Áke taǵdyry

O dúnıelik bolaıyn dep jatqan anadan tórt aılyq meni ózine amanat etip alyp, qanat­tyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı mápelep ósirgen sút anam týraly kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde kólemdi maqalam jarııa­lanǵan edi. Al ákem Áýke qandaı adam boldy? Shynyn aıtsam, oń men solymdy tanyp er jetkenshe osy saýalǵa tushymdy jaýap taba almaı, ol maǵan bir jumbaq jan bolyp keldi. Olaı deıtinim, bala kezimde asyqqa talasyp bir quralpasymmen  shekisip qalǵanymda onyń: «Seniń ákeń ury, kázzap bolǵan, sen de sondaısyń», – dep sókkeni bar. Osy sóket sózderge namystanyp úıge qatty renjip kelgenimde anamnyń: – Kúnde ishkeni araq, jıǵany – jún-jurqa, súıek-saıaq, sóıtip júrip tarazydan jeıtin onyń ákesi ury emes pe eken?! Jurttyń bári áýeli seniń ákeń­deı bolyp alsyn, – dep sonda meni jubatqany bar. Sol jaǵymsyz sózderdiń túp tórkinin ákemniń ózi­nen bilýge bata almaı anamnan suraǵanymda ol: – Sen qazir neniń baıybyna jetip jatyrsyń, odan da sabaǵyńdy oqyp adam bolýǵa tyrys, – dep meni tyıyp tastaǵan edi. Ádilin aıtsam, ákemniń jamandyqqa qııatyn­daı eshbir teris qylyǵyn kórmegen edim. Sol kezde ol týraly bar biletinim – onyń 1906 jy­ly týǵandyǵy, kezinde saf altynymen búkil Odaq­qa aty dúrkirep shyǵyp turǵan Stepnıak kenishinde shahtada úńgirleýshi bolyp jumys istep, soǵys bastalǵanda osy jerden maıdanǵa attanǵany. О́ziniń aǵaıyny ári bólesi Esim Qabylbaev ekeýi bir kúnde áskerge shaqyrylypty. Olar aldymen eki aıdaı Omby qalasynda áskerı daıarlyqtan ótken. Qarashanyń basynda barlyǵyn sapqa turǵyzyp qoıyp arasynan deneli, qaıratty degen alpysshaqty jigitti tańdap alyp, ishinde ákem men Esim de bar, sol kúni Máskeý jaqqa attandyryp jibergen eken. – Bala kezimizde «Tesken taýdan da ári astyq qoı» degen sózderdi estip tańdanyp otyrýshy edik, – dep áńgimeleıtin ákem, – sóıtsek, ol Oral taýyn úńgirlep tesip salǵan uzyndyǵy bir shaqyrymnan asatyn temirjol týnneli eken. Sodan ótip eki kún degende Máskeýge jettik. Bizdi poıyzdan túsken soń júk mashınasyna mingizip astananyń ońtústik-shyǵysyndaǵy bir shaǵyn qalaǵa alyp kelip, bos turǵan mektepke ornalas­tyrdy da, sapqa turǵyzyp túgendegen kapıtan shenindegi orys ózin: – Egor Sahnovpyn, – dep tanystyrdy. – Búgin­nen bastap sender, Omby qalasynda jasaqtalǵan arnaıy saperler toby, tek maǵan baǵynyp, aıtqanymdy buljytpaı oryndaıtyn bolasyńdar. Senderdiń mindetteriń – bombalaýdyń saldarynan isten shyqqan temirjol toraptaryn, sondaı-aq tas joldardy da tez jóndep, kólikterdiń Máskeýge úzilissiz ári-beri qatynaýyn qamtamasyz etý. Aldynda ǵana jaý samoletteri qala arqyly ótetin temirjoldy bombalap ketipti. Birden sony jón­deýge kiristik. Aýyr-aýyr shpaldardy, som bolat relsterdi kóterip, jerge tósep jaıǵastyrýǵa kóp kúsh kerek eken. Nege biryńǵaı qarýly jigitterdi tańdap alǵanyn sonda ǵana ańǵardyq. Shıraq qımyldap temirjoldy qalpyna keltirgenimiz sol edi, tutqıyldan qanattarynda krestteri bar samoletter shyǵa kelip bombalady-aı kelip. Azan-qazan, gúrs-gúrs jarylys. Men, Esim jáne 3-4 jigit bar, jan dármen taqaý turǵan júk vagonyna tyǵyldyq. Ishi tolǵan kıim eken, sonyń arasynda bas saýǵaladyq. Jaý samoletteri ketken soń tysqa shyqsaq, mańaıdyń bári astan-kesten, jańa ǵana tósegen relsterimiz ár jerde shashylyp jatyr. Taǵy da bel búkpeı tez-tez qımyldap, 2-3 saǵatta joldy qalpyna keltirdik. Jaýyngerlerdi túgendegende on jigittiń qaza tapqany anyqtaldy. Ákemniń aıtýyna qaraǵanda, sol 41-shi jyldyń qara kúzi men qysynda, nemister qaıtsem de Más­keýdi alamyn dep entelegen kezde, temirjol­dar­dy kúni-túni bombalaýmen, alysqa atatyn zeńbi­rekterden oq jaýdyrýmen bolǵan. Soǵan qara­mastan saperler toby jankeshtilikpen qımyldap, jaýǵan oq astynda júrip, joldardy tez qalpyna keltirip otyrǵan. Fashıster Máskeý túbinde jeńilis taýyp keri shegingende saperlik top Reseıdiń Vıazma, Orsha, Belorýssııanyń Mogılev, Gomel, Solıgorsk, Jobınka sııaqty qalalarynyń arasyndaǵy ábden isten shyqqan qatynas joldaryn jónge keltirgen. Sol kezderde de talaı ret bombalaýdyń astynda qalyp ákemniń biraz joldastary qaza taýypty. Saperler úshin eń ajaldy sát bizdiń áskerlerdiń Berezına ózeninen óter kezinde bolsa kerek. – 1944 jyldyń jazynda Mınsk baǵytyndaǵy joldy jóndep jatqanbyz, – dep eske alatyn ákem, – Kenet basshymyz Sahnov kelip bárimizdi sapqa turǵyzyp, shuǵyl jınalyp bir jerge attaný kerektigin aıtty. Sol arada tizilip kele qalǵan mashınalarǵa minip jónep berdik. Dittegen jerimizge tús aýa jettik. Basshymyz bizdi jaǵalaýy toǵaıly, eni 80-100 qulashtaı bir ózenniń janyna alyp keldi: – Mynaý Berezına degen ózen, al anaý Borısov qalasy, – dedi ol oń jaǵyndaǵy 4-5 shaqyrym jerde kórinip turǵan eldi mekendi nusqap. – Nemister onda myqtap bekinip alǵan, kópirdi de jaryp tastaǵan. Bizdiń mindetimiz – tez arada osy ózennen tank, zeńbi­rekter ótetin kópir salyp, bizdiń áskerlerge jaýdy tý syrtynan soqqy beretindeı etip jaǵdaı jasaý. Sol sátte-aq kirisip kettik. Jýan-jýan aǵashtardy jyǵyp, ózenge ákelip toǵytyp, olardy bir-birine symmen baılap-matap, astyna tireý qoıyp kópir sala bastaýymyz muń eken, bizdi baıqap qalǵan jaý zeńbirekten oq jaýdyrsyn kep. Bizdiń jaqtan da olarǵa qarsy oq atyp jatyr. Soǵan qaramastan jumysymyzdy isteı berdik. Joldastarymmen bir jýan qaraǵaıdy jyǵyp, butaǵyn arshyp ózenge ákele jatqanymyzda bizge taqaý tusqa ysqyryp kelip bir snarıad jaryldy. Oń jaq búıirime qyzǵan temirdi suǵyp alǵandaı boldy. Odan ári ne bolǵanymdy bilmeımin, esimdi palatkada jıdym. Jan-jaǵym yńyrsyǵan jaralylar. Bireýleri sý suraıdy, endi bireýleri «sestra, sestra» dep aıqaılaıdy. Meniń de tamaǵym qurǵap, baýyr tusym qatty aýyryp shydatar emes. «Áıteýir, tiri ekenmin, soǵan da shúkirshilik», – dep ishteı táýbe aıtyp, tistenip alyp shydap jattym. Birazdan keıin kezegim kelip, dárigerler ishimdegi jaryqshaqty alyp, jaramdy tazalap, tikti. Ákemniń jarasy tez bite qoımaı gospıtalda úsh aı jatqannan keıin ǵana táýir bolyp qatarǵa qosylǵan. Sol joly Borısov qalasy úshin urys qatty júrip, qaza tapqandar da, jaralanǵandar da kóp bolǵan. Qoıylǵan mindetti tez ári sapaly atqarǵany úshin saperlik toptyń barlyq jaýyngerleri, ishinde ákem de bar, «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalypty. Uly Otan soǵysyna qatysýshy retinde alǵan barlyq marapattarynyń ishinen ákem Stalınniń Alǵys hatyn erekshe baǵalaıtyn. Ony maǵan qaıta-qaıta oqytyp: – Kóp bozdaqtar qyrshyn ketti-aý, endi mundaı alapat bola kórmesin, – dep kúrsinip, keıde júzin muń basyp, oń jaq búıirin basyp jatyp qalatyn. Biz, balalary, ákemizdiń soǵystan alǵan jan jarasy men tán jarasyn túsinetinbiz. Mundaıda onyń basyna jastyq salyp, ústine kórpe jaýyp, ózin jalǵyz qaldyryp bólmeden shyǵyp ketetinbiz. Ákem soǵystan kele sala aǵash daıyndaýshylar brıgadasyn basqarý sııaqty aýyr jumysqa jegiledi. Jazda gýlegen masa, sonaǵa talanyp, qysta aıazǵa tońyp, boranǵa tunshyǵyp, kóbine úıge kele almaı ormanda qonyp qalyp júrgen. Sonyń bári bizdi, úsh ul men bir qyzdy ósirip jetkizýdiń qamy bolǵan ǵoı. Maıdanda alǵan sol jaraqaty tolyq jazyla qoımaı, aýyrǵanyn bizge bildirtpeı júrip, 65-ke qaraǵan shaǵynda kóz jumdy. Jeltoqsannyń qaqaǵan aıazynda kózimnen jasym sorǵalap áke qabirine topyraq salyp turyp: «Áke, sen ǵajap jansyń, óz zamanyńnyń barlyq beınetin kórip, soǵan tózip, bizge, balalaryńa, áýlet týyn tapsyryp kettiń. Seniń ómiriń maǵan úlgi, onyń barlyq beımálim tustaryn bilip, jazyp, keıingi urpaqqa jetkizemin», – dep ishteı sert berip edim sonda ózime. Áke qazasy bizge, onyń artynda qalǵan bala-shaǵasyna, ońaı soqpady. Onymen bar álem birge kóship ketip, búkil dúnıe bos qalǵandaı del-sal kúıde júrdik. Osyndaı qıyn sátte bizdiń qaıǵymyzdy bólisken kórshi-kólem, aǵaıyn-týystar az bolǵan joq. Solardyń ishinde ákemniń nemere týysy bolyp keletin Qurmanǵalıdyń peıili erekshe edi. Bul kisi de Stalıngrad shaıqasyna qatysyp, elge jaralanyp oralǵan. Ol juma kúnderi shańyraǵymyzǵa kelip quran oqyp, bizge jubatý aıtyp otyratyn. Taǵy bir kelgeninde ákem týraly men bilmeıtin jaılardy aıtyp saýal qoıǵanymda, ol qolyndaǵy tasbıǵyn tartyp, biraz ýaqyt úndemeı otyrdy da: – Qaraǵym, tysqa shyǵyp bizdiń úıge taman baralyq, sol jerde asyqpaı áńgimeleseıikshi, – dep batasyn jasap dastarqan basynan turdy. Qurmanǵalıdyń úıi bizdiń jaıdan joǵary qyrattyń basynda. Ekeýimiz sonyń aldyna ornatylǵan sákige kelip jaıǵastyq. Osy jerden kúnshyǵys jaqqa kóz salsań en dalada kósilip jatqan Namazǵul jotasy, ońtústik bette etegin qaıyńdy shoq kómkergen Shoqy tóbesi, batysta qaraǵaıly orman basqan Maqpal taýy munartyp kóz tartady. Kún kókjıekke eńkeıgen keshki tymyq shaqtarda ákemniń osy jerde Qurekeń ekeýi otyratynyn jıi kóretinmin. Sóıtsem, dala kórkine kóz sala otyryp áńgimelesýge naǵyz yńǵaıly oryn eken ǵoı. – Áýkeniń qaıtqanyna da, mine, jarty jyldaı ýaqyt bolypty. Týmasa da týǵan inimdeı edi, múlde jalǵyzsyrap qaldym, – dep bastady áńgimesin Qurmanǵalı. Ákem kezinde bul týraly áńgimelep otyratyn, biraq Qurmanǵalı taǵy qandaı tyń derekter aıtar eken degen nıetpen únsiz ǵana basymdy ızedim. – Artyqtyq etpes, men de saǵan óz bilgenimdi aıtyp bereıin, – dedi ol alda kósilip jatqan dala kórkine kóz sala otyryp. – Biz bir atanyń balasymyz. Arǵy atamyz – Eseı. Onyń alty uly bolǵan. Áýke, shyn aty Ábýtálip, solardyń eń úlkeni Bekqaranyń shóberesi de, men ekinshi uly Shońǵaranyń nemeresimin. Áýkeden 9-10 jastaı úlkenmin. Onyń aǵasy Qabdolla menimen túıdeı qurdas ári syrlas dos edi. Ol jambasy jerge tımegen palýan, saıatshy, atbegi boldy. Sol kezde adamdy áıgileıtin onyń eren kúshi, aqyndyǵy, ánshiligi, kúıshiligi, júırik aty, qumaı tazysy, qyran búrkiti edi ǵoı. Asyp ketken aqyn, ánshi demese de, Qabdollada osy ıgilikterdiń bári boldy. Ásirese, onyń Báıgekók degen aty 30-40 shaqyrymǵa alqynbaı shaýyp, báıgeniń aldyn bermeı júrdi. Bizdiń atalarymyz Býrabaı taýynyń teriskeı jaǵyn jaılady, qystaýy Úlken Shabaqty men Kishi Shabaqty kólderiniń arasynda. Bylaıǵy jurt bizdi qysqa ǵana Qaraqystaq atyǵaıy dep ataıtyn, al jaz jaılaýymyz qazirgi Frýnze sovhozynyń aýmaǵy (Táýelsizdik alǵannan keıin Abylaıhan aýyly dep ózgertildi) boldy. So kezdegi áýletimizdiń turmysy nashar edi dep aıta almaımyn. Dúrildegen baılardyń qatarynan tabylmasaq ta, ár shańyraqta júzge tarta jylqy, on-on bes sıyr, eki júzdeı qoı, tórt-bes túıe boldy. Áýletimizdiń birqalypty turmysy patshanyń 1916 jyly qazaqtan soldat alamyn degen kezinde bir shaıqalsa, keıin ol qyzyldar men aqtardyń soǵysyna ulasyp, jalǵyz biz emes, búkil elden bereke qashty. Ol azdaı, 18-19-shy jyldardyń qysynda eldi oba jaılady. Eki kúnniń birinde kisi ólimi. Qabdolla, men jáne aýyldyń basqa da bas kóterer jas jigitteri, qaıtqandardy jerleımiz dep kúni-túni qabir qazamyz. Sóıtip júrgende Qabdolla qalpaqtaı túsip, qatty aýyryp, úsh-aq kún jatyp qaıtys boldy. Men de aýyrdym. Sheshemniń qaramaı dámi bar bir suıyqty aýyzyma quıyp qystap ishkizgeni esimde, áıteýir, sodan jarty aı degende basymdy kóterdim-aý. Arqa súıer tuńǵyshy Qabdollanyń qazasy seniń Sháıken atańa qatty batty. Ol azdaı, kóp uzamaı jaınap ósip kele jatqan kenje uly Mútállap ta qaıtyp ketti. Sol eki ólimdi kótere almaı aýyr qaıǵy jeńip, atań da o dúnıelik boldy. Ájeptáýir jaı-kúıi, aǵaıyn arasynda bedeli bar shańyraqta úsh-aq jan qaldy. Áýkeniń sheshesi Qazıne, tórkin jurty aqsary kereı, qajyrly, qaıratty jan edi. Sol kisi tez esin jıyp uly men qyzyna bas-kóz bola bildi. Qyzy Úripjan menimen qatarlas Shákıdiń Áshkeni degen jigitke uzatylǵannan keıin úıdiń bar tirligi endi Áýkeniń moınynda qaldy. Jas bolsa da ol erte eseıdi. Árıne, biz týystyq jasap kómektesip júrdik, biraq ol qystaýdy jóndeý, qysqa otyn-shóp daıyndaý, malǵa qaraý sııaqty jumystardy úlkendermen birdeı atqaryp, bárin ózi isteýge tyrysty. Aǵasynyń atbegilik ónerin toqyp júrgen bolýy kerek, Qabdollanyń Báıgekógin ózine tez úıretip aldy. Áýkeniń basyna keletin qyrsyqtyń bári keıin osy Báıgekókke baılanysty týyndaıtynyn sol kezde bilmeppiz. 20-shy jyldan keıin barlyq jerde biryńǵaı keńes ókimeti ornap, zaman tynyshtalyp, turmysymyz qalpyna túsip kele jatqan sııaqty edi, bir ýaqta kolhozdastyrý naýqany bastaldy. Osyǵan deıin úkimet birese jan basyna, birese mal basyna salyq salyp, qoldaǵy túliktiń qarasy azaıyp ta qalǵan-tyn. Endi ol óz ýákilderin aýyldarǵa jiberip, qalǵan maldy ortaq sharýashylyqtar uıymdastyra bastady. Shynyn aıtý kerek, bizdiń Eseı áýleti muny qup kórgen joq. О́ıtkeni, óziniń jaıylymdyq jeri, maly bar, tıisti salyǵyn ýaqtyly tólep, eshkimge táýelsiz óz kúnin ózi kórip jatqan bolatyn. Endi sol jerden de, maldan da aıyryp, seniki de emes, meniki de emes, bárin ortaq qylýǵa kiristi. Sondaı tárkileý toby bizdiń aýylǵa da keldi. Olar ár shańyraqqa toqtap ortaqqa alynatyn mal basyn tizip, Áýkelerdiń úıine jaqyn kelgende, belsendilerdiń janynda júrgen bir pysyqaı beldeýde baılaýly turǵan Báıgekókti nusqap, top basshysynyń qulaǵyna birdeńelerdi sybyrlap aıtyp jatty. Ol birden Qazıne sheshemizge: – Myna at endi úkimettiki, ol bizge kerek bolady. Jaz ony tizimge, – dedi janyndaǵy hatshysyna buıryq berip. Oǵan Qazıne sheshemiz: – Basqa maldy ala ber, ol at keshegi Qabdollamnyń kózi, ony bireýge bermek túgili, jalynan da sıpatpaımyn, – dep jaýap beredi esh qaımyqpastan. Osy sózderdi estip turǵan Áýke júgirip baryp Báıge­kókti tez sheship alyp, qarǵyp mindi de, jónep berdi. Toptyń salt atty eki-úsheýi ony sońynan qýyp ketti. Býrabaı óńirin bes saýsaǵyndaı biletin Áýkeni ustaý, aýyzymen qus tisteıtin Báıgekókke jetý qaıda, qýǵyn­shylar birazdan soń attaryn bosqa terletip qaıtyp keldi. Osyny kórgen top basshysy: – Balań Keńes úkimetine qarsy element eken. Qara da tur, ony ustatyp túrmede shiritpesem be?! – dedi Qazıne shesheıge qamshysyn bilep. Áýke sol ketkennen úıge jolamaı naǵashylaryn saǵalap júrdi. Bul kezde eldi kúshtep kolhozdas­tyrý ábden beleń aldy. Buǵan kónbegenderdiń malyn tartyp alyp, ózderin jer aýdaryp jatty. Osydan qorǵanǵan bizdiń otbasy bar maldan tórt-bes jylqyny, úsh-tórt sıyrdy jetekke alyp, ol-pul zattarymyzdy arbaǵa tıep bir túnde kóship ketip, Omby oblysy, Sharbaqkól aýdanynyń Moskalenko degen jerinde turatyn atalastarymyzǵa baryp panaladyq. Biz qonys aýdarǵannan keıin elde eki jyl qatarynan egin shyqpaı asharshylyq bolyp, halyq qatty qınalǵan, kóp adam ashtan ólgen. Elge sol náýbet tyıyldy, turmys túzelip kele jatyr degen kezde ǵana oraldyq. Uzynqulaqtan jetkeni bolmasa, Áýke týraly naqty esheteńe bilmeıtinmin, kelisimen bárin Qazıne shesheıdiń óz aýzynan estıin dep sol úıge bardym. Meni kórisimen ol daýys qylyp jylap qoıa berdi. Sodan-aq Áýkeniń hal-jaıy bapty emes ekenin birden ańǵardym. Qazıne shesheı biz kóship ketkennen keıingi bastarynan ótken bar jaǵdaıdy aıtyp berdi. Báıgekókti óz erkimen bermegenge eregisken ozbyr ýákil Áýkeni kúni-túni ańdytyp sońyna túsken. Ol qýǵynshylardan jasyrynyp, qalyń orman ishinde ózine úıshik jasap alyp, Báıgekókti shiderlep janynda ustap, sonda panalaǵan. Sóıtip júrgende, jylqy degen úıirsek mal emes pe, bosanyp ketip óziniń úırenshikti jaıylymyna kelgen. Sol ýaqytta sharýaǵa yqyby joq óń­sheń belsendiler «sen salar da men salar, atqa jemdi kim salardyń» kebimen tárkilengen maldy, ásirese, jylqyny, durystap jaıyp baqpaı, kúni-túni qorshaýda ustap shetinetken. Qamaýda turǵan óz úıirin tanyǵan Báıgekók sonyń tusyna kelip kisinegen kezde jylqylar qorshaýdy buzyp shyǵyp onyń sońynan erip kete barǵan. Báıgekóktiń qaıda júretinin jaqsy biletin Áýke túnde kelip ony ustap minip, aıǵyrynyń sońynan qalmaǵan úıirin ertip qalyń ormanǵa kirip ketken. Ol sol ilesip kelgen jylqylardyń kúılisin ustap soıyp, etin múshelep bólip, ashyǵyp otyrǵan aýyldastaryna túnde jasyrynyp kelip, taratyp ketip otyrǵan. Sol etti talǵajaý etip, únemdep jep, kóp otbasy ashtyqtan aman qalǵan. Biraq taǵy da sol ýákil Áýkeni endi Keńes úkimeti úshin asa qaýipti qylmysker dep kórsetip, ústinen is qozǵatyp, onyń sońynan sham alyp túsken. Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy ǵoı. Eldegi tyńshylardyń aıtýymen qýǵynshylar, ishinde álgi ýákil bar, Áýkeniń dál ústinen túsken. Ýákil birden baılaýly turǵan Báıgekóktiń shylbyrynan ustaǵanda ol bóten adamdy tistep, tarpyp, teýip boı bermegen. Osydan keıin ýákil: – Olaı bolsa, saǵan da joq, maǵan da joq, – dep altyatarymen Báıgekókti bastan atyp óltirgen. Osyny kórgen Áýke: – Jazyqsyz janýarda neń bar, ońbaǵan, jaýyz?! Odan da meni atsańshy?! – dep jabylyp ustap turǵan mılısıonerlerdi laqtyryp tastap ýákilge umtylǵan. Sol jerde ony myltyqtyń dúmimen jelkeden uryp, esinen tandyryp, qolyn baılap, Shýchınskiniń mılısııasyna aparyp qamap, bir kúnnen keıin qaterli qylmysker retinde Aqmolanyń túrmesine jóneltken. Onyń sonda qamaýda jatqanyna jylǵa jaqyn ýaqyt bolyp qalypty. Tergeýshiler sodan beri búkil joǵalǵan, ólgen-jitken maldy Áýkeniń moınyna jazyp, sony dáleledeımiz dep kýálar jınap, olardan jaýap alyp júrgen kórinedi. Osy jaǵdaılardy aıtyp Qazıne shesheı kóz jasy kól bolyp jylady. – Buǵan shydap otyra bergenmen bolmas, – dedim ol kisiniń qatty qınalǵanyn kórip. – Keshe kelip ketken kúıeý balam Áshken de solaı deıdi. Ol bir amal istep júr ǵoı deımin, baryp mán-jaıdy bilip, oǵan qolǵabys etseń jaqsy bolar edi, – dedi menimen syrtqa ilese shyqqan shesheı. Áshken Býrabaıdyń ońtústik shyǵys betinde 15-20 shaqyrymdaı jerde turatyn. Sol kúni-aq oǵan baryp istiń anyq-qanyǵyn surap bildim. Ol osynyń aldynda ǵana Aqmolada bolyp tıisti laýazymdy adamdarmen jolyǵypty. Olarǵa kolhozdastyrýdy júrgizgen ýákildiń, onyń janyna ergen toptyń ozbyrlyǵyn, jurttyń bárin qorqytyp, úrkitip Keńes úkimetinen bezdirgenin, óz ókilettiligin jeke maqsatyna paıdalanyp, qarapaıym aýyl turǵyndaryn qýdalaǵanyn, Áýkeniń eshqandaı da ury emestigin, onyń tek ashtyqtan taryqqan adamdarǵa kómekteskenin jetkizip, kýálarǵa qol qoıǵyzyp shaǵym jazyp, ony oblys basshylarynyń qolyna tapsyryp kelipti. Endi sol aryzdyń nátıjesin bilýge taǵy da Aqmolaǵa júrmekshi bolyp otyr eken. Jezdeń Áshken ózi de, sózi de ótimdi, alǵyr adam edi ǵoı. Aı jarym ýaqyt júrip, aqyry, Áýkeni túrmeden bosatyp elge alyp keldi. Eseı áýletiniń kolhozdastyrýdy qoldamaǵany, soǵan qarsylyq retinde shet jaqqa kóship ketkeni bar, elde bizdi eshkim qushaǵyn jaıyp qarsy ala qoıǵan joq. Sodan kúnkóristiń qamymen ata jurtymyzdy tastap, birazymyz Shýchınskidegi qıyrshyq tas shyǵaratyn kombınatqa, qalǵanymyz – 6 shańyraq osy al­tyndy Stepnıak kenishine kelip oryn teptik. Áýke áýelde sol kombınatta jumys istep júrgen. Seniń týǵan anań Dárishke úılengennen keıin ol da osy biz turǵan jerge kelip shahtaǵa tústi. Mine, osy jerde turyp jatqanymyzǵa da 40 jyldaı bolyp qaldy. Ákem týraly áńgimesin aıaqtap Qurmanǵalı oıly qalpy únsiz biraz otyrdy da: – Qaraǵym, ákeń ómiriniń saǵan beımálim tustary osy. Áýke eshqashan urlyqty, ońaı paıda tabýdy kásip etken joq. Ol óz shańyraǵynyń namysyn, berekesin qorǵady, qara basyn emes, jurttyń da qamyn oılady. Eshqashan jalǵan sóılep jurtty aldaǵan emes. Adal júrip, aq turdy, ómirdiń bar synyna tózip dúnıeden ótti. Sen de sondaı bolýǵa tyrys, ony eshqashan umytpa. Biz ashtyqty da, jazyqsyzdan jazyqsyz ustalyp atylyp ketýdi de, qyrǵyn soǵysty da kórdik. Qazaqtyń óz tizgini ózinde bolǵanda mundaıǵa, múmkin, ushyramas pa edik, biraq jazmyshtan ozmysh joq qoı. Bizdiń kórgenimizdi endi senderdiń bastaryńa bermesin, qaraǵym. О́tkenge – salaýat, tirige – bereke, – dep qolyn jaıyp batasyn jasap, ornynan turyp úıine kirip ketti. Men ataıdyń sózderine qatty tolqyp, olardy oı eleginen ótkizip biraz otyryp qaldym. Sodan beri, mine, attaı 46 jyl óte shyǵypty. «Elý jylda – el jańa», – deıdi halqymyz. Elimizdiń táýelsiz damý jolyna túskenine de 25 jyl tolaıyn dep otyr. Tarıh úshin bul qas qaǵym ǵana ýaqyt, biraq elimiz osy qysqa merzim ishinde Prezıdentimizdiń biliktiliginiń, syndarly saıasatynyń, kóregendiginiń, parasattylyqpen basqarýynyń arqasynda ǵasyrǵa para par joldan ótip, kún sanap kórkeıip, ekonomıkasy myǵym 50 memlekettiń qataryna qosylyp, jedel damyp keledi. Ata-babalarymyz arman etken egemendik, sol úshin kúresip ótken Qazaq eli, máńgi jasa, Kók baıraǵym, máńgi jelbire! Orynbaı ShÁIKENOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi ASTANA