halyqaralyq olımpıada jeńimpazdary oqı­tyn bilim ordasyna aınaldy. Bul – El­basy negizin qalaǵan Astana faktory jáne jasampazdyqtyń qalaýy. Elordanyń árbir onynshy jas turǵyny – EUÝ stýdenti. Biz túlekterimizben de maqtanamyz. EUÝ-da oqyǵan azamattardy astanadan aýylǵa deıingi barlyq mekemeden, jaýapty oryndardan kórýge bolady. Tarıhı túlekterimiz el parlamentin, oblys-aýdandardy basqarsa, búgingi túlekterimizdiń aldy – parlament depýtattary, vıse-mınıstrler, komıtet pen agenttik tóraǵalary, aksıonerlik qoǵam prezıdentteri. A.Vınokýrov, G.Golovkın syndy olımpıada chempıony men kúmis júldegeri, «Qazaqstan barysy» A.Nuǵymarov ta – túlekterimiz qatarynda. Elimizdegi jetekshi qurylys kompanııalary prezı­dentteriniń, óńirdegi ozyq mektep, kolledj dırektorlarynyń basym salmaǵy – EUÝ-dy bitirgender. Búginde 13 fakýltet pen 68 kafedramyz bilim berý qyzmetin 168 maman­dyq boıynsha júzege asyrady. Barlyq bilim baǵdarlamalarynyń ataýy men mazmunyna klassıkalyq pándermen birge, áleýmettik seriktesterimiz – ju­mys berýshilermen kelisilgen pán­der en­gizilgen. Mysaly, ekonomıka maman­­dyqtaryna – Dúnıejúzi saý­da uıymy­nyń, halyqaralyq qatynastar maman­dyq­taryna – geosaıasat pen elshi­lik­terdiń talaptaryna saı modýlder qosyl­dy. Bul rette EKSPO suranymy baǵy­tyndaǵy izdenisterimiz de bar. Ár mamandyq boıynsha oqytýshy-professor qaýymynyń oqý-ádistemelik kesheni, ǵylymı-shyǵarmashylyq áleýeti jyl saıyn tolyqtyrylyp otyrady. Elordanyń maqtanyshyna aınalǵan Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bilim alý­shy­­larynyń azamattyq-rýhanı damý kel­beti de – basym baǵyttarymyzdyń biri. Stýdenttik «Shańyraq» teatrynyń qazaq jáne aǵylshyn tilindegi sahnalyq qo­ıy­lymdary men «Attraksıon» teatry ujymynyń mıýzıklin jastardy by­laı qoıǵanda, Memlekettik hatshydan Par­lament depýttaryna deıingi qaı­rat­­kerler tamashalap, joǵary baǵa ber­di. EUÝ «Stýdenttik kınoteatry» – «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń elor­dalyq alańy ispettes. Osynda jańa kınotýyndylardyń tusaýy kesilip, tal­qy­­lanady. «E-Studio» prodıýsserlik or­ta­­lyǵy men «Eýrazııa» vokaldy-aspapty ansambli – mýzykasúıer jastardyń jan qýanyshy, jas ánshilerdiń tájirıbe alańy. Al «Samuryq» bı mektebi, «Dala sazy» ult-aspaptar orkestri ýnıver­sı­tetimizdiń ǵana emes, Astananyń barsha mádenı sharasynyń estetıkalyq-rýhanı ajaryn aıshyqtap júr. О́ner ujymynyń bári de – respýblıkalyq jáne halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy. Stýdentterimiz «Jasyl el», «Jastar – Otanǵa», «Bolashaq qaýymdastyǵy», «Halyqaralyq ekonomıkalyq forým», «Jas Otan», «Delfıı oıyndary», «Qazaqstan stýdentteriniń kongresi» jumy­syna, memlekettik-qoǵamdyq shara­larǵa EUÝ-dyń jastar ókili nemese volonter retinde qatysyp, qaırat­ker­lik shyńdalý mektebinen ótip júr­genin maqtanyshpen aıtamyz. Respýblıka­myzda tuńǵysh ret EUÝ-da ashylǵan Halyq assambleıasy kafedrasy men Tole­ranttylyq baǵytyndaǵy IýNESKO kafedrasynyń jastar boıynda el birligi men «Máńgilik El» jaýapkershiligin qalyptastyrýdaǵy róli zor. Munda adamzat aqyny O.Súleımenov, «Mır» telearnasynyń negizin