Jekemenshik balabaqshalar

memlekettik standartqa saı kele me? Balabaqshalardyń jetkiliksizdigi respýblıkamyzdaǵy mektepke deıingi tárbıe isinde kópke deıin kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli túıin bolyp keldi. Boljam boıynsha, tabıǵı ósim jáne elimizge kóship kelýshiler esebinen artqan bala sany bul baǵyttaǵy jumysty qoıylta tústi. Kezinde balabaqsha ǵımarattarynyń jeke qoldarǵa ótýi nemese basqa bir mekemelerdiń keńsesine aınalýy máseleniń oń sheshim tabýyna ózindik kedergisin tıgizip kelgen bolatyn. Memlekettik balabaqshalar­ǵa uzyn-sonar kezek ol tóńirekte «bar­maq basty, kóz qystylyqtyń» týyndap qana qoımaı, barynsha etek jaıýyna ákelip soqtyrdy. Bitpeıtin balabaqsha daýy, málimi joq kezek daýy údedi. О́mirge kelgen soń-aq baq­shaǵa kezekke turǵan balaqaılar kezegin kútýmen mektep jasyna je­tip qalǵan kezder de boldy. Osy qym-qýyt kezderi qa­byl­dan­ǵan «Balapan» baǵdar­lamasynyń mindeti bul baǵyt­taǵy qordalanǵan máselelerdi jeńildetý, múmkin­di­ginshe she­shý boldy. Memlekettik ba­la­baq­shalardyń júgin jeńil­detý úshin jekemenshik ne­giz­­degi ba­la­baq­shalar ashyla bastady. Qazir eli­­miz bo­ıyn­­sha myńdaǵan bala jeke­men­­shik bala­baqshalarda tálim alyp júr. Áńgime osy jekemenshik ba­la­baqsha­lardaǵy jaǵdaı­ǵa baılanys­ty bolyp tur. Jekemenshik bala­baq­sha – bul bıznes, ıaǵnı kásip­ker­lik ne­gizde qyz­­met ete­di. Alaıda, menshik qu­qy­­ǵy­na qaramaı, eń basty maq­sat – du­rys baqshalyq qyz­met atqarý, Qa­zaq­stan Respýb­­­­lı­kasynyń mem­leket­tik jalpy­ǵa mindetti bi­lim berý stan­­darty «Mektepke deıin­gi tár­­bıe men oq­y­týdyń» negizgi ere­­jelerin basshylyqqa ala otyryp, standart negizinde talapqa saı qyzmet kórsetý. Ol týraly atalmysh standartta «men­shik nysandaryna, tıpteri men túrlerine qaramaı Qazaq­stan Respýblıkasynyń barlyq mek­tep­ke deıingi tárbıe men oqytý uıymda­ryn­da... qol­da­ný úshin ar­nalǵan», dep anyq ja­zylǵan. Qazir barlyq je­ke­menshik ba­labaqshalar osy deń­­­geıden tolyq kórine alyp júr deı alamyz ba? Menińshe, joq. Jýyrda balalaryn jekemenshik balabaqshaǵa bergen tanysym «balam úıge kelip aýzyn jappaı án aıtady. О́ńkeı hıt ánderdi bas­tan-aıaq jattap alǵan. «Buǵan kim úıretip júr?» dep alǵashynda tańǵalyp, aıran-asyr bolǵanmyn. Sóıtsem, baqshada tárbıeshileri kún uzaǵyna uıaly telefonmen án qosyp qoıady eken... Eresekter aıtatyn mahabbat, sezim ánderi. Bala jasyna saı úırengen bir-eki shýmaq óleńi, taqpaǵy bolsa eken-aý!» – dep nalyǵany bar edi. Bul bir ǵana balabaqshadaǵy jaǵdaı dep eshkim aıta almas. Syrtqy sıpaty, qujaty zańǵa saı, minsiz bolǵanmen, balabaqshalardyń ishki tirligin, ishki álemin eshkim naqty aıtyp bere almaıdy. Tipti, kelgen komıssııalardyń ózi balabaqsha basshylyǵy men qyz­metkerleri zyr júgire júrip «baryn kórsetken» sanaýly kúnde eshteńege kóz jetkize almaıdy. Onyń ústine, «kásipkerdiń quqyǵyn taptamaý, isine kedergi keltirmeý» degen qaǵıdalarmen tekseristiń bolatyndyǵyn aldyn ala eskertip qoıý – biraz jaıttyń «jabýly qazan jabýly kúıinde» qalýyna taptyrmaı­tyn tásil. Ol jerlerdegi tirlikti, tálim-tárbıeni tam-tumdap syrtqa shy­ǵa­ratyn, onda da «atyn atamaı, túsin tústemeı» aıtýdy ótinip, jumysynan shyǵa­ryp tastaı ma dep qorqasoqtap baıan­daı­tyn sol jerde qyzmet etetin jandar men eshteńeni jasyrýdy bilmeıtin pysyq balaqaılar. Maqala jazý barysynda ózim tildeskenderdiń biri jekemenshik balabaqshada qyzmet etip, keıin jumystan shyqqan kórshi qyz boldy. «Kim bolyp qyzmet ettiń?» desem, «Men bári de boldym. Ári tárbıeshimin, ári bala kútýshimin, eden de jýamyn, onshaqty balaǵa tamaq pi­siretin aspazdamyn. Shtatqa basqa adam alǵan joq, ishtegi bir-eki qyz besaspap bolyp, osy jumystardy atqara beretinbiz», deıdi. О́zi sol balabaqshanyń bir jerde tirkeýde baryna kú­mándanatynyn da ja­syrǵan joq, jasyrǵany «sý ishken qudy­ǵy­na túkirgen bolmaıyn», dep aty-jónin aıtpaýdy suraǵany bol­dy. Sóıtsem, boıjetkenniń ma­mandyǵy balabaqsha túgili, bi­lim berý isine, áleýmettik salaǵa jat­paı­tyn, tehnıkalyq baǵytta eken. Jekemenshik balabaqshalar da memlekettik balabaqshalar tárizdi «Kún rejimin» qatań saqtaýǵa, naqtyraq aıtsaq, búldirshinderdi tórt mezgil tamaqpen qamtýǵa, saıa­hatqa shyǵarýǵa, án shyrqatyp, bı bıletip, taqpaq jattatqyzyp, árbir balanyń boıynda bar qabi­letiniń kózin ashýǵa, sondaı-aq, eresek toptarda ana tilimen bir­ge orys, aǵylshyn tilderiniń álip­pe­sin úırenip, til syndyrýyna jumystanýy kerek. Biraq, menshik quqyǵy jeke bolyp tabylatyn ba­la­baqshalardyń arasynda dál osy til úıretý máselesinde, saıahat quryp, árbir kúndi mazmundy ót­kizýdi uıymdastyrýda jáne kadr máselesinde týyndap turǵan má­seleler, oryn alyp jatqan ol­qy­lyqtar joq emes, bar. Jýyrda Aqtaý qalasyndaǵy jekemenshik ba­labaqshalardyń birinde oryn alǵan jaǵdaı jurtty, ásirese, ata-analardy bir dúrliktirgen bola­tyn. «Balabaqshadaǵy 10-ǵa tarta bala astan ýlandy dep ata-analar shý shyǵardy», dep jergilikti telear­na jýrnalısteri de habarlap jatty. Baqshaǵa sap-saý barǵan úsh ja­sar qyz bala úıge oralǵan soń mazasyzdanyp, balabaqshada ishken tamaǵyn qusyp, álsirep, ishi ótýmen bolǵan. О́zara áleýmettik jelide sóılesip otyratyn ózge ata-analarǵa habarlasqan qyzdyń ata-anasy dál sol mezette toptaǵy birneshe balanyń jaǵdaısyz bolyp jatqanyn biledi. Meńgerýshisi óz quzyryndaǵy «Baqyt» bala­baq­shasyna shań jýytpaı qor­ǵashtaǵanmen, tekserýge kelgen tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý departamenti qyzmetkerleriniń balabaqsha ishindegi jaǵdaıdan «tóbe shashtary tik turǵan». Iаǵnı, balalarǵa berilgen qaınaǵan sý men tamaqtan birneshe mıkrob anyqtalsa, 8 qyzmetker men 14 tár­bıelenýshiden «norovırýs» tabylyp, jeti jumysshynyń dárigerlik kitapshasy jalǵan bolyp shyqty. Qan­daı salǵyrttyq, orasholaqtyq túbi bir boı kórse­tedi, bul oqıǵany da saladaǵy sal­ǵyrt­tyqtyń kó­rinip qalyp jatqan tus­tary dep qabyldaýymyz kerek... Jekemenshik balabaqshalardyń qyzmetin jáne qajettiligin joqqa shy­ǵara almaımyz, olardy ashý, joǵary­da aıtqanymyzdaı, bul saladaǵy másele­lerdi biraz je­ńildetti. Áıtse de, kezek­tiń sanyn azaıtý ǵana emes, sapa bas­ty nazarda bolýy tıis. Jekemenshik balabaqshalarǵa senim artyp, aqysyn tólep, balasyn tapsyrǵan ata-ana jáne balaqaılar sol senimge, sol aqyǵa saı laıyqty qyzmet túrin kórýi qajet dep oılaımyz. Memlekettik bolsyn, jekemenshik bolsyn, tipti, memleketten sýbsıdııa alatyny bar, almaıtyny bar – balabaqshanyń aty da, zaty da naǵyz balabaqshaǵa saı bolǵany jón. Balabaqshany ashýshy azamat kásipkerlikpen birge, urpaq tárbıesine, onyń qaýipsizdigine, densaýlyǵyna, tazalyǵyna, memlekettik standart negizinde tálim-tárbıe alýyna jaýapty ekendigin esten shyǵarmaǵany durys. Balabaqshalardy jaǵ­daı­y­na qaraı óz aldyna ǵımarat salyp ashqandar da nemese kóp­qabatty úılerdiń páterlerinen ashqandar da bar. Qandaı jaǵdaıda da, otbasylyq balabaqshalarda ár balaǵa tıisti oıyn alańynyń aýmaǵy, jaıly jatyn orny men oıynshyqtar, bala aǵzasyna qa­jetti qunarly ta­ǵam­­­dardyń bolýy, olardyń jóndi saqta­lýy, arnaıy maman-kadrlardyń bolýy, túrli ádistemelik, tárbıelik, kór­neki quraldardyń bolýy – bas­ty shart. Jýyrda ǵalamtor arqyly ta­ra­ǵan Qyzylorda qalasyndaǵy «Aıana-jan» jekemenshik bala­baqshasynda oryn alǵan jaǵdaı bul taqyrypta máse­leniń bar eken­digin dáleldeı túsedi. Atal­mysh balabaqshadan eki aıdan beri jalaqylaryn ala almaı júrgen qyzmetkerler – as­paz balalarǵa toıhanalardan ke­letin, keıde kóktep ketken etten tamaq ázirlenetindigin aıtsa, tárbıeshiniń kómekshisi bolyp eńbek etip, jumystan shyqqanyna sanaýly kúnder ǵana bolǵan kelinshek balalarǵa eshqandaı jaǵdaıdyń jasalamaǵandyǵyn, jatyn orynda bir matrastan basqa eshteńeniń, ıaǵnı kórpe, jastyqtyń da joq eken­digin, balalar kúnine tek eki ret tamaqtanatynyn jylamsyraı jetkizdi. Qyzylorda qalalyq bilim bóliminiń óki­li shýly balabaqshanyń je­ke kásipker qaltasynan qarjy­landyrylatyndyǵyn, olardyń balabaqsha ashý týraly ótinish bergenmen, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý de­partamentinen ruqsat alma­ǵandyǵyn, tıisti qu­jat­tardy re­simde­­megenin alǵa tartty. Al tuty­ný­shylar quqyǵyn qorǵaý departamenti mamany bolsa, ǵı­­marattyń eki topqa jaramdy bol­ǵan­men, kásipkerdiń bala­baqsha­ny naqty ashqandyǵy, taǵamda­ry­nyń qaýipsizdigi, ma­manda­rynyń qyzmet­ke laıyq­tylyǵy týraly eshqan­daı málimet tir­kelmegendigin aıtyp berdi. Demek, bul jaǵdaı tirkeýsiz-aq jekemenshik balabaqshalardyń jumys jasaı beretindigin kórsetip berdi deýge bolady. Sondaı-aq, ba­labaqsha ashý úshin paıdalaný alańy 30 sharshy metrden kem túspeıtin bir bólmeli páter nemese turǵyn úıden bes balaǵa, paıdalaný alańy 50 sharshy metrden kem emes eki bólmeli páter nemese turǵyn úıden toǵyz balaǵa arnap, paıdalaný alańy 80 sharshy metrden kem bolmaıtyn úsh bólmeli páter nemese turǵyn úıden 13 ba­laǵa arnap balabaqsha ashýǵa bolady degendeı, bala sany men top sanyna ǵımarat kóleminiń sáıkes kelýiniń de ózindik belgilengen zańdylyqtary bar. Qaǵaz júzinde osylaı bolǵanmen, naqty ómirde qalaı? Bes balaǵa arnap ashyp, 9-10 bala «ustap» otyrǵandar bar ma? Bul da óz aldyna anyqtaýdy qajet etetin jaıt. Jekemenshik balabaq­shalardyń birqatarynda toptarda balalardyń jas ereksheligi reti saqtala ber­meı­­di. Úsh jastaǵy, sondaı-aq, mektep­ke barýǵa daıyndalyp júr­­gen eresek toptaǵy – bes jastaǵy balanyń qabyl­daýy, túsi­nigi, sana-sezimi birdeı emes. Biraq, kýágerlerdiń aıtýynsha, búldirshinderdiń jas ereksheligi emes, mektepke deıingi tárbıe jumysynda ǵımarattyń syıymdylyǵyna nemese tárbıeshi sanyna negizgi basymdyq bere­tinder bar eken. Eki júktemeni bir ózi alyp, tańerteńnen qara keshke deıin «balamen bala» bolyp otyrý tárbıeshi­lerdi sharshatyp, tipti, jumysqa degen belsendiligin tómendetip, mezi etip jiberýi múmkin. Tárbıeshiler jala­qysynyń mardymsyzdyǵy balabaq­shalarda tárbıeshilerdiń jetispeý­shi­ligin týyndatyp otyr. Mektepke deıingi tárbıe men mektepte beriletin jalaqy kólemi te­ńes­­tirilmegendikten, olar múm­kindiginshe jalaqysy kóbirek mek­tepte jumys jasaýǵa tyrysady eken. Jekemenshik balabaqsha­lar­daǵy ­ahýaldy zerdeleı kele, kóz jet­kiz­gen taǵy bir nárse – «Ba­la­pan» baǵdar­lamasyn odan ári jetildirip, jekedegi balabaqshalarda sábıler tobyn ashýdyń qajettiligi. Ta­bıǵı ósim, shetten kóship kelgen aǵaıyndar úlesi jáne shalǵaı aýyldyq jerler­degi qandastardyń ortalyqqa sho­ǵyrlaný úrdisiniń etek alýy saldarynan balabaqsha jasyndaǵy balalar sanynyń kóbeıýi baıqalýda. Bul óz keze­ginde balabaqshaǵa kezektiń eń­serilmeıtinin kórsetip otyr. Mysaly, bir úlken aýylda bir jylda 200 bala ómirge kelip, baqshaǵa kezekke tirkeldi desek, eki jyldan soń aýyldaǵy bir-eki memlekettik balabaqsha sonyń ishinen tek 25-50 balany ǵana ala alady. Arada bir jyl ótkende, ıaǵnı álgi balalar 3 jasqa tolǵanda aýyldaǵy sanaýly jekemenshik balabaqsha da baqshanyń kezegin oısarytap kete almaıdy – balany shamasyna qaraı qabyldaı alady. Qalǵan balalar men olardan keıingi týǵan sábıler kezekti sol kúıi «ustap turady». Eger «Ba­la­pan» baǵdarlamasy arqyly jekemenshik balabaqshalarda sábıler toby ashylsa, siresip qalǵan kezek máselesin jibitýge bolar edi. Eshbir ata-ana qyrýar aqshasyn sarp etip bylyǵy kóp, biligi joq bala­baqshaǵa balalaryn bere sal­maıdy. Demek, balabaqshany ashý, jumy­syn tyńǵylyqty jáne talapqa saı uıym­dastyrý, árbir balaǵa jaýapker­shi­likpen qaraý – kásipkerge, ıaǵnı bala­baqsha ıesine jaýapty, aýyr mindet júk­­teı­di. Osy oraıda jaqsy isti jań­ǵyrta jalǵastyryp, buǵan deıingi tájirıbelerdi eskere otyryp kemshin tustardy anyq kórsetip, jetispesin tolyqtyryp, ata-ana men kásipker qyzmetin úı­lestirip, balabaqshalar, sonyń ishinde jekemenshik balabaqshalar qyzmetin jan-jaqty jańǵyrtý qajettigi ańǵarylyp tur. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Mańǵystaý oblysy