Jazýshy Marat Májıtovtiń tól ádebıetimizge salǵan tolaıym oljasy osyndaı
Osydan tórt jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde basylymnyń sol kezdegi basshysy, ádebıettanýshy ǵalym Saýytbek Abdrahmanov: «Qazirgi qazaq ádebıetiniń qan bazarynan óz ornyn oıyp turyp alǵan qalamgerlerdiń qatarynda osy kúnderde jetpis jastyń jotasyna shyqqan Marat Májıtov esimin de ataı alamyz», degen eken. Bul pikirdiń durystyǵyna hám oryndylyǵyna bizdiń záredeı de kúmánimiz joq. О́ıtkeni, osynaý sabat minezdi sabyr ıesi qalamgerdi ózimiz de birshama bilemiz. Er jasy elýge kelgende áńgime-hıkaıattaryn ábden oqyp, shyǵarmashylyǵy jaıynda shama-sharqymyzsha syr sherte shaǵyn maqala da jazǵan bolatynbyz. Stýdenttik shaqta kýrsymyzdaǵy jasy úlkenimiz bolǵandyqtan «Sur shal» atanyp ketken aǵa dosqa: «Sur shal jaı shal emes, shyǵarmashylyq kemeline kelgen, sirge móldireter qymyzdaı babyndaǵy shal», dep bir jaǵy ázil aralastyra aqjarma tilek te aıtqan edik sonda. Mákeń qalamynyń qońyr jorǵasy búlkildeı ekpindep, ásirese, «Qunyskereı» jáne «Tobanııaz» degen el kóńiline toq kesek eki roman týdyrǵany da sol elýinen keıin. Al oǵan deıin jýrnalıstik qyzmet atqara júrip «Qyp-qyzyl jalyn», «Qulyndy jon», «Sońǵy aınalym» atty shuraıly áńgimeler, hıkaıattar jınaqtarymen táýir tanylǵan bolatyn.
Osylardyń ishinde «Qunyskereı» asa taǵdyrly roman. Jazýshynyń bas týyndysynyń bastaýynda turǵan «Qumdaǵy iz» kólemdi áńgimesi stýdenttik shaǵynda jazylyp, ile-shala «Juldyz» jýrnalynyń 1973 jylǵy 3-sanynda jarııalandy. Bas keıipker Qunyskereıdiń ózi qalamgerdiń ákesi, qasıetti kisi Kárim aqsaqaldyń naǵashysy bolyp keledi. Sońǵy amanat hatyn osy jıenine jazypty. Kárekeń ol hatty qyryq jyl qupııa saqtap, jazýshylyq jolǵa túsken ulyna tabystaǵan ǵoı. Sol keńes kezinde áli de baıaǵy «bandy» atynan arylmaǵan halqymyzdyń bir bozdaǵy Qunyskereı naǵashy atasy týraly indetip jazýdy Marat Májıtovtiń áke ósıetindeı sanaýy da sondyqtan bolsa kerek. «Juldyzǵa» shyqqan áńgimeniń arty daýǵa aınalyp, avtordy jazǵyrǵan jalaly hattar «Pravda» gazetine deıin joldanyp, biraz shýlatqany da este. Marat sóıtip, «jazalanýǵa tıisti bandynyń tuqymyna» aınalyp ta kete jazdaǵan-dy.
Minekı, endi kelip búgingi belgili jazýshy Marat Májıtovtiń jaqyn kúnderde ǵana shyqqan bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń birinshi kitabyna osy «Qunyskereı» romany tutastaı enip otyr. Qunyskereı Qojahmet balasy – alty Alashqa belgili Imanjúsip, Mádı rýhtas órshil tulǵa, qazaqtyń namysy men múddesi úshin kúresken, Taısoıǵan óńiriniń alǵadaı týmasy. Qunyskereı bandy atanyp qýǵyn-súrginde júrgen kek pen sher ıesi. Romanda onyń bitim-bolmysy, sol kezdiń ýaqıǵalary qazaqtyń jalpaq ta qunarly tilimen kelisti sýretteledi, keshe men búgin, eski men jańa salystyryla otyryp, qıly-qıly sheginister jasaý tásilimen, san alýan «tar jol, taıǵaq keshýler» saraptalyp, elekten ótkiziledi.
Jazýshynyń ekinshi tomyna erterekte jáne Táýelsizdik jyldarynda jazylǵan kórkem áńgimeleri engen. Negizgi arqaý – aýyl ómiri. Al Adaı ýezdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp, memleket qaıratkerligine deıin kóterilgen qazaqtyń kórnekti perzentteriniń biri, 55 jasynda Keńes ókimetiniń qaharyna iligip, 1930 jyly atylyp ketken Tobanııaz Álnııazulynyń qym-qıǵash kúreske toly ómir joly qamtylǵan qabyrǵaly roman úshinshi tomdy kórkeıtip tur. Bul týyndydan da sol zamannyń shynaıy tynys-tirshiligin, kesteli til men oramdy oılardy molynan tabamyz. Segiz arys Adaı eline han Tobanııaz atanǵan qyran tektes qaıratker obrazy nanymdy kórsetilgen. Roman, sonymen qatar, Álibı Jangeldın beınesi kórinis tabýymen de qundy, qunarly bola túsken deýimiz kerek.
Tórtinshi tomdaǵy, negizinen Táýelsizdik jyldarynda jazylǵan kósemsóz ben kórkem ocherk, esseler de oqyrmanǵa qyzǵylyqty bolmaq. Bel býǵan besinshi tom sońǵy jyldary jazǵan «Amanǵalı», «Ákim saılaý» sıpatty áńgimelermen erekshelengen. Jazýshynyń «Barlybaı túbindegi án» povesi tarıhı shyndyqty ózek etse, basqa hıkaıattarynda da ár kezeń, ár ýaqyttyń ózine tán oqıǵalary jymdasa óriledi. Bári de kezinde oqyrman iltıpatyna bólengen dúnıeler.
Berekeli bes tomdyǵy halqyna jol tartqan qabyrǵaly qalamger, aǵa dostyń súıinishti ádebı oljasyna qutty bolsyn aıtamyz. Jazar kóbeısin.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»