О́zinen keıin ulaǵatty urpaq qaldyrý qaı qazaqtyń da armany. Shańyraqtyń shattyǵy, erteńgi ıesi – ul. Sondyqtan, altyn basty on qyzdan baqa basty bir ul artyq. Atam zamannan sanaǵa sińgen túsinik bul. Osy túsinikpen ósken Zeınep ájeniń ómirdegi bir ókinishi – perzent týraly tileginde edi. Ol zamanda qazaq qyzy óz baqytyn ózi izdep sabylmaıdy. Qyzdy aıttyryp, quda túsip, eski dástúrmen eki jaq quıryq-baýyr asasyp dúbirli toı ótedi. «Áıel baqytyn» izdep sabylyp júrgen eshkim joq, barǵan jerinde baǵy ashylyp, tastaı batyp, sýdaı sińip jatatyn. Minezimiz kelispeıdi eken dep, ajyrasyp jatý atymen joq. Úılengen ul da, turmysqa shyqqan qyz da Allanyń buıryǵy dep qosaǵymen qosa aǵarýǵa bar kúshin salatyn. Zeınep ájemiz de qazaqtyń kóp qyzynyń biri sekildi, atam zamannan jazylyp qoıǵan, osy ssenarıı boıynsha qutty ornyna qonǵan. Barǵan jeri dáýletti aýyl bolatyn. Túsken úıi de aýqatty adamdar. Jalǵyzymnyń jalǵasyn osydan kóremin dep, atasy da, enesi de kelgen kúnnen qamqorlyǵyna alyp, kelin ekenin umyttyryp jiberdi. Kúıeýi – bir atadan jalǵyz ul, áke men shesheniń kóziniń aǵy men qarasy. Eńsegeı boıly, qaqpaq jaýyryndy, soǵan oraı aýyr minezdi, ádemishe kelgen jigittiń tóresi edi. Betinen qaqpaı ósirgen erkelik aqyldy uldyń baǵyna aınalǵan – keıbir aqymaqtarsha erkindigi esersoqtyqqa emes, ádiletke jany qumar ótkir minezge ulasty. Jaratylysynan tiri janǵa qııanaty joq Tileýjan aınalasyndaǵy ádiletsizdikke de tóze almaıtyn. Kóp sóılemegenmen, ozbyrlyq kórse, kim bolsa da betine qaramaıtyn, sózge toqtamasa, judyryǵyna júginetin. Osy minezi úshin keıbireýler kúńkildegenmen, kóptiń alǵysyna bólenip júrgen jigit edi. Jar súıip, otbasylyq ómirdiń ǵajaıyp álemine enip ketken Zeınep baqyttan basy aınalǵanmen, esinen adasqan joq. Qudaıdyń ózi bere salǵan baqytty kúnderiniń ár sátin baǵalaýǵa tyrysty. Ata-enege de, súıgen jarǵa da laıyqty qylyqpen erekeleı júrip, barshany baýyryna tartty. Búkil aýylǵa «aınalaıyn kelin» atanyp, aınalaǵa jaqsy ataǵy jaıyldy. Endigi arman shekesi torsyqtaı, kúıeýine tartqan uldardy birinen keıin birin týyp, osy áýletti birajola baqytqa keneltý. Bul qýanyshtyń da aýyly alys emes sııaqty. Alǵashqy aıaǵy aýyrlyqtyń belgileri biline bastady. Ata men ene: «E, Alla óziń qoldaı gór!» – dep, eki sózderiniń birin jalbarynýǵa arnap aldy. Osylaısha aıy-kúni jetip, alǵashqy náreste shyr etip dúnıe esigin ashty. Shekesi torsyqtaı ul emes, dúnıege qyz bala keldi. Aýyl aımaq qýanyp, besik toı jasaldy. Aǵaıyn: «Qyz balamen otbasyna bereke keledi, artynan ul týsyn!» – dep, bata-tilekterin jýdyryp tarasty...
