Ol qalaı oryndalýda?
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııasyn iske asyrý jáne kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparynyń (sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl) 1-bólimine qatysty Qarjy mınıstrligi 14 tarmaǵyn (20%) oryndaýshy bolyp tabylady.
2016 jyldyń aıaǵyna deıin 3 is-sharanyń 2-eýin iske asyrý josparlanyp otyr. Olar memlekettik kirister organdary qyzmetkerleriniń jeke jáne zańdy tulǵalarmen baılanysyn shekteý maqsatynda salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý úderisterin avtomattandyrý jáne memlekettik satyp alý sheńberinde satyp alynatyn taýarlar, jumystar men qyzmetterdiń baǵalarynyń shashyrap ketýin boldyrmaıtyn memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor obektileriniń satyp alýlary týraly derekter negizinde «Elektrondy memlekettik satyp alý» aqparattyq júıesiniń baǵalar modýlin pysyqtaý.
Sonymen qatar, 2016 jylǵy 4 toqsanda iske asyrý josparlanǵan, jeke tulǵalardyń kiristeri men múlikterin kezeń-kezeńmen deklarasııalaýdy, onyń ishinde memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákiletti jáne solarǵa teńestirilgen jaýapty memlekettik laýazymdy atqaryp otyrǵan tulǵalardyń, sondaı-aq, olardyń jubaılarynyń jyljymaıtyn múlik, kólik quraldaryn, baǵaly qaǵazdar, qatysý úlesterin satyp alýǵa arnalǵan shyǵys kózderin deklarasııalaýdy engizý máselesin pysyqtaý jónindegi is-shara 2015 jyly merziminen buryn oryndaldy.
2015 jylǵy 18 qarashada halyqty jalpyǵa birdeı deklarasııalaý máseleleri boıynsha zańǵa qol qoıyldy, oǵan sáıkes 2017 jylǵy 1 qańtardan bastap memlekettik qyzmetshiler, ulttyq kompanııalardyń ákimshi personaly, sondaı-aq, memlekettik kásiporyndardyń qyzmetkerleri, al 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap eldiń qalǵan barlyq turǵyndary deklarasııa tapsyrýǵa tıis bolady.
Deklarasııalaý júıesine kirý kezinde aktıvter men mindettemeler týraly deklarasııa tapsyrylady, onda menshik quqyǵyndaǵy múlikti, onyń ishinde páterler, mashınalar, bankterdegi salymdardy jáne t.b. kórsetý qajet. Keıinnen halyq alǵan kiristeri, satyp alǵan múlki týraly jyl saıyn deklarasııa tapsyratyn bolady.
Jyl boıynda jalaqy, zeınetaqy, stıpendııa alǵan jáne basqa kiris almaǵan nemese jyljymaıtyn múlik satpaǵan tulǵalar qandaı da bir sıfr kórsetpesten, bir paraqtyq qysqasha deklarasııa usynatyn bolady. Eger adamda kiris aýqymy budan keń bolsa, onda ol tolyq deklarasııa tapsyrady.
Budan basqa, 2017 jylǵy 1 qańtardan bastap qosymsha salyqtyq shegerimder engiziledi. Máselen, 4 jáne odan da kóp balasy bar kóp balaly otbasylarǵa qosymsha salyqtyq shegerimder beriledi. Sondaı-aq, kez kelgen jeke tulǵa kórsetiletin medısınalyq qyzmetterge arnalǵan shyǵystary boıynsha salyqtyq shegerimderdi paıdalana alady.
Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparyna sáıkes 2015 jyly Qarjy mınıstrligi memlekettik satyp alý salasyndaǵy ýákiletti organ retinde «Memlekettik satyp alý týraly» zańdy jańa redaksııada ázirledi, onda kásiporyndardyń problemalaryn sheshýge jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin tómendetýge ekpin jasalǵan, onyń qabyldanýy Úkimet pen Parlamenttiń daǵdarysqa qarsy sharalarynyń biri bolyp tabylady.
Sondaı-aq, Qarjy mınıstrligi ázirlegen «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zańnyń normalary aldyn alý sharalarynyń biri bolyp tabylady, onyń maqsaty qoldanystaǵy qarjylyq baqylaý júıesiniń quqyq qoldaný tájirıbesin eskere otyryp, memlekettik aýdıttiń keshendi júıesin jasaý. Memlekettik aýdıt týraly zańǵa sáıkes jumystaǵy basty nazar endi saraptamalyq-taldamalyq qyzmetke qaraı aýdarylatyn bolady. Aldyn alý elementi retinde aqparattyq júıelerdiń fýnksııalyq múmkindikterin paıdalana otyryp kameraldyq baqylaý engizilýde.
