Arly týǵan ardaqty aǵa

О́mir degenińiz synaq bolar, bálkim?! Adam balasy bizdiń árqaısymyz sol ómir synaǵynan kún saıyn ótip te kele jatqandaımyz. Jáne de sol óz synaǵyn alar ómir ustazdyń aldy keı-keıde qatal bolyp keleri de bar. Keıde bir tosynnan tosyp alar col bir syndarly tustarynyń ótkelinen súrinbeı ótýdiń ózi janyńnan buryn aryńdy qınaıtyny da bar eken. Ar demekshi, sol arly bolyp ómir súrýdiń ózi de ońaı ma osy kúnderi?!. О́mirden uqqany da osy boldy. Shyǵar kúnniń shýaǵy men shapaǵatyna malynyp, alasa bir qara taýlar men aq taýlardyń arasynda jatqan shaǵyn ǵana Taýshyq aýylyna kelgen saıyn sol ar jaıly oılaıtyny bar. Qumda qalǵan qııa joly men izi de bar Lázzat Qıynov óziniń ar aldyndaǵy adamı jaýapkershiligin qalaı kóterip kele jatqandyǵy jaıly esebin eń áýeli óz týǵan jeriniń aldynda ustaıtyny da bar. Olaı bolatyny, osy Taýshyqtyń topyraǵynda ómirge keldi, kindigi kesildi, jaryq álemge kózin ashty, keń dúnıege alǵashqy qadamyn da osy arada jasady. Ras, kóńiliniń tolqıtyny da bar. Kóńil shirkin nege tolqymasyn?! Eseıip, er jetip, azamat bolyp týǵan eli men týǵan halqynyń ardaqty uly, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri dárejesine deıin kóterilse de, áıteýir óziniń perzenttik bir paryzyn óteı almaı kele jatqandaı seziner edi. Dese de, ne bir synaqtardan súrinbeı ótip kele jatqany da anyq. Tym-tym ertede, Almatydaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstı­týtynyń birinshi kýrs stýdenti bolyp júrgen shaǵynda Lebedev degen ustazynyń da tosyn bir synynan súrinbegen edi. Emtıhanǵa kirgen bette, bir bıletti aldy da, sondaǵy suraqqa birden jaýap bergisi keldi. – Asyqpańyz! Ábden oılanyp alǵanyńyz durys shyǵar?! Ustazy osyny aıtty. Stýdent te óziniń qaısarlyǵyna basyp, birden jaýap bergisi keldi. «Men bárin de bilemin» dep turǵan myna bir eki kózinde jarqyly bar jas jigittiń qaısarlyǵy Lebedevtiń de ishtegi bir namysyn oıatqandaı boldy da, «munyń da áýselesin bir kórip alaıyn» degen oımen jaýap berýge shaqyrǵan. Baıqarsyń, sasar emes myna bir sary aýyz balapan stýdent. Tańdaıy taqyldap, ár sózin nyǵarlaı aıtyp, bılettegi ár suraqqa tushymdy jaýap berip tur. Tipti, múdirer de emes! – Taǵy bir bılet alyńyz!.. Ustazynyń bul aıtqanyn da eki etpeı, ekinshi bılet alyp, sol bıletti qolynda ustaǵan qalpy, taǵy da taqyldaı jóneldi. Tipti, sózin bólýdiń ózi múmkin emes. – Taǵy da bir bılet alyńyz!.. Esh qymsynbastan úshinshi ret bılet alyp, ondaǵy suraqtarǵa da múdirmesten jaýap bere bastady. – Boldy! Synaqtan súrinbeı óttińiz, bara berińiz! – dedi ustazy. Kete bardy! Mine, sondaǵy bir synaqtan súrinbeı ótip kete bergennen keıingi ómiri de solaı qalyptasqan syńaıly. Bala kúninen bilimge qushtar bolsa, ol da ózin dúnıege ákelgen anasy men ákesiniń boıyna darytqan qasıetteriniń biri. Ákesi Ketebaı da, anasy Qanzııa da ustazdar edi. Ekeýi de bar ǵumyrlaryn aýyl mektebinde ustazdyqpen ótkizip, qarapaıym tirshilik qurdy. О́zderiniń