Arada jyldar ótip jatty... Zeıneptiń qursaǵy qur bolǵan joq – jıi kóterdi. Bári aman-esen ósip, aldy boıjetip keledi. Jaýqazyndaı kózdiń jaýyn alatyn súıkimdi kileń qyz bala. Birin-biri oınatyp, shamasy jetkeni sheshesi men ájesine serik bolyp, otbasynyń dýmany qyzyp, berekesi shalqyp-aq tur. Tek jalǵyz uldan qalar tuıaq bolmaǵany áke men shesheniń de, erdiń de kóńilinde túıin bolyp turyp alǵandaı. Jıi kúrsinetin boldy. Ár joly shyr etken sábı dúnıe esigin qyz bolyp attaǵan saıyn úmit jibi bir úziledi. Ol az bolǵandaı soǵys bastalyp, ulyna shaqyrtý kelip tur. Jaryqtyq shal: «Bolyp qalar..!» degen urpaqtan birjola kúder úzdi. Endigi dármeni tek sabyr etip, ishteı túıilýge ǵana jetti. Ulyn qatty qysyp qushaqtap turyp: «Ulym, sońǵy tilegim «qorqaq» degen atqa qalyp júrme!» – degen kúrsinip. Soǵystyń túri jaman, ketkenderden tiri qalǵandary az. Endi ishteı, áýlettiń keleshegi úziler sátte sońǵy urpaq ómirin erlikpen aıaqtaǵanyn ǵana tilep tur. Sál ezý tartyp jymıǵan Tileýjan: «Áke, alań bolmańyz!» – dedi. Býyrqanyp sezimge oranǵan aıtylar oı men tilek kóp edi, biraq sońǵy sátte áke men bala eki aýyz sózben ǵana túsinisti.
Arada alty aı, artynan zymyrap bir jyl ótti. Nemister keri sheginip barady. Tileýjan áli tiri. Áýelgi úzilgen úmit kún sanap qaıta jalǵanǵandaı, shal ómirge aralasa bastady. Dastarqan basynda otyryp, kópten beri kelinine alǵash ret til qatty: «Balam, Alladan úmit úzbeıik, soǵystyń beti qaıtqan sııaqty. Qalasa, qalyń órttiń ishinen jalǵyz qýraıdy aman alyp qalatyn Jaratqan bizdiń tilegimizdi qabyl eter». Shaı quıyp otyrǵan kelin kózinen sorǵalaǵan jasty jaýlyǵynyń ushymen súrte otyryp,«aıtqanyńyz kelsin!» – dedi estiler estilmes únmen. Atasynyń sózi qýat berip, Tileýjan qaıtyp kelgendeı, kóńili sergip sala berdi. Aman-esen kelse, kishilikke óz qolymen ul týatyn kelinshek alyp bermek. Bir áýlettiń tútinin óshirý – qazaq úshin keshirilmes kúná. Al sol kúnániń basynda ózińniń turýyń qandaı aýyr. Mine, Zeıneptiń uzaqqa sozylǵan azapty oılardan keıingi toqtaǵan jeri osy boldy.
Tileýjannan kelip turǵan hat bir kezde toqtap qaldy da, úı ishin basqan zil taǵy da aýyrlaı bastaǵan. Jalǵyz dátke qýat – qara qaǵaz joq. Osyndaı kúnderdiń birinde poshta tasıtyn shal úıge qýanyp, súıinshi suraı keldi. Tileýjannan hat ákelipti. Bar sabyrynan aıyrylǵan shal, Allaǵa aqsarybas aıtyp, saqalynan jas sorǵalady. Aýyr jaralanyp, gospıtalda jatyr eken, beti beri qaraǵan kórinedi. Jarasy jazylyp qalypty, jaqynda elge qaıtatynyn jazypty. Úzilgen úmit jalǵanyp, ólgeni tirilip, otbasynda bir-aq kúnde shattyq ornady da qaldy.
