Saǵyndyq ELEÝSINOV,
Parlament Senatynyń depýtaty, Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi:
– Jer Qazaqstan azamattaryna jekemenshikke berilýimen qatar, jalǵa alýda da onyń tártibi saqtalýy tıis. Jerdi jalǵa ala almaǵan adamdar da bar. Jekege beriletin jer shekteýli bolýy tıis. Bir adamǵa ma, álde alatyn ónimine baılanysty ma shekteý bolǵany jón. Biraq bul ádiletti túrde sheshilgeni abzal.
Jermen jumys isteýdi jandandyrý úshin memleket tarapynan kóptegen qoldaý bolýy qajet. Eń negizgisi, eldi mekenderdi gazben, aýyzsýmen qamtamasyz etý kerek. Áli kúnge deıin aýyldardyń 50 paıyzy júıeli túrde taza aýyzsýmen qamtamasyz etilmegen. Odan keıin jol máselesi. Árıne, mynadaı úlken terrıtorııaǵa birden jol tósep shyǵý múmkin emes. Biraq, kóptegen aýdandarda oblys ortalyǵyna deıin tas joldar joq. Eger jol salynatyn bolsa, onda jermen jumys isteý áldeqaıda jeńil bolar edi.
Nurtaı SABILIаNOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi:
– Jalpy, 2003 jyly qabyldanǵan zańda jekemenshikke berý qarastyrylǵan. Biraq jer tek qana Qazaqstan azamattaryna berilýi kerek ekeni kórsetilgen. Sondaı-aq, elimizdiń azamattary jerdi ıgermeıtin bolsa, ol jerde durys jumys istemeıtin bolsa, onda memleketke qaıta alý tetigin de qarastyrýymyz kerek.
Sonymen qatar, bir azamatqa, bir zańdy tulǵaǵa jer berýdiń shekti mólsherin bekitý qajet. Bizde jer daýyn shyǵaryp júrgender latıfýndıster. О́ıtkeni, olar kezinde 100-200 myń gektar jerdi alyp aldy. Endi sol jerlerdi arzan baǵaǵa satyp almaq. Biz oǵan jol bermeýimiz kerek.
Saha MANATOV,
«Manat» sharýa qojalyǵynyń basshysy, Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi:
– Jerdiń qadirin tek qana jermen aınalysatyn azamat biledi. Meniń aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgenime biraz jyl boldy. Negizi, jalǵa berilgen jerlerdi Qazaqstan azamattarynyń satyp alýyna múmkindik berý durys dep esepteımin. Bizge qazir jer reformasy qajet. Jekemenshik bolsa, jerdiń suranysy artady. Qajettiligi paıda bolady. Taǵy bir jaıt, jerdi Qazaqstan azamattary satyp alsa, onda ony bankke kepildikke qoıýy arqyly nesıe ala alady.
Osy jıyn ústinde Qazaqstanda týmaǵan azamattarǵa jer satylmasyn degen pikir aıtylyp qaldy. Men ózim Jambyl oblysynyń turǵynymyn, Jambyl oblysynda atajurtqa atbasyn burǵan 270 myń qandasymyz turady. Iаǵnı, Qazaqstanda dúnıege kelmegen qazaqtar. Sonda biz 270 myń qandasymyzdyń quqyǵyn shekteımiz be? Osy máselede durys sheshim qabyldaýymyz kerek.
Berik ÁBDIǴALI,
saıasattanýshy, Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi:
– Jaıylym men shabyndyq jerlerdi satýǵa bolmaıdy. Jaıylymnyń ózi ózekti másele. Mal baǵatyn aýyldar úshin bul problemany tereń zerdeleý kerek. О́ıtkeni, muny satsaq, erteń aýyldarda qaqtyǵystar oryn alýy múmkin. Halyq ta jekege ótse mal baǵatyn jer qalmaı qala ma dep qorqady. Al egin sharýashylyǵyna kelsek, birqatar jyldar boıy óńdelip jatqan jerlerdi satýǵa bolady dep esepteımin. Sonymen qatar, jerdiń ıgerilýin tekserýge de jiti nazar aýdarý qajet.
Árıne, tekserýdiń ózektiligi de bar. Máselen, elimizde eginshilikpen aınalyspaıtyn, azamattar bosqa ıelenip alǵan jerler barshylyq. Ol jerler tozyp jatyr. Máselen, ne ózi ekpeıtin, ne elge bermeıtin jerdi qaıtarý kerek. Eginshilikpen túbegeıli shuǵyldanatyn adamdarǵa jer berip, ony ári qaraı ıgergen jón. Jalpy, meniń kózqarasym boıynsha jerge jekemenshik kerek. Alaıda, jaıylymdyq pen shabyndyqty jekege berýge bolmaıdy. О́ıtkeni, mundaı jaǵdaı mal sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa birshama qıyndyqtar týdyrýy múmkin.
Ivan SAÝER,
«Rodına» agrokompanııasynyń basshysy, Jer reformasy boıynsha komıssııanyń múshesi:
– Jekemenshik bolsyn, ne bolmasyn degen taqyrypqa tereń oılanýdyń qajeti shamaly. Biraq jer reformasyn jónge, aqylǵa keltirý qajet degen taqyrypty qozǵaý óte mańyzdy. Meniń kózqarasym boıynsha, eger memleket ınventarızasııa jasap, 3-5 jyl qatarynan jermen shuǵyldanyp kele jatqan, 50 gektardan aspaıtyn aýmaqty jalǵa alyp otyrǵan sharýaǵa erkindik berse, menińshe memleketke tıimdi. Memleket oǵan sol jerdi syıǵa tartsyn, sonda halqymyz odan tek paıda kóredi. Mundaı qadamnan eshkim utylmaıdy.
Árıne, erteń alypsatarlyq bolmas úshin, ol sol jerde eńbek etetinin, terin tógetinin dáleldeýi tıis. Ony tekserý qıyn emes. Osy júıeni ashyq, kórneki túrde jasaýǵa bolady.
Saıran BUQANOV,
«Karken» JShS dırektory:
– Halyq jerdiń satylýynan nege shoshyp otyr? Munyń túp-tórkininiń bir sheti aýyl-aımaqtar men eldi mekenderdegi jumys kózderinde jatqan sekildi. Máselen, mynadaı jaǵdaıdy bárimiz bilemiz. Qazir aýyldy jerlerdegi jumys kóziniń negizin aýqatty sharýa qojalyqtary quraıtyny sózsiz. Qarapaıym ǵana halyqty nemese qarańǵylaý azamattardy kelisimshartsyz-aq jumysqa jegip, jalaqy retinde qolyna 10 myń teńge ǵana ustatatyn sharýashylyq ıeleri joq emes. Al aýylda qara jumysshylardy qabyldaıtyn ózge jumys oryndary joq. Áleýmettik teńsizdiktiń týyndaýyna sep bolatyn mundaı mysaldar qazirgi qoǵamda kóptep kezdesedi. Sondyqtan da osy otyrysty paıdalana otyryp, men prokýratýra organdary men Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi mundaı sharýashylyqtardy muqııat tekserýi kerek degim keledi.
Men Qostanaı oblysynan, shalǵaı jatqan shet aýyldanmyn. О́zim aýylda turamyn. Bylaısha aıtqanda, aýyldardyń órkendeýi ondaǵy basshyǵa baılanysty. Basshysy jumysty jaqsy júrgizetin aýyldar jaqsy turyp jatyr. Qazir aýdanda iri degen bir-eki sharýashylyq bar, qalǵandarynda jaǵdaı qıyn. Ony túsinemiz. Sol sebepti jaqsy damyǵan aýyldardyń turǵyndarynda eshqandaı ý-shý joq. Mazany almaıdy. Jalaqysyn ýaqytynda alyp otyrady. Jumys isteıdi. Jer meniki me, memlekettiki me, olar oǵan bas qatyrmaıdy. Jalpy, jerdi satýǵa degenge óz basym qarsy emespin.
Menińshe, jerdi satýǵa shyǵarǵannyń ózinde tıisýge bolmaıtyn jerlerdi memlekettik qorda qaldyrý kerek. Sebebi, qazir satyp ala almaǵan adamnyń erteńgi kúni balasy da, onyń nemeresi de jersiz qalýy múmkin. Mine, osy másele halyqty alańdatyp otyr. Sosyn, jerdi satyp almaı, jalǵa alyp otyrǵan adamdardy mazalamaý kerek. Erteń ol jerdi satyp al, almasań qaıtaryp alamyz degendeı másele týyndamaýy tıis. Tipti, bul jerde erteń salyqtyń mólsherin, jalǵa alý aqysyn kóterip jiberý degen sııaqty syltaýlarmen satyp alýǵa májbúrleý máselesi de týyndaýy múmkin. Al árkimniń jaǵdaıy ártúrli, qazir satyp ala almaıtyndar jalǵa alynǵan jerinde jumysyn jalǵastyra bersin. Sosyn satyp alǵan jaǵdaıda sharýalarǵa aqshany jylyna bir ret tóleý máselesin qaraý kerek. Sebebi, bizde aqsha kúzde ǵana túsedi. Ony bárińiz bilesizder. Al aı saıyn tóleý qolaısyz. Sondaı-aq, jerdi berý mólsherinde shekteý bolǵany durys. Sonymen qatar, jerdiń kadastry jaıyndaǵy máselelerdi sheshý kerek. Men osy jerde taǵy bir máseleni aıtqym keledi. Iаǵnı, aýyldarǵa gaz tartylsa, kóp másele sheshilip, eldiń jaǵdaıy barynsha durystalar edi. Qazir áńgime osynda bolyp otyr.