sol qarapaıym tirshilikterine shúkirshilik etetin de, bar tileýleri osy bir qaısar uldarynyń ústinde boldy. Onan soń Ketebaı óz ákesi Qıynnyń sonaý otyzynshy jyldardyń asharshylyǵy bastalǵan tusta aýqattylaý turatyn apasy men jezdesin izdep shyǵyp, olardan da talǵajý qylatyn eshnárse ala almaı, aryp-ashyp keri oralyp kele jatqanynda jol ústinde naızaǵaı túsip, múrdesiniń de aıdalada qalǵany bar edi. Bes jasynda ákesiniń sońynda shyryldap qalǵan Ketebaıdyń ólmeı osy kúnge jetkenine shúkirshilik qylatyny da osydan keıin bolsa kerek. Col ata-ananyń bar úmit kútkeni osy Lázzaty bolsa, ol da Almatydaǵy oqýyn bitirip kelip, Jetibaıda munaı óndirý salasynda óziniń alǵashqy qadamyn bastady. Mańǵystaýdyń áýelden kendi ólke bolǵandyǵy jaıly kóne tarıhtyń óz aıtary da bar. Ejelgi Uly Jibek jolynyń dalalyq tarmaǵynyń Mańǵystaý túbegi arqyly óter tusyndaǵy Kaspıı teńiziniń tutasa bitken boıyndaǵy baılyqqa kimniń nazary qadalmady deısiz?! Tipti, sonaý on segizinshi ǵasyrdyń ózinde orys pen aǵylshyn ǵalymdary men saıahatshylary bir-birimen jarysyp ta, bir-birinen jasyrynyp ta bul ólkeniń bar syryn ashýǵa tyrysty. Sol on segizinshi ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary orys ǵylym akademııasynyń ǵalymdary Edýard Eversman men Grıgorıı Karelın bul ólkeniń tabıǵatyna ǵana emes, ken baılyqtaryna da asa muqııat zer sala bastady. Tipti, Karelınniń 1832 jylǵy óz ekspedı­sııasynyń joljazba kitabyna «Men bir tamashany kórdim. Eskegimiz qaırańǵa tıgen saıyn maıly jasyl birdeńeler sý betine júzip shyǵa berdi. Solardy tekserip kórip edik, Kaspııdiń batys jaǵalaýy men shyǵys jaǵalaýy shylqı bógip jatqan tap-taza aq munaı bolyp shyqty», – dep jazǵan. Sondaı-aq, 1840 jyly Mańǵystaý túbeginde bolǵan aǵylshyn ofıseri Djordj Abbottyń da bul ólkeniń baılyǵyn ishi sezgeni bar-dy. Muny aıtasyz, 1871 jyly patsha saraıynyń ken isteri jónindegi keńesshisi, ınjener-knıaz Sýlýkıdze Mańǵystaýdyń kómiriniń de óndiris úshin paıdaly ekendigin tanyp, tipti, ol Tartaly, Apajar qudyqtarynyń mańaıynan qazylyp alynǵan tas kómirdi sol kezdegi býmen júretin «Býhares» shhýnasynyń qazandyǵyna jaǵyp ta kórgen desedi. Sol knıaziń óziniń shhýnasymen Mańǵystaýdyń kómirimen Sarytas aılaǵynan shyǵyp, Qulaly aralyna, odan Túpqaraǵan múıisine deıin júz qyryq shaqyrym jol júrse kerek. Muny bilgen «Kavkaz jáne Merkýrıı» qoǵamy teńiz isteri basqarýshysy, birinshi dárejeli kapıtan Aleksandr Elfesberg jergilikti qazaqtardan kóktemge deıin 50 myń put kómir qazyp, sol kezdegi Nıkolaevskaıa stanısasyna, al qazirgi Baýtın portyna jetkizip berýdi suraǵan kórinedi. Mine, bul Mańǵystaý sııaqty ǵajaıyp ólkeniń ken baılyqtaryn ıgerýdiń alǵashqy bir sáti bolsa kerek-ti. Endi, mine, sol Mań­ǵystaýdyń mol kenin, sonyń ishinde munaıyn alýdy ıgerý úshin Ketebaıdyń Lázzaty da óz týǵan topyraǵyna tabanyn tiredi. Úıdegi áke men ana joǵary oqý ornyn bitirip, Jetibaıǵa jetken sol balasynyń tileýin tileýmen