Senim bıiginde

Qazaqstan  Parlamentine – 15 jyl Ejelden árbir halyq birlikte turýdy qalaǵan. Elbasymyz óz sózinde keltirgen «Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» degen halyq danalyǵy bar emes pe? Adamdar bastapqyda qaýymdasyp tirlik keshken. Ańǵa birge shyǵyp, qolǵa túsken azyqtaryn da teń bólisken. О́z aralarynda bılik aıtatyn, ádildik júrgizetin kósemderi boldy. Iаǵnı, olar da ózderi qabyldaǵan, ata-babalarynan mura bolǵan belgili bir qaǵıdalarmen ómir súrdi. Bizdiń damýymyzdyń birinshi jáne ekinshi myńjyldyqtarynda memleketter quryla bastady. Alaıda, halyqtardyń damýy  ár túrli bolǵany anyq. Eýropanyń kóptegen memleketteri men Azııanyń Qytaı, Japonııa sııaqty elderi erte bastan-aq jeke memlekettiktiń negizin qalady. Erterek el bolǵan halyqtar konstıtýsııasyn, zańdaryn qa­byl­dap, ózderiniń jerin, shekara­syn bekitip aldy. О́zge memleket­tiń qol astynda bolǵan halyqtar­dyń da ózindik ómir súrý daǵdy­sy, salt-dástúri, zańdyq qaǵıda­lary boldy. Atap aıtqanda, qazaq halqynyń handary maqul kórgen, bıleri qabyldaǵan zańdary bar ekeni belgili. El tarıhynda «Jeti jarǵy» bolǵanyn jaqsy bilemiz. Táýke han qazaq tarıhynda uly reformator retinde qaldy. Ol – búkil qazaq dalasynyń aýmaqtyq tutastyǵy men birligin saqtap, bir ortalyqtan basqarylatyn kósh­peli qazaq memleketiniń klassıka­lyq úlgisin jasaǵan tarıhı tulǵa. 1938 jyly Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesi birinshi ret shaqy­ryl­dy. Biraq ol da, odan keıingi res­pýb­lı­ka­myzdyń Joǵarǵy Ke­ńe­si shaqyry­lymdary da odaqtyq Joǵarǵy Ke­ńestiń sheshimderin qaıtalap otyr­dy. Depýtattar zań shyǵarý jumy­symen turaqty aınalysqan joq. HH ǵasyr buryn bodandyqta bolyp kelgen halyqtardyń erkindikke qol jetkizip, táýelsiz mem­leketterdiń dúnıege kelýimen de erekshelenedi. Qazaqstan táýelsiz el atanǵannan keıin ǵana  óz zańdaryn shyǵarýǵa múmkindik aldy. Alǵashqy kezderi qoǵam men memleket úshin mańyzdy zańdar qabyldandy. 1995 jyldary bir­qatar zańdar Elbasynyń zań kúshi bar Jarlyǵymen bekitilip, ómirge joldama aldy. Prezıdent táýelsiz elimizdiń zań salasyn jetildirý úshin tu­raqty jumys isteıtin kásibı Parlament kerek ekenin aıtyp júr­di. Burynǵy júıeden bas tartyp, jańasha elge qyzmet atqaratyn jo­ǵary zań or­ga­nyn qurý 1995 jyly búkilhalyq­tyq referendým arqyly qabyldan­ǵan Konstıtýsııamyzdyń arqasynda múmkin boldy. Parlamenttiń alǵash­qy shaqyrylymyna depýtattar saı­laýy ótti. 1996 jylǵy 30 qańtar kúni Qazaqstan tarıhynda qos pa­la­taly kásibı Parlament ómirge keldi. Parlament sessııasyn ashqan Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Biz Qazaqstannyń shyna­ıy órkenıetti parlamentarızminiń mól­dir bastaýynda turmyz», – dedi. El­basy Parlament bolmaǵan kezde elimizde óte kúrdeli, qalyptan tys jaǵ­daı qalyptasqanyn tilge tıek etti. Memleket basshysy depýtat­tar­ǵa arnap kóptegen oılaryn or­taǵa saldy. «Shynaıy parlamentarızm halyqtyń ár túrli top­tarynyń múd­desi, ár alýan pikirler toǵys­qan, erkin shyǵarma­shy­lyq ahýal ústem­dik etken jerde týady», – dedi