Kisi taǵdyry tolassyz arpalystan tursa kerek. Jaryq kúndi jylap qarsy alǵan sábı de jyldar jylystaǵanda, qartaıǵan shaqta, anyǵy saǵaty soǵatyn sát taıaǵanda kóz jasyn syǵýǵa shamasy jetpeıdi. Ár kisiniń óz taǵdyryna tán dramasy bar. Al jas kúni kóz ushynan jyraqtaǵan qarııanyń jan arııasy kimdi de bolsa beıjaı qaldyrmaıdy. О́ıtkeni fánı jalǵannyń kúresi taýsylmaq emes.
Qazaqtyń aıtýly kompozıtory Altynbek Qorazbaevtyń «Qara shal» termesin tyńdaǵanda jan túrshigerlik kúıge túsesiń. Rasynda qazaq dalasynyń qaı qıyrynda bolsyn, qarttar úıi az emes. Osyndaıda ákesin han tutqan ulttyń qazirgi tragedııasy kóńil kúıińniń astań-kesteńin shyǵaratyny anyq. Bezbúırektik ústemdik qurǵan qoǵamnyń kelbetine qarap, qatty nalısyń, qaımyǵasyń.
Aqıqatyn kim bilsin? Mýzykanttar áıteýir: «Sózden buryn mýzyka paıda bolǵan», dep dolbarlap jatady ǵoı. Budan bólek áıgili Chaıkovskııdiń: «Sóz jetpegen jerge saz jetedi», degen pálsapasy da keıde mıǵa qonymdy sekildi kórinedi.
Rasynda da «Qara shaldy» tyńdasań ón boıyńdy úsik shalǵandaı kúı keshetiniń daýsyz. Mátinnen buryn qasıetti dombyranyń úniniń ózi sanańdy san-saqqa júgirtip, oıyńdy onǵa bóledi. Tereń tragedııa qulaqtan kirip, jan álemińniń astań-kesteńin shyǵarady. Mýzykadaǵy muńly boıaý mazmuny tereń mátinmen astasqan sátte janyńdy qoıarǵa jer tappaı ketetiniń sózsiz.
«Ákeń de osy jerde óler endi,
Táńirdiń jazýyna kóner endi.
O, jalǵan, saǵyndym ǵoı tym bolmasa,
Alyp kep, bir ıisketshi nemeremdi».
Osy bir shýmaq adam sanasyn silkip oıatady. Qazaq halqy jıi aıtatyn «Balam – balym, balamnyń balasy – janym» degen sózdiń túp-tórkinin qarııanyń muńly monologi arqyly tereńinen túsingendeı bolasyń. Shyntýaıtyna kelsek, qarttar úıinde qaıǵydan qara jamylǵan qarııaǵa nemeresin mańdaıynan bir ıiskegennen asqan baqyt bolar ma deısiń túrli oıdyń jeteginde otyryp.
Kez kelgen adam qartaıǵanda balaǵa aınalyp ketedi. Júregine júk arqalaǵan aqsaqaldyń ájim torlaǵan júzinen qaıǵy men qasirettiń taby ańǵarylady. Áldeneshe jyl buryn qarttar úıine bas suqqan edik. Sol kezde taǵdyrdyń mehnaty men taýqymetinen qajyǵan qarııanyń biri: «Aýylyma bir aparshy, balam. Boz dalamnyń saf aýasyn bir jutqan soń osynda kelip ólsem armanym joq», dep bizdiń de júregimizge aýyr júk artqandaı bolyp edi...
Altynbek Qorazbaevtyń «Qara shaly» qarttar úıin mekendegen qarııa bitkenniń tutas qaıǵysy men qasiretin, myń batpan aýyr muńyn jetkizip turǵanyna eshkimniń talasy joq. Ulttyq qasiretti qasıetti dombyradan artyq jetkizetin aspap ta joq shyǵar... Termeniń tabıǵatyn ashqan qasıetti qara dombyranyń úni – adam janynyń emshisi.
«Qaýsaǵan qasiretti qara shalmyn,
Bul kúnde qara shalmen sanasar kim?
Janymdy jegideı jep qarttar úıi,
Kún saıyn qýat kemip alasardym.
Onsha tar emes edi-aý páteriń de,
Osynda tastap kettiń ákeldiń de.
Synaptaı syrtyn berse týǵan balań,
Tirideı ólgeni ǵoı ákeniń de.
Kóp boldy-aý dıdaryńdy kórmegeli,
Kóp boldy-aý shesheńdi de jerlegeli.
Balam dep kóz jumǵansha jylap jatty,
Janyma qatty batty kelmegeniń», dep túıindeletin shýmaqtar tolǵandyrmaı qoımaıdy.
Shynynda da adam ómiri máńgilik saǵynyshtan tursa kerek. Al kisi júregindegi sol bir sarqylmas saǵynysh pen ómirlik ókinishti budan artyq qalaı jetkizýge bolady?
«Elimizdiń kez kelgen óńirinde qarttar úıi kóp ekenin telearnadan kórgende júrekke bir muń artqandaı boldym. Ertesine burynǵy Jambyl qalasyndaǵy qarttar úıine bardym. Qazaqtyń qarakóz qarııalary sol jerde qaptap júrgenin kórgende jaǵamdy ustadym.
Qarııalardyń birimen tildeskende ol burynǵy Lýgovoı, qazirgi Turar Rysqulov aýdanynyń shaǵyn aýylynda turǵanyn, úsh balasy bar ekenin aıtyp qaldy. Qyzdarynyń biri aýrýshań bolǵanyn, endi biri turmysqa shyqqanyn, uly jaman jolǵa túsip ketkenin qaıǵyryp aıtty. Jary baqılyq bolǵan soń atqaminerler Jambyldaǵy qarttar úıine ornalastyrǵanyn muńaıyp otyryp jetkizdi.
Qarııanyń tragedııasy munymen taýsylmaıdy. Alatyn zeınetaqysyn ishkilikke salynǵan balasy qajetine jumsaıdy eken. Balasyna júregin berýge deıin daıyn ekenin aıtqan qarııanyń ańyrap jylaǵany esten shyqsyn ba?» depti kompozıtor estelikteriniń birinde.
Altynbek Qorazbaevtyń júregin jaryp shyqqan tolǵaý qaı ýaqytta da ózektiligin joımaıtyndaı kórinedi. О́ıtkeni qobyz saryndy qazaq tragedııasyn jeter jerine jetkizgen shyǵarmany talǵampaz jurt eshqashan jadynan óshirmeıtini anyq.
«Nesine ólemin dep ókinemin,
Qaıǵydan qars aıyrylǵan kókiregim.
Kóz jumsam elge aparyp qoıarsyńdar,
Sońǵy ret senen sony ótinemin.
О́ziń dep ótip edi-aý bar qyzyǵym,
Barady-aý ottaı janyp tán qyzýym.
Múmkin bul meniń sońǵy demim shyǵar,
Aman bol, qaıda júrseń, jalǵyz ulym», dep túıindelgen tolǵaýdan áke janynyń janaıqaıy men búkil qasireti qulaqqa jetkendeı kúı keshetiniń daýsyz.
Adam balasy tirshilikte óz tańdaýymen qadam basyp, esti áńgimege qulaq asýǵa qulyqsyz bop jatady. Altynbektiń «Qara shalynda» qazaq tragedııasynyń bir kórinisi kisi júregin eljiretetindeı qalypta jetkizilgen. Máni men mazmuny tereń shyǵarmada túsingenge tereń moral jatyr. Qara sózge qulaq aspaıtyndar tolǵaýdy tyńdaı tússe deısiń...
Jambyl oblysy