shúkir­shilik etip, ishteı ǵana qýanǵan-dy. О́zekti ómir ótinde ǵumyr keship kele jatqan adam balasynyń taǵdyry qalaı bolyp qalyptasaryn bir jaratqan ǵana bilse kerek. Almatydan joǵary bilim alyp kelgenimen, myna Lázzatynyń da aldaǵy taǵdyry qalaı bolaryna alańdaǵany da bolar, áke men ananyń ishteı ǵana qýanǵandary! Quz qııadan shalar qyrannyń taǵdyryn tilemegeni de anyq. Alaıda, adam bolsa eken dep táńirine ıshara jasaǵandary kúmánsiz. Táńir sol tileýlerin bergendeı Jetibaıda júrip jetilgeni bar. Áýelde munaı men gaz óndirýdiń qarapaıym operatory, odan soń geologııalyq bólimniń aǵa ınjeneri sııaqty qatardaǵy maman Lázzat Ketebaıulynyń bul úlken de belesti jáne abyroıly ómir jolynyń alǵashqy baspaldaǵy edi. Lázzat aǵanyń Jetibaıda ótkizgen alty jyly onyń ómir taný kezeńi boldy. О́mir taný degeniń adam taný bolsa kerek-ti. О́ıtkeni, san alýan minezdi adam balasynyń birde sharyqtap keter, birde pás tartar kóńili men kúıinen uǵynar syr bolady. Alaıda, ony tanyp alý úshin de, áýeli óziniń kókiregiń zerek bolǵany abzal. Al, Lázzat aǵa bolsa, sol adamdardyń jandúnıesin túsinýge kelgende árdaıym zerdeli boldy. Kez kelgen adam balasynyń múddesine árdaıym yjdaǵatty qarady. Sol minezdi qasıetinen qandaı bir dárejeli qyzmetter atqarsa da bir tanyp kórgen emes. Kisilik jaǵyna kelgende adamı kelbeti esh ózgermegen jan. Nıetiniń durystyǵy men jan tazalyǵy bolar, Lázzat Ketebaıulynyń munaıshylyq kásibi muny árdaıym órge jeteledi, bıikterge shyǵardy. Sol bıiginiń bir belesi Mańǵystaý oblystyq partııa komıtetiniń ónerkásip-kólik bóliminiń nusqaýshylyǵyna alyp kelse, odan keıin «Mańǵyshlaq munaı-hımııa ónerkásibi» aımaqtyq óndiristik basqarmasynyń bas ınjeneri sııaqty qyzmetter atqaryp ta, ysylǵan, úırengen, úırene júrip izdengen qalpymen munan keıin osy bir áýlıeli ólkeniń munaıy men gazyna qatysy bar deıtin biraz óndiris oryndarynyń basshysy boldy. Mine qarańyz, Qarajanbas, Komsomol munaı-gaz ken óndiristeriniń basshysy bolsa, odan keıin «Mańǵyshlaq munaı» óndiristik birlestiginiń bas dırektory sııaqty asa bir jaýapty da laýazymdy mindetterdi de atqaryp, ózin munaı men gaz óndirisiniń iri uıymdastyrýshysy retinde tanytty. – О́mir jolymnyń jaqsy bolyp qalyp­tasýyna Elbasynyń zor yqpaly tıdi, osy kúnge deıin árdaıym qoldap keledi. Nurekeń – Nursultan Ábishulyn aıtamyn, men sııaqty talaı qazaq azamattarynyń baǵyn ashyp, tulǵa bolyp qalyptasýyna kóp eńbegin sińirdi ǵoı. Sondyqtan da eldiń senimin aqtaýdy El­basynyń senimin aqtaý, al Elbasynyń senimin aqtaýdy eldiń senimin aqtaý dep bilemin, – degen Lázzat Qıynovtyń bul aıtqanyn ulaǵatty sózge balar edik. Iá, Elbasynyń senim artýymen Lázzat aǵa 1993 jyly Mańǵystaý oblystyq ákimshiliginiń basshysy boldy. Bul egemendigin endi jarııalaǵan eldiń áli de óziniń erteńine senimsizdeý qarap otyrǵan óliara tusy edi. Jer astyndaǵy qara munaıy men gazy sııaqty bar baılyǵyn sorýmen ǵana aınalysqan keshegi Keńes ókimetiniń bul ólkeniń