... Soǵys aıaqtalǵaly biraz jyldar ótti. Qyrshynan qıylǵan talaı bozdaqtyń ómiri men shańyraǵy ortasyna túsken bir ǵana otbasy emes, jermen jeksen bolǵan talaı aýyldardy kórip, ot pen oqtyń ortasynan kelgen Tileýjan «ul týatyn qyz» alýǵa kelispedi. Qara shańyraqtyń ıesin kúte-kúte armanyna jete almaǵan shal men kempir kórer jaryǵy taýsylyp, pánıden baqı dúnıege kete bardy. Zeınep taǵy tórt qyz týdy. Urpaq jalǵastyratyn ul perzent áli joq. Onynshy bala dúnıege keldi – taǵy da qyz. Tileýjan qýanǵanmen, Zeınep ishinen shyqqan «shubar jylanǵa» qaraǵysy kelmedi. Aýylda qazaqpen birge ósip, qazaq bolyp ketken Meńke (shyn atynyń qandaı bolǵany belgisiz) deıtin jalǵyz orys bar edi. Aýyr soqqany sol: «Zeınep ul týsa, meniń ógizim de týatyn shyǵar», dep qaljyńdapty. Sony estigende qatty kúıinip: «Iá, Alla, myna on qyzyńdy ala ber, jyndy da bolsa bir ul bershi!» – dep, ómirine ókinishi joq jannyń, jalǵyz ári sońǵy tilegin aıtty...
Áli de shaý tartyp turǵan joq, urpaqtan úmit bar. Mine taǵy da aıaǵy aýyr. Biraq, «sońǵy tilekten» keıin arada az ýaqyt ótkende dúnıege kelgen sharana shetinep ketti, artynan kóp ótpeı, arbadan qulap, tili tátti Jibegi ketti. Aıy-kúni jetip bosanǵansha eki birdeı perzentinen aıyrylyp, ózi de, Tileýjan da qatty kúızeldi. Jaratylys zańy adamnyń degenine kóne me, aıy-kúni jetip tolǵaq qysa bastady. Torǵyndy kórshi úıge jibergen, shyr etken balanyń úninen kúıeýi júgirip ketip, uzaq bógeldi. Kartop arshyp otyrǵan bala asyǵyp qolyndaǵy pyshaǵymen ketken eken, júgirip bara jatyp jyǵylyp, ishine kirip ketipti. Ekpinmen kelip jyǵylǵanda baýyryna qadalǵan pyshaqtan jan tapsyrdy. Sol kúni keshte dúnıege ul keldi. Qaıǵy janyna qansha batsa da, kóp keshikpeı uldyń qýanyshymen bári umytyldy. «Ornynda bar ońalar», dep atyn Orynhan qoıdy. Keskin-kelbeti aınymaı ákesine tartqan eken. Úzilgen úmit jalǵanyp, ata-babanyń arýaǵy bir aýnap túsken shaq. Shańyraqtyń ıesin ómirge ákelip, tútinin óshirmeı, saqtap qala alǵan kelinde arman bar ma?! Endi ol kisilerdi eske alyp, quran baǵyshtasa da beti jaryq.
Orynhan mektepke bardy – ulan-asyr toı boldy. Temeki tartýdy úırendi – jigit bolǵanynyń belgisi, bul da qýanysh.Alǵash úıge araq iship keldi. Shaıtansýdyń adam ómirin tozaqqa aınaldyratyn sıqyryn buryn kórmegen aýyldyń ańqaý jurty ony da balanyń erjetkendigi dep qýana qarsy aldy. Orynhan osylaı basynan «jigittiktiń dáýrenin» keshýge jaraǵanda, birge týǵan qyz baýyrlarynyń sońǵysy da ómirden ótip úlgergen edi. Tilek qabyl boldy. «Jyndy da bolsa bir ul» berdi, bergen qyzdaryn qaıtyp aldy. Zeınep sorly endi ǵana tileginiń qate bolǵanyn túsine bastady, biraq bári kesh. Shaly ekeýi qý jalǵyzdyń tilegin tilep, qaımaǵy buzylmaǵan aýyl jurty osy tilekti ishteı túsinip, Orynhannyń adam tózbes qylyqtaryn eshqashan syrtqa shyǵarmady. Orynhan úılendi. Alysyraq aýyldyń bir súıkimdi qyzyn alyp kelipti. Endi esi kirer dep, aýyl bolyp toılady. Osy áýlettiń ótkenin biletin kóz kórgender jetpegenin jetkizip, qudany aýyl aımaǵymen rıza etip jiberdi. Alǵash esin jıyp, biraz túzelgenmen, Orynhan bastapqy ádetin qaıta tapty. Jalǵyzdyń bolashaǵyna alań kóńilmen áke ótti ómirden, artynda qalǵan kempiri men kelin, nemereleri ómir boıy Orynhannyń azabyn arqalap qala berdi. Arman bolǵan urpaq máselesi osy kelini – Kúlásh kelgennen keıin molynan sheshilgen. Alty ul, alty qyz barlyǵy on eki qursaq kóterip, bári aman-esen erjetti. Balalar eki kúnniń birinde úıdiń astan-kesteńin shyǵaratyn ákeniń azabyn kóp tartty. Mas bolǵan kúni anam, jarym, balam demeı bárin qýady. Kórshilerge bara berýden uıalyp, talaı túnder enesin jetektegen kelin balalaryn alyp, aǵashtardyń arasynda, dalada túnedi. Otbasy osylaısha uzaq jyldar qıyn da, qyrsyqqa toly kúnderdi basynan keshirdi.