Budan basqa, salyq tóleýshilerdiń qyzmetin tekserýshilerdi aralastyrmaı fıskaldyq ákimshilendirýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan Salyq jáne Keden kodeksterine túzetýler engizilgen.
Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» sheńberinde birqatar quqyqtyq, onyń ishinde kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımylǵa baǵyttalǵan aktiler ázirlendi. Jospar sheńberinde zańnyń 5 jobasy, zań jobalaryna 5 tujyrymdama jobalary ázirlendi. Budan basqa 2 birlesken buıryqqa qol qoıyldy jáne zańsyz qyzmet kólemderin baǵalaý ádistemesi ázirlendi.
Taldaý nátıjeleri boıynsha Qazaqstanda kóleńkeli ekonomıkanyń boljamdy mólsheri shamamen 1999 jylǵy 42,5%-dan 2013 jyly 34,3%-ǵa deıin tómendedi.
2013 jyly Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń esepteri boıynsha, jalpy ishki ónimde qadaǵalanbaıtyn ekonomıkanyń úlesi 2012 jyly 19,2%-dan 2013 jyly 27,4%-ǵa deıin ulǵaıdy, onyń ishinde ishki jalpy ónimde zańsyz qyzmet úlesi 2,3%-dy quraıdy. 2014 jyly ishki jalpy ónimde qadaǵalanbaıtyn ekonomıkanyń úlesi – 27,3%, ol 2013 jylmen salystyrǵanda 0,1%-ǵa tómen.
Salyq mindettemelerin oryndaýdan jaltarý shemalaryn boldyrmaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý máseleleri boıynsha zańnamalyq aktileri ózgertildi jáne tolyqtyryldy.
О́tkizilgen «Chek talap etip júlde utyp al» aksııasy jaqsy nátıje berdi. 2 mln. adam qatysqan kezde, qosymsha 9 myń jeke tulǵa JK retinde tirkeldi jáne 8 myńnan astam kassalyq mashına esepke qoıyldy.
Bıznes júrgizý kezinde adaldyqty yntalandyrý maqsatynda ýákiletti ekonomıkalyq operatorlar ınstıtýty jetildirildi. Taýarlardyń ımporty kezinde ákimshilendirýdiń jańa shemasy engizildi, táýekelderdi basqarý júıesi jetildirildi. Syrtqy ekonomıkalyq qyzmet kezinde kóleńkeli ekonomıkany tómendetý maqsatynda birqatar máseleler pysyqtalýda. Máselen, elektrondy deklarasııalaýdy engizý boıynsha jumystar júrgizilýde. Importtalatyn aksızdeletin ónimderge (alkogol, JJM, sıgaretter) elektrondy ilespe júkqujattar engizý qarastyrylýda. 2017 jylǵy 1 qańtardan bastap, bir mezgilde taýar-kólik júk-qujatynyń qaǵaz nysanyn alyp tastaı otyryp, barlyq taýarlardy ımporttaý jáne olardy respýblıka aýmaǵy boıynsha alyp júrý kezinde taýarlarǵa elektrondy ilespe júkqujattar (TIJ) engizý josparlanyp otyr.
Qolma-qol emes esep aıyrysýlardy yntalandyrý úshin ekinshi deńgeıdegi bankter ROS-termınaldar arqyly júrgizetin operasııalarǵa qyzmet kórsetý komıssııasyn tómendetý úshin jumys júrgizedi. Qazirgi kezde ROS-termınaldar arqyly júrgizetin operasııalardyń kólemine qaraı jeke tarıfter kózdelgen. Klıentter tólem kartochkalary arqyly qolma-qol emes tólemderdi júzege asyrýy úshin olardy tartý boıynsha iri bankter ártúrli baǵdarlamalardy qoldanýda.
Memlekettik satyp alýdy ońaılatý úshin jáne sybaılas jemqorlyq kórinisterin azaıtý úshin «Memlekettik satyp alý týraly» jańa zań qabyldandy. Onda ónim berýshilerdi aldyn ala bilikti irikteý tetigi qoldanyla otyryp, jańa satyp alý tásili engizildi, olardy júrgizýdiń kezeńderi qysqartyldy, tapsyrys berýshilerge bıýdjet bekitilgenge deıin satyp alýdy júzege asyrý múmkindigi berildi, tehnıkalyq erekshelikti aldyn ala talqylaý ınstıtýty engizildi, bir kózden satyp alý negizderi qysqartyldy jáne konkýrstan tys rásimderge qoıylatyn talaptar kúsheıtildi.
