Áskerı tehnıkanyń álemdik kórmesi

Astanada aldaǵy maýsym aıynyń 2-si men 5-i aralyǵynda ótedi «KADEX-2016» IV Halyqaralyq qarý-jaraq jáne áskerı tehnıkalyq múlik kórmesi álemdegi úzdik qorǵanys ónerkásibi bar kompanııalar úshin kásibı yntymaqtastyq alańyna aınalmaq. Qorǵanys ónerkásibi salasynda sarapshylar men mamandardyń pikir almasyp, tyń ıdeıalarmen bólisýine mol múmkindik beredi. Kórmeniń basty eksponattary – áskerı tehnıka men qarý-jaraq. Jaqynda Astanada jahannyń Qytaı, Túrkııa, Germanııa, Kanada, Koreıa, Fransııa jáne Reseı syndy 35 memleketinen 300-ge jýyq kompanııa áskerı tehnıkanyń eń ozyq úlgilerin kópshilikke pash etpek. Sonymen, halyqaralyq kórmede 200-den asa sheteldik jáne 100-ge jýyq otan­dyq ká­siporyndar áskerı tehnıkanyń qan­daı túrin kórsetedi, sarapshylar men qonaq­tardy, barsha elordalyq turǵyndardy qarýdyń qandaı túrimen qyzyqtyrady?! «KADEX» – bul otandyq brendti ilge­riletý turǵysyndaǵy birden-bir nyq qadam. Qazaqstan áskerı tehnıkany shet­eldik qarý-jaraq óndirisiniń iri magnattarynan satyp alyp qana qoımaı, óziniń de tól ónimin óndirýde. Sóıtip, naryqqa jol tartyp otyr. Bul – qorǵanys salasyndaǵy aıtýly jetistik, jaǵymdy jańalyq. Kórmede ekspozısııanyń bir­shama bóligin joǵary tehnolo­gııalyq tankke qarsy zymyran keshenderi men shabýyldaý qarý-jaraǵyn pash ete otyryp, Reseı Federasııasy usynady. «KBP» AQ zaýytynyń Reseıde qarý-jaraq pen oq-dáriler jasaýda 85 jyldyq tájirıbesi bar. «Vologda optıka-mehanıkalyq zaýyty» AQ jetekshi reseılik óndirýshilermen shyǵarylatyn (T-90, T-80Ý, BMP-3, BTR-80, MT-LBM) brondy tehnıkaǵa ar­nalǵan atysty basqarýdyń kóp arnaly turaqtandyrylǵan júıe­lerin kórsetedi. Zaýyt quraldar men keshenderge servıstik qyz­met kórsetýdi júzege asyrady. «Shvabe» ınnovasııalyq optı­ka­lyq holdınginiń quramyna kiredi. KADEH-te jalpy maqsattaǵy týr­boburandaly ushaqtar shyǵa­rýdaǵy kósh­basshy sanala­tyn kanadalyq kompanııa da joǵary ushý úlgilerin kórsetpek. Kór­me sheńberinde «Viking Air Ltd» álem­dik dárejedegi áýe-ǵarysh­tyq kompanııasynyń óndirisi «Series-400» 19 oryndyq áýeke­me­siniń kórsetilimi ótedi. Zaýyt dástúrli áýe kemeleriniń álemdik parkine arnalǵan jabdyqtar shyǵarady. Zymyran júıeleriniń álemdik óndi­rýshisi – Fransııa da qalys qalmaıdy. «MBDA» kompanııasy jerústi, teńiz jáne áýe júıesiniń talaptaryn qanaǵat­tan­dyrýǵa arnalǵan ónimniń túr-túrin usy­­na­dy. Al Túrkııanyń jetekshi «ASELSAN» qorǵanys kompanııasy bolsa, áskerı baılanys salasynda radar jáne radıo­elektrondyq joǵary tehnologııalyq júıelerdi usynatyn bolady. Búginde qaı el úshin de basty maqsat – qarý-jaraq pen áskerı teh­nıkany shetel­den satyp alýdan bas tartý. Iаǵnı, óz elin­de óndirýge, kerek deseńiz, eksportqa shyǵa­ryp, qarjy kózine aınaldyrýǵa umty­­lady. Qazaqstan qorǵanys-óndi­ristik kesheni de osy baǵytta jumys jasaýda. «Qazaq­stan ınjı­nırıng» ulttyq kompanııa­sy Qor­ǵanys mınıstrliginiń surany­syn qamtamasyz etip, otandyq áskerı óndi­ristiń sanyn da, sapasyn da arttyryp keledi. Máselen, biz úshin qýantar­lyq jańalyq mınaǵa