Orynhannyń jasy alpys úshke jaqyndady. Sońǵy kúnderi ózinde úlken bir ózgeris bar. Araqty birjola qoıǵanyna biraz ýaqyt bolǵan. Birde úıge kirdi de, únsiz jatyp qaldy. Sol jatqannan uzaq jatty, tek dalaǵa shyqqysy kelgende bolmasa. Eshkimmen til qatyp sóılespedi. Jarytyp tamaq ta ishpeıdi. Alǵash mán bermegen úı ishi birneshe kúnnen keıin oılana bastady. Qansha jerden jaman bolsa da, otaǵasyn balalary da, áıeli de jamandyqqa qımaı asty-ústine túsip báıek. Osynyń bári basqa bireýge jasalyp jatqan qamqorlyq sekildi, Orynhan eshqaısysyna nazar aýdarǵan joq. Uıyqtaǵandaı teris qarap, búk túsip jata berdi. Shaqyrtqan dárigerge aýrýym joq, mende neń bar dep jónin aıtpaı qoıdy. Aqyry týra toqsan kún ótkende basyn kóterip tilge keldi.
Dastarqan basynda úı tola jınalǵan adam. Alys eshkim joq – óziniń uldary men qyzdary, olardan taraǵan nemereler men jıender. Kópten úıden shyqpaǵan Orynhannyń araqtyń ýytymen buryn únemi qaraqoshqyldanyp júretin reńi ózgerip, júzine qan júgirip, búgin erekshe nurlanyp otyr. Júzinen de, sózinen de ómirinde bolmaǵan erekshe bir meıirim shýaǵy kórinedi. Kishkentaılardyń birin qasyna shaqyryp, birin aldyna alyp, erkeletip otyr. Er jetken ul-qyzdyń bári myna jańalyqqa tańyrqaı qarasa da, bárinde: «Paıǵambar jasyna kelgende aqyly kirip, ákemiz oılanǵan shyǵar», dep kókeılerine kele qalǵan úmitteri basym edi. Tek betine bajaılap qaraǵan Zeınep, taýdaı bolyp otyrǵan kúıeýiniń keskini men sóılegen sózinen marqum atasyn kórgendeı boldy. Júregi shym ete qaldy da, ómirden ozar aldyndaǵy enesiniń sońǵy sózi esine tústi. «Kósegeń kógersin, qaraǵym! Búginge deıin bárine tózip kelesiń. Alla ekeýmizdi eki túrli jolmen synaqqa saldy. Maǵan bárin berip, uldy ǵana keshiktirdi. Sabyrym taýsyldy da, qate tilek tiledim. О́mirimniń sońyna deıin sonyń azabyn tartyp óttim. Seni maskúnem kúıeýdiń qorlyǵy men joqshylyqtyń synaǵyna saldy. Biraq uldy da, qyzdy da berdi. Sen shyda, ashynarsyń aýzyńnan aýyr sózder de shyǵar, biraq tilegińe abaı bol. Kórgen perzentteriń aman bolsa, ómirińniń kemin toltyrar. Meniń balam endi túzeler deı almaımyn. О́zimniń de kórer jaryǵym taýsylar shaq taqalyp qaldy, kóp keshikpespin. Alla saǵan sabyr bersin, janym!» – dedi de únsiz qalǵan. Qansha taýqymet tartyp júrse de, tý bastaǵy ádebinen jańylmaǵan Zeınep kózinen jas sorǵalap otyryp, otbasyndaǵy úlken tireginen aıyryldy.
Orynhannyń myna minezi men kelbeti, jaratylysymda men osyndaı adam edim ǵoı dep turǵandaı. Aldyǵa kelgen as jelinip bola bergende jótkirinip, otyrǵandarǵa aınala qarady da, sóılep ketti. Ár sózinde mán bar, óziniń Qudaıdan surap alǵan bala ekeniniń aınalasynda otbasynyń ótken tarıhyn biraz áńgimeledi.Árqaısysynyń óz ornyn tapqandaryna shúkirshilik etti.О́mirdiń máni perzent ekenin aıtyp, Qudaıdyń bergen baǵyn baǵalaı bilińder dep bir toqtady. Kúlásh shalynyń júzinen kóz almaı qarap otyr. Marqum atasyna uqsamaǵan bir jeri bolsashy. Erteli-kesh aýyldyń úlken-kishisi aınalasynan shyqpaıtyn edi. Júregindegi parasat pen meıirim shýaǵy eken ǵoı úıirip qoıatyn. Qazir tórde otyrǵan Orynhan emes, marqum atasy sekildi. Artyndaǵylarǵa ósıet aıtý úshin ana dúnıeden kelgendeı. Gúrildegen jýan daýys, jaǵymdy bir yrǵaqpen ári qaraı jalǵap ketti. «Qulyndarym, myna ómir túsiniksiz qupııalardan turady. Men sonyń biriniń de baıybyna jete almaı ketip baram. Ákesine tartqan deıdi jurt. Ákemde aqyl da, kúsh pen jiger de boldy. Men aqylym men jigerimdi araqqa berdim, ózimde tek qara kúsh qana qaldy. Sol kúshimdi sovhozdyń jumysyna berdim, qalǵanyn betime kelgenderdiń betin túzeýge jumsadym. Kózimdi ashyp, dúnıeni tanı bastaǵannan jyndy sýǵa qumar boldym. Bolmysymnyń bir bólshegine aınalyp ketkeni sonsha, kózim jumylarda bir júz gramm urttap alyp attanarmyn deýshi edim. Biraq ornymnan tura almaı jatqan kúnderde basymnan qandaı oılar ótpedi. Áýeli menen qııanat kórgenderdiń ólisi bar, tirisi bar tizilip bir ótti. Keıin ákem men sheshemniń aldyndaǵy oryndalmaǵan paryz janymdy qyspaqqa aldy. Sońynan myna ómirdiń móldiregen tunyq beınesi kóz aldyma kelgende sonshalyqty las tánimnen bezinip, ózimnen ózim jırendim. Kóńilimnen ketpeı qoıǵan sol tazalyqqa degen qumarlyq jan dúnıemdi ókinishke orady. Átteń..! Qazir aldaryńda ómirge qaıta kelgendeı kúı keship otyrmyn. Jumyr basty pendeniń bárinde bolatyn bir ókinish, bir úmit mende de bar. О́kinishim – ózderiń. Osy otyrǵan bárińe meniń salǵan azabym az bolǵan joq. О́mirden japa shekken jerleriń bolsa, meni aınalyp ótkeni kem. Úmitim de – ózderiń. Báriń erjettińder, meniń jolyma túskenderiń joq. Áke-sheshem marqum urpaq úshin dúnıeden baz keshkende, men týyppyn. Atadan jalǵyz bolsam da, senderdi kórip marqaıyp otyrmyn. Mende urpaqtyń ýaıymy bolmady. Allaǵa myń da bir shúkir!..»
Sál únsizdikten soń: «Meni keshirińder! Qandaı adam edi? dep suraǵan keıingiler bolsa, búgingi kúndi ǵana eske alarsyńdar. О́ıtkeni, shyn beınem osyndaı bolsa kerek edi. Al óń men tústiń arasyndaǵy uzaq jyldar týraly eshteńe aıta almaıtyn», – dedi úlken ókinishpen. Sol kúni ol demalaıyn dep jatty da, sol jatqannan qaıtyp turmady.
Bekjan ÁBDÝÁLIULY,
oqytýshy.
ASTANA