Samurat IMANDOSOV,
«RZA» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti:
– Jer Qazaqstan azamattaryna satylýy kerek. Onda turǵan eshqandaı qaýip joq. Sonymen birge, jalǵa berý quqyǵy saqtalýy kerek. Halyqtyń turmysynyń bári birqalypty teńesýi úshin jerdiń ıesi bolýy kerek. Tek biraz máseleni retteýimiz qajet. Birinshiden, kadastrlyq máseleni sheshýimiz kerek. Taǵy bir másele, aınalymdaǵy jerlerdiń arasynda aýyldaǵy adamdardyń burynǵy jalpy jekeshelendirýden paıǵa alǵan jerleri bar. Bireýinde 5 gektar, endi biriniki 20 bolýy múmkin. Endigi másele, sol jerler erteńgi kúni saýdaǵa túskende paı ıeleriniń quqyǵy naqtylanýy kerek. Aınalymdaǵy jer bolǵannan keıin negizinen onyń óz zańdylyǵy bar. Sol zańdylyqqa sáıkes jer ıelenýshilerdiń barlyǵyna óz jerlerin paıdalanýǵa kedergi keltirmeıtindeı jaǵdaı bolýy shart. Men ózim Qyzylorda oblysynanmyn. Ondaǵy jerlerdiń kóbi cýarmaly jerler. Sol sýarmaly jerlerdegi jalpyǵa paıdalanatyn ortaq, birneshe menshik ıeleri paıdalanylatyn kanal-qondyrǵylar, sýsorǵysh quraldar, negizinen sý tasıtyn magıstraldar, bulardyń barlyǵy jekeshelendirýge jatpaı, satylmaı, shekarasy belgilenip, memlekettiń quzyrynda qalýy kerek. Oǵan basshylyq jasaıtyn quzyretti organ memlekettik bolýy tıisti. Jalpy alǵanda, jer reformasyna qatysty máselede aýyl jurtynyń jaǵdaıy basty nazarda bolýy kerek.
Dos KО́ShIM,
«Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy:
– Otyrysta «jerdi óz azamattarymyzǵa satý kerek pe?» degen másele qozǵaldy. Otyrys meniń kóńilimnen shyqty. Sebebi, kóp adamdar óziniń oılaryn ashyq aıtty. Pikirtalas ta boldy. Sondyqtan demokratııalyq turǵydan alyp qaraǵanda jaqsy ótti. Meniń oıymsha, búgin bul máseleniń tek basy ǵana ashyldy. Odan keıin biz osy aıtylǵan pikirlerdiń bárin jınaqtaımyz.
Men komıssııa múshelerinen qurylǵan 4 jumys tobynyń birine jetekshilik etetin boldym. Bastapqyda toptyń negizgi maqsat-múddesin anyqtaý kerek, sodan keıin jospar jasaımyz. Toptyń ishinde, jerdi satýǵa da, jalǵa berýge de qarsy adamdar, barlyǵymyz jınalǵanbyz. Onyń ishinde belgili aǵalarymyz, aqyn-jazýshylarymyz bar. Biz osy komıssııa jumysynyń jarııalylyǵyn qamtamasyz etýge tyrysamyz. Jáne de búkil halyqtyń osy máseleni talqylaýyna kepildik beretindeı etip mehanızm jasaýymyz kerek. Árbir oblysta dál osyǵan uqsas jer reformasyna baılanysty komıssııalar qurylýy kerek. Osyǵan baılanysty jumystyń barlyǵyn júzege asyrýǵa tyrysýymyz qajet. Jerge baılanysty san túrli pikirler bar ǵoı. Bizdiń top solardyń bárin komıssııanyń qulaǵyna jetetindeı mehanızm jasaıdy. Sondyqtan, bizdiń tobymyzdyń jumysy kúrdeli.