qarsy qor­ǵanysy bar «Arlan» brondalǵan avtomobılin shyǵaratyn «Qazaq­stan Paramaýnt Injınırıng» JShS zaýytynyń iske qosylýy bolyp tabylady. О́nim óte jaqsy sıpattamalarǵa ıe. Synama barysynda «Arlan» brondy trans­porteri úzdik nátıjeler kórsetti. BKM «Arlan – bul arnaıy ásker­lerge, arnaıy maqsattaǵy jaýyngerlerge, sondaı-aq, áskerı polısııaǵa arnalǵan brondalǵan dóńgelekti mashına. Uzyndyǵy 6,5 m, bıiktigi 3 m, eń úl­ken jyldamdyǵy 120 km/saǵat bolatyn bron­dalǵan jol tańdamaıtyn kólik lańkestik aktilerde paıdalanylatyn qoldan jasal­ǵan bombalardan tolyq qorǵalǵan. Radıotolqyndardy «jutyp alatyn» qosymsha fýnksııasy bar. Dóńgelekterine oq tıgennen keıin de 50 shaqyrymdy júrip óte alady. Eń bir ereksheligi – óziniń salmaǵy 10-aq tonna bolǵanymen, qosymsha 18 tonnaǵa deıingi júk tasymaldaı alady. Mundaı áskerı tehnıka shyǵarý, álemde qarý-jaraq damýynyń zamanaýı úrdisin eskere kelgende, táýelsiz Qazaqstannyń qorǵanys-ónerkásibi keshenin qalyptastyrý úderisinde jańa kezeńge aınaldy deýge bolady. Qazaqstan zaýyttarynda shy­ǵarylatyn ónimder zamana­ýı tak­tıka-tehnıkalyq sıpat­ta­malarǵa jaýap beredi jáne jeke­menshik ázirlemeniń ınnovasııalyq tehnologııalaryn qamtıdy. Máselen, «Semeı ınjınırıng» zaýyty ha­lyqaralyq naryqqa shyǵýdy jos­parlaýda. Bul baǵytta otandyq kásiporynnyń josparlaryna T-72, Jaıaý áskerdiń jaýyngerlik ma­shınasy (JÁJM-1) men BTR-7 brondy transporterlerin jasap shyǵarý kiredi. Bul – brondy tehnıkany kúr­deli jóndeý men áskerı jáne áske­rı-ın­je­nerlik tehnıkanyń baza­synda konver­sııalyq tehnıkany daıyndaýmen aınalysatyn – Qa­zaq­standaǵy birden-bir zaýyt. Sondaı-aq, kórmede «Qazaqstan ınjınırıng» UK» AQ-tyń qura­myna kire­tin «S.M.Kırov atyndaǵy mashına jasaý zaýyty» AQ-ta shy­ǵarylatyn  maman­dandyrylǵan ónim usynylady. S.M.Kırov atyn­daǵy zaýyt negizinen teńiz sýas­ty qarýyn, temirjoldyń qozǵal­maly quramyn jobalaý men ázir­leýge, sondaı-aq, Qorǵanys mınıstrliginiń qajettiligi úshin aza­mattyq ónim men joǵary teh­nı­kalyq buıymdar shyǵarýǵa mamandandyrylǵan. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt – qurlyq áskerleri men Áskerı-teńiz kúsh­teriniń qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasynyń áýe shabýylynan qorǵanys júıeleri men qural­darynyń, arnaıy maqsattaǵy qural­dar men múlikterdiń, IT-tehno­logııalardyń, baılanys júıe­leri men quraldarynyń, tyldyq jáne tehnıkalyq múlik­terdiń de kórsetilimi ótedi. Qazaqstan zaýyttary úshin bul – óz ónimin kórsetý jáne ony álemdik deńgeıge shyǵarýdyń úlken múmkindigi. Jalpy alǵanda, bul Qazaqstan Qarýly Kúshteri qorǵanys áleýetiniń damýy men artýyna septigin tıgizedi. 2010 jylǵy kórmeniń qorytyndysy boıynsha 1,5 mlrd. AQSh dollary somasyna 10 uzaq merzimdi qujat jasalǵanyn aıta keteıik. Oǵan 156 kompanııa, onyń ishinde 86 otandyq kompanııa qatysty. Al 2014 jyly kórme barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyq negizinde 2,6 mlrd. AQSh dollary somasynda 31 uzaq merzimdi kelisimshart jasaldy. Qatysýshy kompanııalardyń sany 300-ge deıin, onyń ishinde otandyq kompanııalardyń sany 92-ge deıin ulǵaıdy. Taǵy bir jańa ónimimen eli­mizdegi «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ zaýyty qýantyp otyr. Ol – otandyq sý jańa «Qajymuqan» kateri. «KADEX-2016» kórmesi aıasynda kásiporyn «Qajymuqan» muz jaratyn tartqysh katerdiń syzbasyn usynady. Katerdiń jobalanýy men jasalýy 2014 jyly Qazaqstan UQK Shekara qyzmetiniń tapsyrysy boıynsha bastaldy. Ol ózenderde, sý qoımalarynda jáne Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginde qalyńdyǵy 30 sm-lik muz­da patrýldik qyzmet atqa­rý­ǵa arnalǵan. Ekıpajy 4 adamnan tu­rýy múmkin. Júzýdiń avto­nom­­dy­ǵy 5 táýlikke jetedi dep kútilýde. Sonymen qatar, «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ kórme kelýshileriniń nazaryna «KamAZ»-dyń bazasynda jasalǵan súńgý­irlerdi avtonomdy qamtamasyz etetin jyljymaly stansany usynady. Stansa aılaqtan jáne júzý quraldarynan 40 metrge deıingi tereńdikte dıversııalyq kúshterge qarsy is-qımyl sharalaryn oryndaý kezinde jaýyngerlik júzýshilerdiń sýasty operasııalardy júzege asyrýyna jaǵdaı týǵyzady. «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ «Qazaqstan ınjınırıng UK» AQ-tyń quramyna kire­di. Instıtýt keme qurastyrý, mo­bıldi robotty tehnıka, súńgýir tehnıkalar, navıgasııalyq jab­dyq, munaı-gaz sektoryna arnalǵan jabdyq sııaqty baǵyttar boıynsha joǵary tehnologııaly tehnıkanyń úlgilerin zertteý men jobalaýǵa mamandandyrylǵan. Sondaı-aq, kórmege qatysatyn qazaq­standyq kásiporyn qata­rynda «Semeı ınjınırıng» AQ zaýyty, «Zenıt» Oral zaýyty» AQ, «Tynys» AQ, «S.M.Kırov atyn­daǵy mashına qurastyrý zaýyty» AQ, «Qazaqstan Paramaýnt ınjınırıng» JShS, «Qazaqstan Aselsan ınjınırıng» JShS bar ekenin aıta keteıik. Olar eksportqa korablderge qajetti túrli torpeda­lardy, keme gıdravlıkasyn, avıa­sııalyq qajettilikterdi qazirgi zamanǵy jylý quraldaryn, kózdeý lınzalaryn, túngi kórý qural­daryn usynatyn bolady. «KADEX-2016» kórmesi – ás­kerı mamandardyń konstrýk­tıv­ti jaǵdaıda pikir jáne tájirıbe almasatyn kásibı únqatysý alańy. Bul otandyq áskerı oıdyń damýyna, sondaı-aq, sheteldermen áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa kepildi túrde septigin tıgizedi. Joǵary tehnologııalyq ónimder shyǵarýǵa qabiletti bola otyryp, ǵylymdy az qajet etetin ónimderdiń órisin keńeıtedi. Sóz joq, dástúrli túrde mundaı kórmelerde áskerler men qarýdy basqarý keshenderi, joǵary dáldik­tegi qarýdan qorǵanys júıeleri, avıasııalyq tehnıka, áýe shabýy­lynan qorǵanys quraldary men júıe­leri, optıkalyq-elektrondy qurylǵylar úlken suranysqa ıe bolady. Sondyqtan, elektrondy jáne elektrondy-optıkalyq júıeler, baılanys jáne basqarý júıeleri, jelilik sheshimder salasyn damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Búgingi tańda Astananyń ha­ly­q­ara­lyq áýejaıynyń áskerı sektorynda «KADEX-2016» kór­mesine daıyndyq qarqyn alǵan. Pa­vılondardyń quryly­sy da qarqyndy júrýde. Endi kórmede kórsetiletin áskerı tehnıka­lar kele bas­taıdy. Elordanyń barsha turǵyndary men qonaqta­ryn KADEX-ti tamashalaýǵa shaqyramyz. Sáýlebek BIRJAN