Nur­sultan Ábish­uly. Elbasy halyq qalaýlylaryn qoǵamymyz ben memleketimiz úshin ómirlik mańyzy bar, Qazaq­stannyń kóp ultty halqynyń pro­gresti gúldený jolymen oı­da­ǵy­­daı ilgerileýin qamtamasyz etetin zańdardy qabyldaýǵa asa mu­qııat ári maqsatkerlikpen jumylý­ǵa shaqyrdy. Sonda ǵana depýtattar­dyń árdaıym saılaýshylardyń qol­daýy men maquldaýyna ıe bolaty­nyn aıtty. Elbasy depýtattarǵa saılaýshylardyń senimi men úmitin aqtaıtyn, barsha halqymyzdyń ıgiligine baǵyttalǵan, Qazaqstannyń demokratııa jáne progress jolymen senimdi túrde alǵa jyljýyna qyz­met etetin úılesimdi, jemisti ári yrǵaqty jumys tileıtinin jetkizgen. Bul pikirleri qazir de mańyz­dylyǵyn joıǵan joq jáne aldaǵy shaqyrylym depýtattary úshin de jol silteıtin baǵyt bolatyny anyq. Sondaı-aq Parlament qos palata – Májilis pen Senattan tu­ra­dy. Keıde bir palatany joǵar­ǵy, ekinshisin tómengi Palata dep aıtyp jatady. Bul pikirdiń durys emestigin 1996 jyly 30 qańtar kúni el Prezıdenti ashyq aıtqan bolatyn. «Qaı palata mártebesi jaǵynan jo­ǵary, qaısysy tómen degen áńgi­mege jol berýge bol­maı­dy. Palatalar ózderiniń quqyq­tary jóninen birdeı»,–  dedi N.Nazarbaev. 1996 jyly 28 maýsym kúni birinshi shaqyrylymnyń birinshi ses­sııasy aıaqtalǵanda sóz sóı­legen El­basy N.Nazarbaev: «Parlament ká­si­bı jáne jetkilikti túrde quzyrly zań shyǵarýshy organ retinde res­pýblıkalyq jáne aımaqtyq múdde­lerdi úılestirýdi qamtamasyz etýge, jetkilikti dárejede sapaly zań jobalaryn jasaý jumysyna qabi­let­ti ekenin kórsetti», – dep zań shy­ǵarý organynyń alǵashqy qada­myna joǵary baǵa bergen bolatyn. Sol jyldary zań jobalaryn tal­qylaý barysynda keıbir mı­nıstr­lerdiń Parlamentke kelip, zań jobasy jóninde túsindirme berý­­den qashqaqtap júrgeninen ha­bardar bol­ǵan Elbasy bul máse­lege jeke toqtaldy. Úkimet músheleriniń Parlamentke dereý kelýi kerek ekenin aıta kelip: «Barlyq qalypty memleketterde mınıstrdiń Parlamentke kelýi kádýilgi, qurmetti is dep sana­lady. Qazaqstan Parlamentiniń shyn máninde qurmetti organ bo­lýyn jaqtaıtynymdy árqashan aı­typ júrmin, al onyń eki palatasy is júzinde sondaı organ bolyp otyr. Osyndaı bola berýi úshin men bárin istegim keledi», – degen. Qazaqstan parlamentarızminiń qalyptasýy men damýynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń róli aıryqsha. Prezıdent óziniń ıgi bastamalaryn, ýa­qyt óte kele naqty tarıhı oqı­ǵa­larǵa aı­nalǵan usynystaryn kóp jaǵdaı­da Parlament minberinen aı­typ keledi. Saıasat pen eko­nomı­ka­ny jáne áleýmettik sala­ny reformalaý jó­nin­degi ıdeıa­laryn, astanany kóshirý bastama­syn, jyl saıynǵy halyqqa ar­naı­tyn Jol­daý­laryn Parlamentte jarııa etip kele jatqany málim. 2004 jylǵy 29 jeltoqsan. Bul – qazaq Parlamenti úshin este qalǵan tarıhı kún. Almatydan Saryarqaǵa qonys aýdarǵan elordada joǵarǵy zań shyǵarýshy or­gannyń eki pala­tasy da bastapqy jeti jyl boıy beıimdelgen bir ǵana ǵımaratty paı­da­landy. El­basy­nyń bastamasymen Esildiń sol jaǵalaýynan Májilis pen Senattyń jeke-jeke ǵımarat­tary boı kóterdi. Eki palatanyń ara­syn jalǵastyryp turǵan Birlesken otyrys zaly salyndy.  