salýshy Ǵ.Shalah­metov, «Tamyr» ıdeıasyn salalandyrýshy A.Bashmakov syndy qaıratkerler qyzmet atqarady. Ýnıversıtet professory, Memlekettik eltańba avtorynyń biri J.Máli­bekulynyń sáýlet sabaqtary – jastarymyz úshin úlken olja. Jyl saıyn Táýelsizdik kúni qarsańynda «Eldik dárister» ataýymen tanymal mem­leket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, akade­mık­terdiń 1 myń tyńdaýshyǵa deıin qaty­satyn dáristerin ótkizip turamyz. Bul shara­nyń da qaıtarymy mol ekenin baıqadyq. Bilim alýshylardy áleýmettik turǵy­dan qoldaýda júıeli jolǵa qoıylǵan. Den­saýlyq qyzmetin sapalandyrý maq­satynda qalalyq № 9 emhanaǵa bekitilgen EUÝ medısınalyq ortalyǵy jumys isteıdi. Sondaı-aq, stýdentter men qyz­met­kerlerge áleýmettik-psıholo­gııa­lyq kómek kórsetetin «Daýa» jastar ortaly­ǵynyń qyzmeti de nátıje bere bastady. Ata-anasynyń járdem berýge múmkindigi joq 500-ge tarta stýdent turaqty jáne kezeńdik jumysqa ornalastyryldy. Jataqhana – elimiz boıynsha ótkir másele ekeni belgili. Deı turǵanmen, Baqylaý jáne Qamqorshylar keńesiniń kúshimen, Úkimet pen mınıstrliktiń qoldaýymen muny da oraıly sheshe bastadyq. Mysaly, bizdiń tikeleı atsalysýymyzben janymyzdaǵy MMÝ Qazaqstan fılıalynyń jataqhanasy paıdalanýǵa berilip, ózimizde jańa «Stýdentter úıiniń» qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Áleýmettik qoldaý máselesine kelsek, 119 stýdentke ishki grant bólingen nemese bilim aqysyna jeńildik jasalǵan. 126 stýdentke tamaqtaný men kıim alýyna materıaldyq járdemaqy tólenedi. Jetim jáne múgedek sanatyndaǵy barsha stýdent «Stýdentter úıinde» tegin turady. Kóp­balaly otbasynan shyqqan myńnan astam stýdent jolaqy bıletimen qamtamasyz etilgen. 120 stýdent jyl saıyn «Senim» kásipodaq uıymy tarapynan stıpendııa alady. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti – Elba­sy­myzdyń táýelsizdik jyldary ashqan tuń­ǵysh ýnıversıteti. Bul oqý orny ǵylym-bilim turǵysynan az ýaqyttyń ishinde Eýrazııa ıdeıasynyń armannan aqıqatqa aınal­ǵanyn dáleldeı aldy. Eldiń ótkenin, búgin­in, bolashaǵyn sabaqtastyrǵan altyn kópir bola bildi. EUÝ jańa zamannyń talaby­na saı memleketshil maman daıar­laýdyń tarı­hı jaýapkershilik júgin arqalap keledi. Elbasynyń senimi, elordalyq mártebe jáne solarǵa laıyq jaýapkershilik qyzmetimizdiń salmaǵyn aýyrlata túsedi. Sondyqtan ýnıversıtettiń ǵalym-oqytý­shylary men bilim alýshylary memle­ket­shil is pen qara shańyraq mıssııasyn jete túsinip, aıanyp qalmaıdy dep oılaımyz. Biz Qazaqstannyń jetekshi ýnıver­sıteti retinde bilim ordalaryn alalaýǵa qarsy­myz. Astanalyq ýnıversıtet te, óńirlik oqý orny da, oblystyq ýnıversıtet te elge, qoǵamǵa birlese qyzmet etýi kerek. Maqsat ta, mindet te ortaq. Ol – táýelsiz Qazaqstandy sapaly mamandarmen qamtamasyz etý, otanshyldyq uıytqysy bolý, álemdik yqpaldastyq jolymen ozyq bilim men ǵylymdy, tehnologııa men ádis-tásilderdi meńgerip, ony óz jerimizde turlaýly, baıandy etý. Osy jol Elbasy aıqyndaǵan eldiń júregi – Astananyń da, tutas Otanymyzdyń da mádenı kaptıtalyn qalyptastyra beretinine senemiz.

Erlan SYDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory