Aǵa, jeńeshe

(esse-elegııa) – Keldiń be? – dedi Niljan jeńeshem. – Qaıyp aǵań seni kóp kútti. – Imandy bolsyn. Bulaı bolar dep kim oılaǵan. Aýyrǵanyn da, qaıtys bolǵanyn da kesh estidim ǵoı. Kóńil aıtyp, Niljan jeńeshemdi qushaq­­taǵanda keńsirigim jybyrlap, kózime jas tyǵyldy. Ýaqyttyń toqtaý­syz, ómir­diń sonshama turlaýsyz, ótkinshi, jyl­dam ekenin jan dúnıemmen barynsha aıqyn sezingendeı bolyp, keýdemdi muń keýledi. Aýyl degende, el-jurt, týǵan jer degende eske alatyn jaqynym Qaıyp aǵa, Niljan jeńeshem emes pe edi? Áke-sheshem de, birge týǵan baýyrla­rym da ózimniń týyp ósken Shý óńirinde joq búginde. Aǵaıyn, týys bar, árıne. Biraq on bir jasymda ákem ólip, ınternatqa alyn­ǵannan keıin sol aǵaıyn-týys deıtin­derdiń ózimen de tıip-qashyp, júz kórisip, sálemdeskenim bolmasa, aralasa alma­ǵanmyn. On alty jasymda mektep bitirdim. Komsomoldyń joldamasy­men sonaý alys shalǵaıdaǵy Qostanaı oblysyndaǵy Rýdnyı qalasyn salýǵa attandym. Búkilodaqtaq ekpindi qurylystaǵy tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin ólip-óship atqarǵan aýyr jumys, sýyq túsip qar jaýǵansha palatkada jatqanymyz, eki jyldan keıin Almatyǵa kelip, emtıhan tapsyryp, konkýrstan ótip, QazMÝ-dyń jýrnalıs­tıka bólimine túskenim, tórtinshi kýrs­tan soń «Lenınshil jas» gazeti jumysqa shaqyrǵany... bári-bári kúni keshe ǵana sııaqty edi. Endi búgin qarasam, odan beri de qyryq jyl zý etip óte shyǵypty. Men Niljan jeńeshemniń betindegi ájimderine, aǵarǵan shashyna qaraımyn. Ol da meniń kózimniń qıyǵyndaǵy ájimder men býryl tartqan basyma qaraıdy. Jeńeshemmen dálizde qushaqtasyp kórisken soń, ishtegi bólmelerge óttim. Meniń kele jatqanymdy estip, Niljan jeńeshem osyndaǵy aǵaıyn-týysty jınap qoıypty. Olarmen de kórispegeli kóp bolǵan. Bul kezdesý olar úshin de, men úshin de osydan kóptegen jyldar burynǵy, jasyraq kezimizdegi aqyryn-aqyryn jylystap uzap ketken kúnderdi taǵy bir eske túsirýimen qundy shyǵar. Adamdardyń alysta qalǵan jyldary men kúnderin júregi syzdaı saǵynatyny anyq. Myna turǵan Tólepbergen Beknazarov, sonaý kezdegi Shý aýdandyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń bastyǵy, keıinirek Krasnogor aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy. Janynda áıeli Uzaqkúl. Onyń janyndaǵy Ábjappar Jákibaev, bir kezderde osy aýdandaǵy jastar uıymynyń birinshi hatshysy, keıin biraz sovhozdarda partorg boldy, aýdandyq kásipodaq komıtetin basqardy. Qazir aýdannyń qurmetti azamaty. Ja­nynda jubaıy Turǵankúl. Odan ári – Jaqypbek Demeýov, qaı jerlerde istese de ómir boıy bas býhgalter bolýmen ótti, osyndaǵy aǵaıyndardyń týysqandyq jolymen óz ishterinen saılap alǵan prezıdenti eken, janynda jary Zeınep. Odan árirekte Jumajan Asylbekov, kóp jyldar boıyna dırektor bolyp sovhozdardy basqarǵan. Árqaısymen amandasqan saıyn kóz aldymnan alysta qalǵan, ótken jyldar elesi kóshken bulttaı kózge eles­tep ótip jatty. (Odan beride Ábjappar Jákibaevtyń dúnıeden ótkenin estidim, ımany joldas bolsyn). Niljan jeńeshem de óziniń qashanǵy ádetinen jańylmaı, aǵaıyndar eń bolmasa bir-biriniń bet-júzin kórip qalsyn degen nıetpen, búgingi aıaq astynan ora­ıy kele qalǵan asyǵys kezdesýdiń ózine muqııat daıarlanypty. Jeńeshemniń tamaqqa bap ekenin burynnan da bilemin ǵoı. Qazir de ústel ústi jaınap-aq tur. Ásirese, qaladan eldi saǵynyp kelgende onyń dámi til úıiretin irimshigi men jentiniń orny bólek. Basqa tamaqtyń barlyǵyn qalada da jep júr ǵoı dep, jeńeshem bul joly men úshin tańsyq as, qazaqtyń osy kúni umyt bola bastaǵan «qaryn búrme» dep atalatyn taǵamyn ázirlepti. Ensıklopedııalyq kitaptan, sózdikten oqyǵanym bar, «qarynbúrme – qarynnyń ishine usaqtalǵan et, maı, pııaz, taǵy basqalaryn qosyp pisiretin taǵam» dep jazylǵan sııaqty edi. Jeńeshem ony kóktemde týǵan qozynyń qarnynyń ishine etin, qabyrǵalaryn shaýyp-shaýyp, quıryqmaıyn qosa, kartop, sábiz, pııaz, qara burysh, bolǵar buryshyn, shomyr salyp pisiripti. «Shomyr» degen ne dep em, «redka» degen sóz ǵoı dep uǵyndyrdy ol. Meniń kóńilimniń túkpirinde osydan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt burynǵy Niljan jeńeshemniń beınesi qaıta tirildi. Ol kezde Qaıyp aǵa aýylsharýshylyǵy ıns­tıtýtynda, Niljan jeńeshem QazPI-de oqıdy. Áldekimniń qýyqtaı ǵana kishkene bólmesin jaldap turady. Almatyda bizdiń aýyldan, aýdannan oqyp jatqan biraz stýdentter bar. Keıde senbi, jeksenbi kúnderi birazymyz topyrlap Qaıyp aǵanyń úıine kelemiz. Niljan jeńeshemiz jaırańdaı kúlip qarsy alady. Shaı qoıady. Tamaq isteıdi. Tamaǵy jáne tátti bolady. Qamyrdy tez ǵana ılep, sozyp jiberip, bir qora janǵa dunǵan kespesin pisirip bere qoıatyn. Ashqursaq stýdent kezimiz, rahattanyp, súısinip jep alamyz. Artynan shaı ishemiz. «Ol kezde qoıdyń basy arzan. Bir qoıdyń basynyń etimen bir qora janǵa dunǵan kespesin pisirip berýshi edim» dep keıinirekte bir eske alǵany esimde. Osy kúni oılaǵanda meni tań qaldyratyny, aýdannyń stýdent jastary qashan, qansha adam bolyp kelse de Niljan jeńeshemniń sondaǵy qabaq shytpaıtyny. *     *     * Jurt aıaǵy basylyp, men Qaıyp aǵanyń sovhoz dırektory bolyp turǵanda kirip, keıin taǵy da sáýlettendirip, keńeıtip salyp alǵan qutty shańyraǵynyń qonaq qabyldaıtyn, jıhazy jarqyraǵan úlken zalynda, jumsaq dıvanda, daýysyn basyńqyrap qoıyp, televızor kórip otyrǵanmyn. – Ana kórshi bólmege tósegiń salynyp qoıyldy. Sharshaǵan shyǵarsyń. Baryp, demalýyńa bolady, – dedi jeńeshem. – Demalý qaıda qashar deısiz. Odan da sizben Qaıyp aǵa týraly, ózderińiz týraly áńgimeleskim kelip otyr, – dedim men. – Baıaǵyda siz de, aǵa da Almatyda oqydyńyzdar. Biz de stýdentpiz. Sizder jaldap turatyn kishkene bólmege anda-sanda kelip turýshy edik qoı. Sol ýaqyt, sodan keıingi jyldar týraly áńgimelep, aıtyp berińizshi. Niljan jeńeshemniń júzi jadyrap sala berdi. Dıvannyń janyndaǵy kresloǵa kelip otyrdy. Shamasy, sheshilip bir áńgimelesetin osyndaı sátti ol da kópten kútti me eken. – Qaıyp aǵalaryń oqýǵa menen úsh jyl keıin kelip tústi ǵoı. Ol aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn myń toǵyz júz alpys úshte, men QazPI-di alpysynshy jyly, odan buryn bitirdim. Meni Kókterektiń, nemese Qordaıdyń on jyldyq mektepteriniń birine bar dedi. Aýdan ortalyqtaryna. Qaıyp áli oqýda bolǵan soń men «bara almaımyn» dep, erkin dıplom suradym. Páterde turamyz. Aǵań ózi tamaq istep iship, jataqhanada tura almaıtyn adam. Pysyqtyǵy joq. Sodan taǵy úsh jylǵa qaldyq Almatyda. – Siz ol kezde jumys istegen joqsyz ba? – Istedim. Áýeli «Qazaqstan pıone­rin­de» korrektor boldym. Sol kezderde men gazettiń betterin oqyp otyrǵan­da redaksııa qyzmetkerleri Ilııa Jaqa­nov, Ospanhan Áýbákirov keletin. Qyl­shyldaǵan jas kezderi. Kezekshi bolatyn bolýlary kerek. Meniń onda kúıeýim, úlken balam Qurmash bar. Aıaǵym taǵy aýyr. Sol kezdegi bir tańyrqaǵanym – Ilııanyń ysqyryp «Qalamqasqa» salatyny. Baspaldaqpen túsip kele jatyp ta, shyǵyp bara jatyp ta ysqyryp, án salyp júrgeni. Oılaımyn, myna jigit ándi óte jaqsy salady eken dep. Sóıtsem, kompozıtor bolaıyn dep júrgen kezi eken ǵoı. Ospanhannyń tili ýdaı ǵoı. Maǵan birdeme dep ázilder aıtady. Men úndemeımin. Artynan ol jerden kettim de, 5-shi temirjol mektep-ınternatyna tárbıeshi bolyp ornalastym... Sodan Qaıyp oqý bitirdi. Ony ózimizdiń Shý aýdanyna, osy «Alǵa» sovhozyna jiberdi. Sol kezde aýyl sharýashylyǵy basqarmalary qurylyp jatyr eken. Soǵan Ybyraev degen kisi bastyq bolyp kelipti. Ol kisi: – Mamandyǵyń ne? – dep suraıdy ǵoı Qaıyptan. – Agronom. Myna «Alǵa» sovhozyna barsam dep edim, – dese: – О́ı, bas ınjenerler jetpeı jatyr. Sen ınstıtýtqa deıin Talǵardyń aýyl sharýashylyǵy mehanızasııasy tehnıkýmyn bitiripsiń ǵoı. Moıynqum aýda­nynyń bir sovhozyna, qazir aty esim­de joq, bas ınjener etip jibereıik, – deıdi. Bilesiń be, Elagın, Nurkeev degen kisiler Hrýshevtiń kezinde Pavlodardyń biri obkom hatshysy, ekinshisi oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp turǵa­nynda «kózboıaýshylyq jasady» degen aıyppen oryndarynan alynyp, Elagındi Jańashardaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ýchaskesine dırektor etip, Nurkeev Hasendi jańa qurylyp jatqan «Alǵaǵa» dırektor etip jiberedi. Sovhozdy qurǵan sol kisi. – Eger renjimeseńiz, men «Alǵaǵa» baryp, Nurkeev aǵamen jumys istegim keledi. Bul kisi ómirdi kórgen, tájirıbeli, aýyl sharýashylyǵyn jaqsy biledi. Jaqsy adam dep estidim, – deıdi Qaıyp. – Onda bas ınjener dárejesindegi jumys joq. Tek ýchaske agronomy degen ǵana oryn bar. – Jaraıdy. Sol ýchaskege-aq baraıyn. – Meıliń. Sen bir bolaıyn dep turǵan, keleshegiń bar jigit ekensiń. Laýazymǵa qy­zyqpadyń. Úlken jumysqa qyzyqpaı, kó­ńiliń qalaǵan kishi jumysqa barǵyń keledi eken. Onda bara ǵoı, – deıdi Ybyraev. Qaqań kelip, ýchaske agronomy bolyp júrgende Petrenko degen bas agronom ózi tilenip, aýdanǵa ketip, eki aıdan soń Qaqań bas agronom bolyp bekidi. Sol jumysta júrgende Nurkeev aǵaıdyń isi aqtalyp, qaıtadan ólkedegi basshy qyzmetke aýysty da, ornyna Qabyshev Qaden degen kisi dırektor bolyp keldi. Aýyl sharýashylyǵynyń tájirıbeli na­ǵyz mamany, biraq bilimi joq. Anketa toltyr­ǵanda «mamandyǵyńyz» degen jerine «ma­mandyǵym – dırektor» dep jaza­dy eken. Sol kezde Qaıypty endi «Shoq­par» sov­hozynyń dırektory Qab­jan Jumaǵalıev ózine qaıta-qaıta surap jatqan. Ol kisi Shoqpardaǵy kókeme (Qaıyp­tyń ákesi) kelip, kúnde aıtatyn kórinedi: – Jaǵdaıymyzdy kórip otyrsyz ǵoı, Dópe. Túk ónim ala almadyq qoı. Ana bala­ńyz oqý bitirgen bilimdi agronom. Biz­ge kerek, – deıtin kórinedi. Ol jyldarda joǵary bilim alǵan kadrlar áli az edi ǵoı. «Shoqpardyń» dırektory Jumaǵalıev ol tilegin aýdan basshysy Japar Túıe­be­kovke de aıtatyn kórinedi. Túıebekov sóı­lesip kórse, Qabyshevtiń jibergisi joq. Sol kezde Ánýarbek Júnisálıev – aýdandyq partııa komıtetinde ekinshi hatshy. Sodan kókem Ánýárbekke aıtypty. – Seniń qolyńnan kele me, kelmeı me, anaý Qaıypty aýylǵa, Shoqparǵa ji­bert­shi, – dep. Ánýárbek Túıebekovke aıtsa, ol: – Sender ol jigitti ónim shyqpaıtyn qý taqyr jerge jiberýge nege qumar bol­dyń­dar. Áne, qyzylshanyń jaǵdaıyn jaqsartyp, jumysty durys istep jatyr, – deıdi. Sodan Ánýárbek tús kezinde Qaıypqa: – Qaqa, úıge júrińizshi. Tamaqtanyp alaıyq. Tústen keıin bastyqpen qaıta sóılesip kóreıik, – depti. Áıeli Ázıza ǵoı, Qaıyptyń týysqan qaryndasy. Sóıtip, tústen keıin qaıtadan birinshi hatshyǵa baryp: – Japeke, bul jigittiń áke-sheshesi Shoqparda. Bular munda mal ustamaıdy. Dárigerler bul jigitke óne boıy aq ishýi kerek depti, – degen sııaqty sózdermen uqandap-suqandap, birinshi hatshyny aqyry kóndirse kerek. Sóıtip, Qaqań «Shoqparǵa» aýysty. Sovhoz soǵan deıin ondaǵy sýarylmaıtyn jerlerden, bıdaıdan nebári eki jarym sentner ǵana ónim alyp kelgen ǵoı. Qaıyp baryp baıqap kórse qyrdaǵy jyrtylǵan jerler tym saıaz eken. Ony qaıta jyrtqyzady. Basqa da agrotehnıkalyq sharalaryn jasaıdy. Aq egis brıgadalarynyń birinde – Áýkenov Aıdaı, ekinshisinde – Shvenzel, úshinshisinde – Drıh brıgadır, sońǵy ekeýi – nemister. Tana men Tilek degen jerde ýpravlıaıýshıı – óziń biletin Tolyqbaı aǵaı, múmkin, esińde bar shyǵar, ol kisiniń úıindegi «bıdaı kóje» dámdiligimen búkil aýdanǵa áıgili bolǵan. «Shoqpar» – baıaǵyda, mektep oqýlyǵynda aıtylatyndaı «taýdy buzyp, tasty jaryp» Túrksib temir jolyn salǵanda ótkel bermeı, kóp qıyndyqtar keltirgen áıgili Shoqpar asýynda, tyń jerde qurylǵan sovhoz ǵoı. Traktorshylar da, kombaınshylar da jan-jaqtan kelgender. Solardyń ishinde Satanovskıı degen traktorshy bar eken. Osy