«Elektrondy memlekettik satyp alý» aqparattyq júıesiniń apparattyq-baǵdarlamalyq keshenin jetildirý arqyly tehnıkalyq aqaýlardy joıý bóliginde memlekettik satyp alý veb-portalynyń fýnksııasyn arttyrý jumystary júrgizildi.
Negizgi mindeti saraptamalyq-taldamalyq qyzmet negizinde buzýshylyqtardy eskertý bolyp tabylatyn memlekettik aýdıt engizildi. 2015 jyly aldyn alý sharalaryn qabyldaý úshin bıýdjet qarajatynyń ıgerilýin kóldeneń baqylaý alǵash ret bastaldy. Sonyń arqasynda 2,7 mlrd. teńgeni negizsiz paıdalanýdyń aldy alyndy jáne 380 kásipkerdiń quqyqtary qorǵaldy, bul 2014 jylmen salystyrǵanda 11 %-ǵa kóp.
Bıznes ortany jaqsartý jáne bırjalyq saýda salasyndaǵy zańsyz mámilelerdiń sanyn azaıtý úshin saýda qyzmetin retteý máseleleri boıynsha zańnamalyq aktiler ózgertildi jáne tolyqtyryldy. Atap aıtqanda, elektrondy bırjalyq saýda-sattyqqa tolyq kóshý boıynsha normalar engizildi, taýar bırjalary boıynsha zańnama normalaryn saqtamaǵany úshin ákimshilik jaýaptylyq engizildi.
Ekonomıka salalarynda kóleńkeli óndiristi azaıtý maqsatynda saýda jáne kólik salalarynda, aýyl sharýashylyǵynda, jyljymaıtyn múlikpen operasııalarda jáne ónerkásipte birqatar is-sharalar iske asyryldy.
Odan basqa, «Bıznestiń jol kartasy-2020» bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy bekitildi, onda qazirgi zamanǵy formattaǵy saýda obektilerin salý aıasynda memlekettik qoldaý sharalary kózdelgen.
О́rkenıetti saýda úshin jaǵdaı jasaý maqsatynda saýda qyzmetin retteý máseleleri boıynsha zań qabyldandy. Zańda saýda bazarlarynyń qazirgi zamanǵy formatqa kezeń-kezeńmen kóshýi kózdelgen, sondaı-aq, jergilikti atqarýshy organdarǵa saýda saıasatynyń iske asyrylýyn qamtamasyz etý fýnksııasy berildi, Internet arqyly elektrondy saýdany júzege asyrý tártibi reglamentteldi.
Elektrondy bıletteýdi damytý boıynsha jumystar sátti aıaqtaldy. 2015 jyly «Jolseriktiń mobıldi termınaly» baǵdarlamalyq-apparattyq kesheni engizilgen, ıaǵnı barlyq jolaýshylar poıyzy, onyń ishinde jeke tasymaldaýshylardyń jolaýshylar poıyzy mobıldi termınaldarmen jaraqtandyrylǵan. Sondaı-aq, Internet jáne ózine ózi qyzmet kórsetý termınaldary arqyly jol júrý qujatyn (bıletti) satyp alý múmkindigi týǵyzyldy.
Birlesken buıryqpen memlekettik kirister organdarynyń qyzmetkerleri men ýchaskelik polısııalardyń turǵyn úılerin (jaılaryn) jalǵa beretin jáne memlekettik kirister organdarynda tirkeý esebine turmaı jáne tıisinshe jeke tabys salyǵy somasyn tólemeı múliktik tabys alatyn jeke tulǵalardy anyqtaý jumystary reglamenttelgen. 2015 jyldyń tek sońǵy 3 aıynda turǵyn úılerin jalǵa beretin 10 718 jeke tulǵa anyqtaldy, qosymsha 5 130 tulǵa esepke qoıyldy, 112,3 mln. teńge tólendi.
Alkogol, munaı ónimderin óndirý men aınalymyn durys esepke alý maqsatynda ýákiletti organǵa derekter operatory arqyly derekterdi esepke alýdyń baqylaý aspaptary arqyly óndirýshiler bólisinde on-laın rejiminde óndiris kólemderi týraly derekterdi berý qamtamasyz etildi.
2015 jyly Salyq isteri boıynsha ózara ákimshilik kómek týraly konvensııa ratıfıkasııalandy (2015 jyldyń 1 tamyzynan bastap kúshine endi), onyń sheńberinde Strasbýrg Konvensııasyna qosylǵan 94 shetel memleketiniń quzyretti organdarymen aqparat almasý júzege asyrylatyn bolady. Bul jalpyǵa birdeı deklarasııalaýǵa daıyndyq elementteriniń biri bolyp tabylady.
Mereke TAŃATAROV