damýy­na onsha qulyqty bolmaǵany da anyq jaı. Eń aıaǵy munaı men gaz óńdeıtin ozyq úlgidegi durys bir óndiris orny buıyrmaǵanyn da qaıtersiz?! Munaıy men gazy atqylaǵan jerdiń uńǵymasynan temir qubyrlaryn tartyp, Reseıdiń óńdeýshi zaýyttaryna jyljytyp otyrǵandyqtan, bul ólke tek shıkizattyq aımaq aılaǵynan asa almaǵany da anyq edi. Elbasy óziniń alǵyr oıymen Keńes Odaǵy turalatyp ketken jaǵdaıdan jas táýelsiz Qazaqstandy bul tyǵyryqtan alyp shyǵar Mańǵystaýdyń munaıy men gazy bolaryn birden ańǵaryp edi de, osy ólkeniń baılyǵyn ıgerýge sheteldik kompanııalardy tartýǵa jáne de sol arqyly Qazaq eliniń ekonomıkasyn jerden kóterip alýǵa batyl qadam da jasap edi. Sol sátte osy ólkeni basqarǵan Lázzat Qıynov Memleket basshysynyń senimdi bir serigine aınaldy. Munan keıin Lázzat aǵa Qazaqstan Respýblıkasy munaı jáne gaz mınıstriniń orynbasary, Kaspıı qubyr konsorsıýmy bas dırektorynyń orynbasary, qazaqstandyq ókil bola júrip te Elbasynyń tapsyrmalaryna sáıkes Mańǵystaýdyń munaıy men gazyn ıgerýge sheteldiń iri-iri ári tájirıbeli kompanııalarynyń kelýine, olardyń ornyǵýyna jáne Qazaqstannyń múddesine qyzmet etýge jaǵdaılasty. Qazir búgingi Mańǵystaý jaıly sóz bola qalsa, bul áńgimeni Lázzat Qıynovtyń esiminsiz bastaýdyń ózi de qıyn kórinetini bar. Olaı bolar sebebi, 1999-2002 jyldary, ıaǵnı Mańǵystaý oblysynyń ákimi bolǵan ýaqytta Aqtaýdyń ajary kirdi, Aqtaý teńiz portyn qaıta óńdeýdiń birinshi kezeńi aıaqtaldy, Kaspııdiń aılaǵy kóriktendi, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń aımaqtyq shekaralyq basqarmasy quryldy, teńiz qarýly kúshteriniń ofıserlerin daıarlaıtyn áskerı-teńiz ýchılıshesi ashyldy, Senek-Sumsa jerinde aǵartýshy abyz, kıeli Beket atanyń 250 jyldyǵy respýblıka kóleminde atalyp ótti. Bul oraıda Beket ata­nyń Oǵylandydaǵy óz qolymen salǵan meshiti Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bólgen qarjy­symen qaıta jóndeýden ótip, jer-jerden kelip taǵzym etýshiler úshin turǵynjaı salyndy... Osy jáne de eldegi ózge de ıgilikti bir isterdi tizbeleı bastasań-aq, «men istedim degenshe, el istedi deseńizshi» degendi árdaıym aldyńa tarta sóıler Lázzat aǵanyń bos maqtanǵa boı aldyrmaǵan taǵy bir adamı qasıetin tanyr ediń. Bul da Qıynovtaı nebir kúrdeli de kúrmeýli joldan ótken el aǵasynyń tulǵasyn bıiktete túser keıpi bolsa kerek-ti. Tula boıyn­da áldebir zııalylyq pen parasattyń paıymy bar Lázzat Ketebaıuly óziniń bilimdarlyǵy men kópti kórgen kerimdigi, týrasyn aıtar birbetkeıligi men aqıqatshyldyǵy arqyly bıikteı túser edi. Soǵan qaraǵanda, tákappar ma dep qalasyń da, álden ýaqytta júzine bir kúlki úıirilip, qos janary meıirlenip sala bergende, tula boıyńnyń qalaı jibip ketkenin de sezbeı qalaryń bar. Ii jumsaq, kóńili jaz, júregi darqan, jany jaısań, ázili názik, keýdesi án, aldy keń Lázzat aǵanyń bar azamattyq ta adamı kelbetin tanyǵan saıyn osy bir adammen dıdarlasýǵa, oı bólisýge asyǵyp turar edińiz. «Jaqsyda jattyq joq» degendi atam qazaq osyndaıda aıtqan shyǵar, bálkim. Táýelsiz Qazaqstannyń bıylǵydaı shı­rek ǵasyrlyq mereıtoıy qarsańynda Elbasymen birge el táýelsizdiginiń júgin alǵashqy kúnderden bastap birge kóterisip kele jatqan Qıynovtaı aǵalardyń aıtar áńgimelerin shashaý shyǵarmaı qaǵaz ben taspaǵa túsirip alsaq-she degen bir oıdyń da kóńil túkpirinen qylań bergeni de bar. Búgingi Qıynovtyń áńgimesi erteńgi el tarıhy ǵoı! El tarıhy demekshi, Lázzat Ketebaıuly Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń on ekinshi saılanǵan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty da bolǵandyǵyn aıta otyryp, onyń Qazaqstan Táýelsizdigin jarııalaǵan tarıhı sátte ata-babanyń ǵasyrlyq arman-múddesin júzege asyrǵandardyń arasynda kóńili shalqyp, kózine qýanyshtyń jasy úıirilip turǵanyn da kóldeneń tartsaq, artyqtyǵy joq. Sol depýtattyǵynan keıin Elbasynyń qoldaýymen Munaı jáne gaz mınıstriniń orynbasary, «QazMunaıGaz» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy sııaqty jaýapty qyzmetter atqaryp, qazaq eliniń yrysyn tasytýǵa úlken úles qosty. Bylaısha aıtqanda munaıly Mańǵystaýdyń topyraǵynda dúnıege kelip, sol baıly da barly ólkeniń bar ıgiligin tutas táýelsiz eliniń ıgiligine aınaldyrýǵa bir kisideı eńbegin sińirdi. Muny men emes, el aıtady. Eldiń aıtqany, erdi tanyǵany men baǵalaǵany emes pe?! Tipti, sol Qıynov Batys Qazaqstan aı­ma­ǵyndaǵy quramynda parafıni kóp jáne de jabysqysh keletin munaıdy qýat kózin únemdeý negizinde óndirýdiń ózindik erekshelikterin taldaǵan ǵylymı jumysy arqyly tehnıka ǵylymdarynyń doktory atanyp, osy bir kúrdeli máseleni sheshýdiń negizdemesin jasarda óziniń uzaq jylǵy munaıshylyq kásibiniń bar tájirıbesine súıengen bolatyn. Qazirgi ýaqytta Lázzat Ketebaıulynyń quramynda parafıni kóp jáne de jabysqysh keletin munaıdy óndirýde usynǵan bul tıimdi ádisi osy kúnge deıin munaıshylardyń kúnbe-kúngi jumysyna jarap ta keledi. Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń akademıgi Lázzat Qıynovtyń «Reseı Federasııasynyń qurmetti munaıshysy» atanyp, egemen elimizdiń «Para­sat» ordenimen marapattalýynyń ózinde eń­bek­tiń janǵandyǵy men baǵasy jatqany anyq. Elge jasaǵan eleýli isi de bar, alqalaǵan halqynan alǵan abyroıy da bar el aǵasy, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Lázzat Ketebaıuly Qıynovtyń ómirdegi qııa joly qazir Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Senatyna kelip túıisti. Bul joly da Elbasy senim artty. Elbasy óz Jarlyǵymen Lázzat Qıynovty senatorlyqqa taǵaıyndaý arqyly kásibı Parlamenttiń kásibıligin odan ári nyǵaıtyp jáne de ómir kórgen, aıtar oıy men kórgeni bar jandarmen tolyqtyra tústi. Elge esti sóz aıtyp otyrar Lázzat aǵa Qıynovtaı el aǵalarynyń bar ǵumyry búgingi de, keler urpaqqa da árdaıym ónege. Al biz sol ónegeli ǵumyrdyń bir ǵana sátin aıta aldyq. Aǵalar ǵumyry – el tarıhy, el shejiresi! Jabal ERǴALIEV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty Astana