Par­la­menttiń jańa quramy men Apparat qyzmetkerleri jaıly da sándi ǵımarattarǵa ornalasty. 29 jeltoqsan kúni Májilistiń ǵımaratyn ashýǵa kelgen Memleket basshysy N.Nazarbaev: «Má­jilis Esildiń sol jaǵalaýyna alǵashqy bolyp qadam jasady. Munyń ózi kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni zań shyǵarý bastamasy aldymen Májiliste iske asyry­lady. Zańnyń ózi sizderdi alǵa qoıady, –  dedi depýtattarǵa. – «Saıa­sattyń mádenıetin ornata­tyn da osy ǵımarat bolady... Osy ǵımarattyń ishinde qansha pikirtalas, qansha sóz jarysy bolǵanyna qaramastan, sizder elimizdiń ıgiligi úshin aýyzbirlik tanyta alasyzdar dep senemin». 2005 jyly 1 qyrkúıek kúni úshinshi shaqyrylymnyń ekinshi ses­sııasyn ashyp turyp, Elbasy Nur­sultan Nazarbaev: «Búgingi kún belesinen paıymdasaq, elimizde buryn kásibı parlamentarızmniń tájirı­be­si bolǵan emes. Biz qoǵamdyq múd­delerdiń úılesimin izdestirip, tabýǵa umtyldyq, memlekettik qurylym­daǵy tejemelik pen tepe-teńdik jú­ıe­sin túzdik. Qolǵa alynǵan lıbe­ral­dyq reformalardy oıdaǵydaı iske asyrýǵa múmkindik bergen zań­namalyq negizdiń de berik qalanǵa­ny naq osy kezeń», – dep kásibı Parlamenttiń irgesi qalanǵan kezden bergi iske asqan jumystardy saralaı kelip, zań shyǵarý organynyń nátı­jeli qyzmetin joǵary baǵalady. 2007 jyly mamyrda el Kons­tıtýsııasyna engizilgen ózgerister Parlament pen saıası partııalar­dyń, azamattyq qoǵam ınstıtýt­tary­nyń rólin arttyra tústi, ult­aralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa barynsha yqpal etti. Qyrkúıek aıynda táýelsiz Qazaq-stannyń ta­rıhynda tuńǵysh ret teńdestirilgen negizde Parlament saı­laýy ótkizildi. Saılaýda «Nur Otan» partııasy aıqyn basymdyq-pen jeńiske jetti. Sonymen qatar, jańa konstıtýsııalyq ózgeristerdiń nátıjesinde Májiliske Qazaqstan halqy Assambleıasynan 9 depýtat saılandy. Olar óz ulttary ǵana emes, Qazaqstandaǵy barsha etnos­tardyń ókili bolyp tabylady. 2007 jyly 2 qyrkúıekte tórtin­shi shaqyrylymnyń birinshi sessııa­sy óz jumysyn bastady. Parla­ment­tiń jańa quramynyń aldynda sessııany ashyp, sóz sóılegen Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev konstıtýsııalyq reformalardan keıin Parlamenttiń birinshi saı­lanǵan depýtattary retinde atqarý­shy bılikpen aradaǵy ózara is-áre­ket­tiń jańa dástúrlerin qalyptas­tyra­tynyna senetinin málim etti. Depýtattarǵa arnaǵan sózinde: «Alda qyrýar jumystar kútip tur. Sizderde tabysqa qol jetkizýdiń zańdy tetikteri barshylyq. Sizderdiń bilim men bilikterińiz, ómirlik tájirıbe­lerińiz elimizdi qaryshty alǵa bas­tyryp, reformalyq úrdisterdi odan ári tereńdete berýge qaltqysyz qyz­met etetinine kámil senemin», – dedi Elbasymyz. Búgingi tańda Par­la­ment­tiń osy quramy halyqtyń kóńi­li­nen, Elbasynyń seniminen shyǵyp keledi. Oǵan dálel álemdik qarjy daǵdarysynyń yqpalyn álsiretý úshin jedel qabyldanǵan zańdar, quqyqtyq reformalardy júzege asyratyn tolyqtyrýlar der edim. О́z qyzmetin josparly túrde júrgizip kele jatqan «Jańa Qa­zaq­stan» depýtattyq toby kópte­gen ju­mystar atqardy. Ultara­lyq já­ne dinaralyq kelisimdi nyǵaıtý, el birligin saqtaý maqsatyndaǵy sha­ra­lardyń ótýine belsendi túrde atsalysty. 113 jumys tobyna belsendi qatysty, al 9 jumys tobyna jetekshilik jasap, zań jobasynyń sapaly qabyldanýyna úles qosty. Zań jobalaryn talqylaý barysyn­da «Jańa Qazaqstan» depýtattyq tobynyń músheleri tarapynan usy­nylǵan 36 naqty túzetý men ózgeris qabyldandy. Jeke qabyldaýlarda berilgen ótinishter men saılaýshy­lardan túsken shaǵymdarǵa baıla­nys­ty memlekettik organdarǵa 199 hat jiberildi jáne máselelerdiń sheshilýine yqpal etti. 60-qa jýyq depýtattyq saýal joldady. Atalǵan top músheleri Almaty qalasynda jáne elimizdiń 12 ob­lysynda bolyp, turǵyndarmen kez­desýler ótkizdi. Naqty aıtqan­da, 200-ge jýyq kezdesýler ótip, 176 azamatty jeke ótinishteri bo­ıynsha qabyldady.  Assambleıadan saılanǵan depýtattar Memleket basshysynyń saıasatyn, Joldaýda aıtqan basty baǵyttaryn halyqqa túsindirýge úles qosty. 2009 jyly 26 qazan kúni Astanada ótken Qazaqstan halqy As­sambleıasynyń sessııasynda El­ba­sy Nursultan Nazarbaev: «Taǵ­dyr­­dyń jazýymen, tarıhtyń tal­qysy­men qazaq jerin pana­laǵan túrli etnos ókilderimen birge or­taq Otany­myz­dy kórkeıtý jo­lynda aıanbaı ter tógýdemiz. Olar bizdiń qıyn kezeńde, syn saǵatta kórsetken qamqorlyǵy­myzǵa rııa­syz alǵys aıtady», –  dedi. Osy oıdy sabaqtaı kele: «Dáýir alma­syp, zaman ózgerdi. Qazir ba­ıyr­ǵy qazaq jerinde jańa azamat­tyq qoǵam qalyptasýda. HHI ǵasyr­da qazaqtar memleket quraýshy ult retinde jańa beleske kóterilip, Qazaqstan halqynyń berik ózegi­ne, senimdi dińgegine aınalýda. Qazaq halqy ózine júktelgen asa mańyzdy jaýapkershilikti sezine otyryp, bul tarıhı mıssııa­ny abyroımen at­qaryp shyǵady dep senemin», –  dedi N. Nazarbaev. 2010 jyly qyrkúıekte tór­tinshi shaqyrylymnyń tórtinshi sessııa­sy­nyń ashylýynda Elbasy zańdar­dy qabyldaýda Parlament kásibı sheberligin tanytyp, jo­ǵary zań shyǵarýshy organ retinde elimizdiń ósip-órkendeýi jo­lyn­­da pármendi ju­mys jasap kele jat­qanyn atap ótti. «Myzǵy­mas mem­lekettigimizdiń bas baǵ­dary­na aı­nal­ǵan Ata Zań aıa­syn­da kóptegen zańdar qabyl­daný­da. Osy saıla­nym­nyń depýtattary úsh sessııa­nyń ishinde 340-tan asa zań qabyl­daǵany  munyń jarqyn aıǵaǵy bolyp tabylady. Bul zań­dardyń basym kópshiligi qoǵam­nyń saıası jáne áleýmettik-ekonomıka­lyq deń­­geıin kóterýge arnalǵan», – deı kelip: «Par­la­menttiń aldaǵy ýa­qytta da abyroı bıiginen kóri­nip, el úmitin aqtaı beretinine kámil senemin», –  dedi. Búgingi tańda Qazaqstan Parlamenti óz zańdaryn halyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes keltirýde. Osy oraıda halyqaralyq kelisimderdi bekitýdi qajet etetin kópte­gen zań­dar qabyldandy. Parlament jahan­dyq ekologııalyq má­se­le­lerge qa­tys­ty kelisimderdi negizdeıtin zań­dar­dyń birqataryn bekitti. Bıyl qańtar aıynda Qazaq­stan­nyń kásibı Parlamentiniń ómirge kelgenine 15 jyl toldy. Alda áli asýlar bar. Lıýdmıla HOChIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.