jerde Tolyqbaı aǵaıdyń da bir kishkene áńgimesin aıta keteıin endi. Kúzge qaraı zıab jyrtady ǵoı. Jumys qaýyrt. Kúndiz de, túnde de toqtamaýy kerek. Sodan Tolyqbaı aǵaı túnde de baryp tekseretin kórinedi. Sóıtip, baryp qarasa, Satanovskıı degen qý ol kisi keledi-aý degen kezde alysyraqqa aparyp, traktoryna ot aldyryp, malyı oborotqa qoıyp qoıady eken de, ózi kabınada uıyqtaıdy eken. Ana kisi qosqa baryp, orysshasy nashar ǵoı, bárin jınap: – Áı, adın Satanovskıı tr-r-tr-r, drýgıe ne tr-r-tr-r, ne istep jatyrsyńdar? Nege bulaı? – deıdi ǵoı. Analar bári kúledi deıdi. Sonymen, ónim kúrt kóterildi. Buryn sovhozdyń qyrmany bir-aq jerde bolypty. Endi Baıbıke, Qaratóbe degen jerden jáne Shoqpardan úsh birdeı qyrman ashylady. Qaqań sovhozda biraz jyl istedi. Keıingi jyldarda egis alqabyna samoletpen tyńaıtqysh ta shashqyzyp júrdi. Sóıtip, sovhoz mıllıon putty eki jyl qatarynan aldy ǵoı. Sol kezde «Pravda» gazetine shyqty, Jambyl oblysy Shý aýdany «Shoqpar» sovhozynyń dıqandary samoletpen tyńaıtqysh seýip, mol ónim alyp jatyr dep. Radıo sańqyldap, ol da aıtyp jatyr. Sonyń bárin istegen Qaıyp aǵań edi. *     *     * Shoqparda bas agronom bolyp, mıllıon puttar bergennen keıin endi Qaıypty «Alǵa» sovhozyna dırektor etip jiberetin boldy. Sol kezde ondaǵy Qabyshev aǵaı jasy kelip, pensııaǵa shyǵyp jatty. Osy eki ortada bireýler Qaqańnyń ústinen oblystyq partııa komıtetine domalaq aryz túsiripti. Sosyn sol aryzdy tekserýge adam keledi. Ol kisiniń aty Rahym eken, fámılıesin umytyp otyrmyn. Ol kisiniń aryz tekserip kelgenin eshkim bilmeıdi. Aýylda qonaq úı joq qoı. Aryz tekserýshi qonatyn úı izdese, derektirdiń úıinde Záýirbekov jatyr, oblystyq atqarý komıtetiniń kásipodaq jaǵyndaǵy bastyqtarynyń biri. Sodan keńsedegiler oǵan «bas agronomnyń úıine baryp qonyńyz» deıdi. Men ómir boıy kúrketaýyq asyraımyn ǵoı. Sony qýyryp, armıan konıagin quıyp, qonaq ettik. Aýzynyń salymy bar eken, óıtkeni armıan konıagi – ol kezde defısıt. Sonyń bireýi úıde turatyn. Máz-máıram bolyp, áńgimelesip otyrdy. Sóıtsek, ol kisiniń «Volgasy» bizdiń aýlada turǵanyn selsovet bastyǵy kelip baıqap kóredi de, endi tekserip kelgen kisiniń ústinen joǵaryǵa aryz jazyp jiberedi. «Tekserýge kelgen kisi aıyptynyń úıinde qonaq boldy, para da alǵan bolýy kerek» dep. Ony Qaıyp ta, men de bilmeımin. Ertesine tekserýshi bizge aıtpaı, jurtty jınap, birazynan Qaqań týraly suraǵan ǵoı. Olar: «Beınetqor adam, araq ishpeıdi, temeki shekpeıdi, erteden keshke deıin jumysynda júredi» degen. Sodan soń «Alǵaǵa» barady, olardyń aryzy boıynsha bul araq ishkish, áıeli pedagog, soǵan qaramastan áıelin talaı sabaǵan, andaı da mundaı degen sııaqty. Sony «Alǵaǵa» barǵanda jurtty jınap alyp aıtsa, bir zvenoshy áıel, ózi murnynan sóıleýshi edi: – Mynany qandaı aqymaq jazdy eken? – deıdi. – Ol jigit Shoqparǵa barmaı turyp, osynda istep ketti ǵoı. Áıeli muǵalim ekeni ras. Áıelin urmaq túgili, ekeýi sondaı jarasyp, tatý-tátti bolyp turdy. Ekeýi de úrip aýyzǵa salǵandaı adamdar. Aq adamdy bulaı da qaralaıdy eken-aý. Buǵan kimniń qoly bardy eken? Bulaı qaralaýǵa kimniń qaqysy bar eken? – dep. О́zgeler de qostaıdy. Sodan aryzdyń jala ekeni belgili bolady ǵoı. Oblysqa barǵan soń tekserýshi obkomnyń birinshi hatshysy Hasan Shaıahmetuly Bekturǵanovqa aıtady. «Myna jigit taza eken. Isti biledi. Mıllıon puttan ónim alǵanyn bilesiz. Ústinen jazylǵan aryz ótirik, jala eken. Oblysta bolatyn sharalarǵa da belsene qatysyp, kıiz úı ákelip tigip, qyzmet kórsetip júrgen azamat» deıdi. – Bul ózi domalaq aryz ǵoı? – Iá, aty-jóni joq aryz. Maqsaty – Kenenbaev Qaıypty derektir qoıǵyzbaý. Sodan Qaıypty bekitý úshin endi oblysqa shaqyrady. Bekturǵanovqa kirse: – Áı, sen óziń bir áp-ádemi jigit ekensiń ǵoı. Aınalaıyn, búgin samoletke otyr da, ushshy Almatyǵa, – deıdi. Ol kezde Jambyldan Almatyǵa «IаK-40» degen kishirek samoletter qatynaıdy. Barsa, Mustaqym Yqsanov degen kisi, ózi buryn Jambyl oblysynda hatshy bolǵan, eshqandaı suraq ta qoımaıdy, qaǵazdarǵa birden qol qoıyp beredi. Qaıyp qaıtyp kelgen soń aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Sosıalıstik Eńbek Eri Galına Andreevna Adamenko men aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy ekeýi Qaqańdy «Alǵa» sovhozyna alyp barady. Qaqań mansapqor emes qoı. Sovhozdyń burynǵy derektiri: – Derektir bolyp keldiń ǵoı. Otyr­maısyń ba, myna ornyńa, – dese: – Qabeke, ornyńyzda otyra berińiz. Men keıin otyra jatamyn ǵoı, – deıdi Qaıyp. – Shynyńmen aıtyp otyrsyń ba? – dep, betine qaraıdy da: – Jaraıdy, qaraǵym. Saǵan tabys tileımin, – dep batasyn beredi. Sol kezde «Alǵa» sovhozynyń bas ınjeneri Syrǵabaı Turǵanov degen jigit Qaıyptyń klastasy bolatyn. Orta mektepti de birge bitirgen. Ol da Qaıyp sııaqty, Talǵardaǵy aýyl sharýashylyǵy mehanızasııasy tehnıkýmyn taýysqan. Ol kezde, aıttym ǵoı, sovhozdarda ıns­tıtýt bitirgen ınjenerler múldem joq. Sondyqtan, tehnıkým bitirgenniń bári bas ınjener. Qaqań alǵash biraz ýaqyt sol úıde jatty. Qaqańnyń asqazany sol jyldarda da aýyratyn. Jaǵdaıyn jasaıtyn men ǵoı. Sodan: – Alǵaǵa kósheıik, – dedi. Burynǵy de­rektirdiń úıin jóndetip, qystyń kúni, aqpanda osy «Alǵaǵa» kóship keldik. Shoqpardaǵy oqýshylarym jylap-eńirep qaldy. Qyzyq bolǵanda, jáshik­terge salyp bir máshıne úırek, qaz, kúrke­taýyq ákeldik. Munda kelgen soń kúrketaýyq­tarym júzge jetti. Qazymyz qyryqtan asty. Sonda qurylystaǵy nemister aıtatyn: «Sizdiń qolyńyz jeńil eken. Qazdar mynadaı ósim bermeıdi. Kúrketaýyqtyń kóbeıýi ońaıyraq» dep. Birge júrgen joldastardyń bárine eki urǵashy, bir erkek qazdan beremin, sender de ósirseńdershi deımin. Eti kúrketaýyqtikindeı emes, tós eti qap-qara, qoıdyń etindeı dep. Sóıtip júrgende Qaqań, bir jyl qyzmet atqarǵan soń Eńbek Qyzyl Tý ordenin aldy. «Alǵa» sovhozy barlyq kórsetkishi jaǵynan únemi alda boldy. «Shý óńiri» gazetiniń betinde únemi «Alǵa» júredi. Qozydan munsha, júnnen munsha, qyzylshadan bir gektardan 126-130 sentner ónim… Júndi qoılardyń ózinen 113-116-dan qozy aldy. Maqtaýly qoıshylary, jylqyshylary kóp. Slet bolady. Qaıyptar tórde otyrady. Ol kezdegi syılyqtyń myqtylary televızor, kilem ǵoı. Ana jaqta da slet, myna jaqta da slet… «Alǵanyń» qoıshylary men jylqyshylary qaryq bolady. Bes jyldyq sosıalıstik jarys bolýshy edi ǵoı. Medaldar beredi, «5 jyldyq sosıalıstik jarystyń jeńimpazy» degen. Konrat degen taǵy bir derektir boldy, «Dalaqaınar» sovhozynda. Osy ekeýi Shý aýdanynyń ozattary. Ana kisiniń de qoıshylary jaqsy. Ol kisiler bıdaıdan alady birinshi oryndy. «Alǵa» – qyzylshadan. Gektarynyń sanyn bilmeımin. Sovhozdyń júz jetpisten asa túıesi bar. Úsh júz elýdeı jylqysy bar. Eki myńnan asa sıyry bar. Bular sút ótkizedi. Sıyrdy kúnine eki saýady. Qyzylshanyń japyraǵy bar emes pe. Ony da sıyrǵa beredi. Sóıtip, sútten de birinshi oryn alady. Sonymen, sovhoz únemi birinshi orynda boldy da júrdi. Sonymen, 86-jyldyń aıaǵynda, 87-jyldyń basynda aýdanǵa basqa birinshi hatshy keldi. (Onyń aldynda Júnisálıev, Áspetov, Torǵaev degen hatshylar bolǵan). Sol hatshy kelgen soń, nege ekeni belgisiz, Qaqańdy qyryna ala bastady. Álde, oǵan «mynaý derektir qashanǵy otyra beredi, 15 jyldan artyq otyrdy» dep Qaqańdy jamandaýshylar boldy ma dep oılap júrdik. Sodan ol tekserýshilerge tapsyrma beripti. Birde Qaıyp aýpartkomǵa barsa prokýror Ybyraev hatshydan terlep shyǵyp kele jatyr eken. Qaqań: – Neǵyp terlep shyqtyńyz? – dep surasa: – Qaqa, tym bolmasa bir qoıdy jazǵyzbaı, aqshasyn tólemeı jegen ýaqytyńyz boldy ma? Myna hatshy meniń qanymdy ishti ǵoı. Sizdiń ústińizden qalaıda is qozǵa deıdi. Qaıtip qozǵaımyn, qylmysyńyz joq bolsa, – deıdi. Aqyry, ol báribir qoımaı júrip Qaqańdy naqaqtan naqaq ornynan aldy. Sóıtsek, munyń ornyna Qaıyptyń qol astynda istegen bir qyzmetkerin qoımaqshy eken. Ol qyzmetkeriniń aldynda áıeli qaıtys bolǵan. Sodan soń Qaıyp oǵan janashyrlyq jasap Almatyǵa oqýǵa jibertken, qoı qyrqý, taǵy basqalaryn retteıtinderdiń oqýyna. О́zi úırengen Almatysy ǵoı, oqý oryndary kóp, solardan úılenetin qyz taýyp kelýine de bolady ǵoı dep. Biraq ol álgi kýrsty bitirip kelip, qyzdy báribir aýyldan aldy. Sóıtse, jańa hatshynyń rýlasy, aǵaıyny, týysqany eken. Qolyńnan kelip turǵanda meni derektir etip qoısańshy dese kerek. Bul ýáde bergen desedi. О́miri eshkimmen sottasyp, júz jyrtysyp kórmegen Qaqań aryz aıtyp ta eshqaıda barmady. «Jaraıdy, pensııa da alys emes qoı» dedi ózin de, meni de jubatqandaı bolyp. Sol kezde álgi ózderińmen mektepte birge oqyǵan Sovethan Myrzahanov aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi bolatyn. Sol aıtypty: «Qaqa, osyndaǵy mektepke mehanızasııadan sabaq berseńiz qaıtedi» dep. «Bersem bereıin» depti Qaqań. О́zi de keýde kótergen adam emes edi ǵoı. Qarapaıym edi ǵoı... *     *     * Keıin Qaıyp jumysty qoıǵan soń úıdiń janynda otyramyz. Qoı keletin ýaqyty bolady. Qaqań aıtady: – Bar, qoılardy qaıyryp kel, – dep. Men aıtamyn: – Men kúni boıy jumys istep keldim.Sen demalyp úıde otyrsyń. Sen bar, – deımin. – Áı, seniń menen jasyń kishi. Sen bar, – deıdi ol. Sóıtip otyryp: – Qap, myna Gúlmıranyń bizge jasaǵan qııanaty-aı, – deıdi. – Nege olaı deısiń? Tamaǵyńdy istep, jaǵdaıyńdy jasap otyr, – desem: – Eger ol Emilden keıin bir-eki bala tapsa, ana qoılardy qaıyryp keletin edi ǵoı, – deıdi. Kenje nemeremiz Jánııany kelinimiz Emilden soń on tórt jyldan keıin týdy ǵoı. – Qoı, óıtip aıtpa. Bireý estise uıat bolady, – deımin. Sóıtip kúlip otyramyz. Osylaı ekeýmiz dalada, úıdiń janynda otyrǵanda anaý da, mynaý da kelip: – Apa, halińiz qalaı? – deıdi. Máshınemen ketip bara jatqan balalar da: «Táte, halińiz qalaı?» dep amandasady. Atpen ketip bara jatqandar da jaqyndap kelip, attan túsip amandasady. Sondaǵy Qaqańnyń aıtqany ǵoı: – Tý-ý, neǵyp muǵalim bolmadym ekem. Balasy da, ákesi de, balasynyń balasy da senimen amandasady. О́ı, bar bolǵyrlar. Meniń bir ýpravlıaıýshıim, nemese men jumysqa qoıǵandardyń biri kelip, «Aǵa, ata, halińiz qalaı» demeıdi ǵoı, – dep renjıdi. Endi qazir oılaımyn, ol tiri bolǵanda úlken ulymyz Qurmashtyń salǵan fazendasyna ekeýmiz baryp otyrar edik qoı dep. Malǵa da qarap, qaz, úırek, kúrketaýyqtardy da asyrar edik... *     *     * Niljan jeńeshemniń aıtqan áńgi­mesi ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­darynyń basynda ınstıtýt bitirip, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha ǵylymǵa, bilimge, tájirıbege súıengen jan-jaqty joǵary, tolyqqandy bilim alyp, alǵashqy agronomdar, ınjenerler, mal dárigerleri, zootehnıkter bolyp elge attanǵan, respýblıkamyzdyń aýyl sharýashylyǵyn kórkeıtýge, órkendetýge ólsheýsiz úles qosqan tutas bir urpaqtyń ómirin kóz aldyma ákelgendeı boldy. Olar alǵan bilimderin ózderi eńbek etip júrgen salalarda qoldanyp, táp-táýir nátıjelerge jetti, sharýashylyq júrgizý mádenıetin jańa satyǵa kóterdi. Alaıda, ýaqyt degen synap sııaqty. Ýysyńda ustap tura almaısyń. Olardyń birazy bul kúnderde baqılyq boldy, birazy – zeınetker, ádemilep aıtqanda «qurmetti demalysta». Biraq ómirde olardyń tyndyrǵan isteri, izderi, ónegesi qaldy. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany oryndalyp, táýelsiz memleket bolǵan Qazaqstanymyzdaǵy búgingi tańdaǵy mereıli isterdi endi olardyń urpaqtary jalǵastyryp jatyr. Sýrette: 1. Qaıyp Kenenbaev zaıyby Niljanmen; 2. D.Qonaev Shý aýdany­nyń ozat sharýashylyǵy – «Alǵa» sov­ho­zynyń dırektory Kenen­baev­pen (sol jaqtan ekinshi) sóılesip tur Bolat BODAÝBAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri