Taraptardy toǵystyrǵan taǵylymy mol basqosý

Keshe IH Astana ekonomıkalyq forýmy óz jumysyn odan ári jalǵastyrdy. Bul kúngi forýmnyń basty oqıǵasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysqan plenarlyq otyrys boldy. Forýmnyń basty jınalysyna «The Independent» bas ekonomıkalyq sholýshysy Hemısh MakReı moderatorlyq etti.

Astana ekonomıkalyq forýmy óz máresine jetti

Tizgin ustaýshy alqaly jıyn­dy bastaǵan sózinde Astana eko­nomı­kalyq forý­mynyń dás­túrli sıpatqa enip, halyq­ara­lyq keńistikte ózindik bedelge ıe bol­ǵan­dyǵyn, oǵan 150-den as­tam elden kelgen álemge ta­ny­­m­al eko­nomıster, ǵalymdar, jahandyq buqaralyq aqparat qural­­da­ry­nyń ókilderi, Nobel syılyǵy­nyń laýreattary qatysyp otyr­ǵandyǵyn jetkizdi. Sonymen qatar, osy ýaqytqa deıin adamzat qaýymy basshylyqqa alyp kelgen dástúrli qundylyqtardyń irge­si bosańsyǵandyǵyn, keıingi kezde ınnovasııalyq dúnıelerdiń alǵa shyqqandyǵyn aıtyp ótti. Qazirgi ýaqyttarda, mine, osy ınno­­va­­sııa­lyq baǵyttaǵy aqyl-oı men teh­nologııalar negizgi ósimdi qamtamasyz etýge kiristi. Moderator osy turǵyda Qa­zaq­­­stan basshysy Nursultan Nazarbaev­­tyń atqaryp jatqan is­terin aıta kele, alǵashqy sózdi Elbasy­na berdi. Búgingi forýmǵa qatysý úshin barsha­laryńyzdyń ýaqyt bólip, biz­diń eldi qurmettep, qonaqjaı qazaq jerine kelgenderińiz úshin shyn júre­gimnen rızashylyǵym­dy bildi­re­min, dep bastady sózin Nursultan Nazarbaev. Astana ekonomıkalyq forýmy san túrli máselelerdi talqylap, naqty sheshimderdi qarastyratyn mańyzdy sharaǵa aınaldy. Birikken Ulttar Uıymy, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy, Dúnıejúzilik saýda uıymy sııaqty jahandyq halyqaralyq uıymdar men Dúnıejúzilik bank, Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki, Azııa Damý banki sııaqty halyqaralyq qarjy uıymdarynyń ókilderi – forýmnyń turaqty qonaqtary. Bıyl qatysýshylar qataryn Halyq­aralyq valıýta qory, Boao eko­no­mıkalyq forýmy sııaqty bedel­di uıymdar tolyqtyrdy. Son­daı-aq, The Economist, Financial Times sııaqty álemge áıgi­li ekonomıkalyq basylymdar ókilderi de kelip otyr. Dúnıejúzi­ne tanymal ǵalym­­dar, Nobel syı­lyǵynyń laýreat­tary, álemdik ınves­torlar, Ame­rıkanyń, Eýropa men Azııanyń iri korporasııalary qyz­metkerleri de forýmǵa qatysýda. Qazaqstan ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý týraly, óńirdiń jáne tutas álemniń ál-aýqaty men órkendeýin qamtamasyz etý jónin­­degi syndarly ıdeıalar men kózqa­ras­tardy talqylaýǵa ár­daıym ázir, dep jalǵady sózin Mem­leket basshysy. Bıyl biz irgeli taqyryp – jańa ekonomıkalyq naqty ahýaldy qarastyramyz. Jańa naqty ahýaldyń qandaı bolatyny bizdiń tańdaýymyz ben áreketimizge tikeleı baılanys­ty. Bul kúnderi men osy forým­nyń aıasynda dúnıejúziniń kóp ǵalymdarymen, saıasatkerler jáne ekonomıstermen kezdestim. Qazaqstandaǵy jaǵdaı, bizdiń ustanymdy sharalarymyzdy qalaı baǵalaıtyny, qandaı keńes beretinderi týraly pikir almastyq. Bul biz úshin óte paıdaly jáne mańyzdy máseleler edi. Daǵdarysqa qarsy biz júrgizip jatqan jumystardyń barlyǵyna durys baǵa berip, qoldaǵandaryńyz úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Bizdiń bárimizdi jahandyq ekonomıkada ne bolyp jatqany qyzyqtyrady. Álemniń jańa ekonomıkalyq sıklǵa enip kele jatqanymen sizderdiń kópshili­gi­ńiz kelisetin shyǵar­syzdar dep oılaımyn. Biz jahandyq eko­no­mıkaǵa turaqty damý úshin berik negiz tabýdyń sáti kelmeı otyr­ǵanyn kórip otyrmyz. О́sý qarqyny birneshe jyldan beri baıaýlaý ústinde. 2015 jyly álemdik IJО́ nebári 3,5%-ǵa ǵana ulǵaıdy, bul – daǵdarystan keıingi eń nashar kórsetkish. Shıkizat resýrstaryna baǵanyń quldyraýy eksporttaýshy elderdiń tabysyn tómendetti jáne, sonymen bir mezgilde, ımporttaýshy elderge deflıa­sııalyq qysymdy kúsheıtti. Ná­tıjesinde bári de utylysqa shyq­ty, dep atap ótti Elbasy. 2015 jyly damýshy rynoktardan kapıtaldyń keri qaıtýy 750 mıllıard dollardan asty. Nátıjesinde bul elderdegi ósim aıtarlyqtaı baıaýlady. Sony­men birge, damyǵan elderge ka­pıtaldyń kelýi qosymsha ósimdi qamtamasyz etken joq. Bul kapı­taldyń eleýli bóligi jańa ónimdi ınvestısııalaýǵa emes, bir-birine qosylý men bir-birin jutyp qoıý mámilelerine baǵyttaldy. Bul tepe-teńsizdikterdiń kenetten paıda bolmaǵanyn, uzaq jyldar boıy qordalanyp kelgenin túsinýdiń mańyzy zor. 2008 jyly jahandyq qarjy kóbigi jaryl­ǵannan keıin olar kıip-jaryp syrtqa shyqty. Problemanyń mánine nazar aýdarýdy usynamyn. Sońǵy 30 jyl boıyna biz buryn-sońdy bolmaǵan jańǵyrýlardyń kýáger­leri boldyq. Álemdik ekono­mı­ka shapshań qarqynmen ósti jáne jahandanýdyń arqasynda ol ósim is júzinde búkil álemge tarady. Tarıhta alǵash ret damýshy rynok­tar birinshi kezekke shyqty. Tek sońǵy 15 jylda ǵana damýshy elderdiń jıyntyq IJО́-si 4 eseden astamǵa artty, olardyń jahandyq ekonomıkadaǵy úlesi eki eselendi jáne 2015 jyly shamamen 40%-dy qurady. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kórsetkishi boıynsha damyǵan jáne damýshy memleketter ara­syndaǵy aıyrmashylyq 20-dan 9 esege deıin qysqardy. Bul elderde 6 mıllıardtan astam adam ómir súretinin eskergende, bul óte mańyzdy jetistik. Degenmen, álemdik ekonomıkanyń yrǵaqty ósimi tolyqqandy damýǵa transfor­masııalanǵan joq. Ekonomıkalyq tıimdilik­ter tepe-teń taraǵan joq. Qarjynyń úlken kólemi damýshy elder­den shyǵaryldy da, olar qaıta ınvestısııalanǵan joq. Tabys­tardy bólýdegi teńsizdik orasan zor qarqynmen ósti. Neǵurlym aýqatty azamattar óz dáýletterin eselep ulǵaıtyp jatqanda, orta taptyń turmys deńgeıi is júzinde ózgerissiz qaldy. Kedeı elderdegi adam kapıta­lynyń damýy jańa ekonomıka talaptarynan aıtarlyq­taı art­ta qalyp qoıdy, dedi odan ári N.Nazarbaev. Máselen, bul óńir­lerde búkil álem balalarynyń 45%-y ómir súretinine qaramastan Ońtústik-Shyǵys Azııa men Afrı­kanyń damýshy elderine álemdik bilim berý shyǵyndarynyń tek 3,5%-y ǵana tıesili. Bul memleketterde 50 mıllıondaı bala múlde mektepterge barmaıdy, 250 mıllıon oqýshy qarapaıym saýattylyqtan ada. Tıimdi naryq ınstıtýttaryn qurýǵa baǵyttalǵan qurylymdyq reformalar meılinshe baıaý júrgizildi. Búginde álemdi, sarap­shylardyń paıymdaýyn­sha, tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııa­ǵa bastaıtyn tereń teh­no­logııa­lyq jańǵyrýlar qam­typ otyr. Ekonomıkalyq damý­dyń negiziniń ózi túbirli túrde óz­gerýde. Biz «resýrstar ekono­mı­ka­­synan» «bilimder men ınno­vasııalar ekonomıkasyna» túpki­likti kóshýdemiz. Sonymen birge, kóptegen damýshy elderde ósim úshin ishki áleýet qalyptasqan joq. Bul, meniń paıymdaýymsha, jahandyq ekonomıkanyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyna nuqsan keltiretin irgeli problema. Biz búginde áldebir jolaıryqta turmyz jáne odan arǵy jahandyq damýdyń qandaı jolmen júzege asatyndyǵy kóbine-kóp búkil álem qoǵamdastyǵynyń úılesimdi is-qımylyna baılanysty bolmaq. Oqıǵalardyń ári qaraı damýy múmkin degen ssenarıılerdiń biri – ol álemdik ekonomıkany fragmentteý. Qazirgi ýaqytta úkimetter men ortalyq bankterde ekonomıkalyq belsendilikti jandandyrý úshin múmkindikter barǵan saıyn azaıa túsýde. Mundaı jaǵdaıda proteksıonızmge salynyp, syrtqy álemnen boı tasalaýǵa qaraı eligýshilik óte zor. Biz qazirdiń ózinde mundaı saıasattyń kóptegen jekelegen mysaldaryn kórip otyrmyz. Ol jeke saýda bloktaryn qurýǵa, kapıtaldyń qozǵalýyna shekteýler engizýge, ózara sanksııalarǵa, saýda úshin kedergilerdi ulǵaıtýǵa qatysty. Meniń paıymdaýymsha, bul – uzaq merzimdi turǵyda búkil elderge nuqsan keltiretin, al óziniń radıkaldyq fazasynda búkil álemdegi teketiresterdiń ulǵaıýyna soqtyratyn tuıyq jol, dep atap kórsetti Qazaqstan basshysy. Barlyǵy da áskerı, ekonomıka­lyq jáne saıası bloktarǵa bólingen «qyrǵı-qabaq soǵys» kezeńi kúni búginge deıin meniń esimde. Onda salamatty básekelestik ıdeologııasy, ıaǵnı «óziń úshin jaqsy jasaý» ıdeıasy «kórshińe jamandyq jasaý» teketiresimen almastyryldy. Tek «temir perde» qulaǵannan keıin ǵana álem erkin tynys alyp, halyqaralyq ekonomıka óse tústi. Keıin sheginýge jáne osy jetistikterdi joǵaltýǵa jol berýge bolmaıdy. Jahandaný tabıǵı jáne buljymas úderiske aınaldy. Qazirgi zamanǵy álemde seniń tóńiregińde turaqsyzdyq, soǵystar men kúızelister bolǵan jaǵdaıda elderdiń ál-aýqatyn qamtamasyz etýge bolmaıtynyn Eýropalyq odaqtaǵy bosqyndarǵa qatysty daǵdarys is júzinde kórsetip berdi. Men bizge basqa joldy – ekonomıkalyq ósim ár eldiń damýyna jáne turǵyndarynyń ál-aýqatynyń artýyna tıimdi transformasııalanatyn «ınk­lıýzıvti jahandaný» jolyn tańdaý qajet dep esepteımin. Álemdik ekonomıkanyń osyndaı ósimi ǵana turaqty bola alady jáne biz soǵan umtylýǵa tıispiz. Bul jahandyq deńgeıde birlesken kúsh-jigerdi jáne ulttyq ekono­mı­kalar deńgeıinde is-qımyl­dardy úılestirýdi talap etetin tran­sfor­masııalanýdyń uzaq, kúr­deli jáne aýyrtpalyqty joly. Men ósim áleýetin qalyptas­tyrýy múmkin birqatar jahandyq bastamalardy kórip turmyn, deı kelip Elbasy óz oıyn tómendegishe órbitti. Birinshiden, biz damýshy jáne eń kedeı elderdegi adam kapıtalynyń damýyna basty nazar aýdarýy­myz kerek. Eshqandaı memleket saýat­ty, bilimdi, deni saý jáne isker adam­darsyz damı almaıdy. Biz bilim berý men densaýlyq saqtaý­dyń tıimdi júıesin qurýdyń qan­­sha­lyq­ty qıyn ekenin óz táji­rıbe­miz­den bilemiz – bul shydam­dylyq­ty, bilimdi jáne úlken ın­ves­tı­sııa­lardy qajet etedi. Men Qazaq­­stan bul salalarda jaqsy alǵa bast­y dep esepteımin. Degenmen, bul is­tiń sáti túspegen kóptegen elder de bar. Osy problemany sheshý úshin BUU qoldaýymen Adam kapı­talyn damytý qoryn qurýdy usy­na­myn. Eń kedeı elderdegi bilim berý men densaýlyq saqtaý sapa­syn jaq­sartý onyń basty min­deti bolýy tıis. IýNESKO-nyń máli­met­teri boıynsha, kedeı el­der­degi jal­pyǵa birdeı bazalyq bilim berýdi qam­tamasyz etý úshin jy­ly­na shama­men 50 mlrd. dol­lar qajet. Bul pro­b­lemany tek halyq­aralyq qoǵam­das­tyqtyń birlesken kúsh-j­igerleri arqyly ǵana sheshýge bolady. Ekinshiden, ekonomıkalyq ósim qaıta qorlanyp otyrýy úshin, ıaǵnı alypsatar qarjy quraldaryna aýda­rylyp ketpeı nemese off­shor­­­lyq aımaqtarda qalyp qoımaı, taby­s­­tar jańa óndiristerge, bilim berý­di, densaýlyq saqtaý men ın­f­r­a­­­­qurylymdy damytýǵa qaıta ın­ves­­tı­sııalanýy úshin barlyq jaǵ­daı­lar­dy jasaý kerek. Búginde, sarap­­­shylardyń baǵalaýynsha, off­­­shorlyq esep-shottarda 30-dan 40 trıl­lıon dollarǵa deıin saq­talý­da. Osy aktıvterge jahan­dyq sa­­lyq­­tyń bir paıyzyn ǵana en­gizý­­diń ózi damýshy elderdegi bilim berý men densaýlyq saqtaýdy jańa sapaly deńgeıge shyǵarýǵa jaǵ­daı jasar edi. Ol salyqtan túse­tin qar­jyny joǵaryda atalǵan Adam kapı­ta­lyn damytý qoryna baǵyt­taýǵa bola­dy. Halyqaralyq valıý­ta qory men Dú­nıe­júzilik bank jahandyq eko­­no­mı­­kany off­shor­syzdandyrý bo­­­ıyn­sha yqpaldy sharalar usynýy kerek. Úshinshiden, dep jalǵady sózin Prezıdent, búginde ekonomıkalyq paıdanyń artynan qýǵandyqtan, qorshaǵan ortanyń keshendi másele­leri qoldan shyǵarylyp alýda. Klı­mattyq ózgeristerge qarsy is-qımyl jónindegi jahandyq bas­tamanyń mańyzy da óte zor, biraq, basqa da problemalar týraly umytý­ǵa bolmaıdy. Parıj kelisiminiń bazasynda «Jasyl» ekonomıkany damytý boıynsha Jol kartasy men ta­bıǵı resýrstardy utymdy paıda­laný jónindegi kelisimshart jasaý­dy usynamyn. Ol aýaǵa zııan­dy qaldyqtardy shyǵarýdy qys­qar­typ qana qoımaı, sondaı-aq, jerdi, aýyz sýdy, bıoortany saq­taý boıynsha sharalardy qaras­tyrýy qajet. Onyń ústine, ózderi­ne mindettemelerdi tek elder ǵana emes, sondaı-aq, jahandyq korpo­rasııa­lar da alýlary tıis. О́tken jyly onyń ornyna kelgen Kıoto hat­tamasy men Parıj kelisimi el­derge SO2 shyǵaryndylaryn qys­qartý boıynsha mindettemeler qalyp­tastyrady. Sonymen bir mezgil­de, sý resýrstary, bıoor­tany saq­taý, jerdiń azýyna jol ber­meý, tabı­ǵat­ty tıimdi paıdalaný máse­lel­eri tek ulttyq jáne óńirlik deń­geı­l­er­de sheshilýde. Osy máseleler boıyn­sha jahan­dyq dıalog joq. Budan bólek, qoldanystaǵy barlyq pishimder elderdiń qatysýyn qaras­tyrǵanymen, TUK-te iri tabıǵat paı­­dalanýshy bolyp tabylady. Tórtinshiden, ár eldiń ulttyq deń­geıde aýqymdy qurylymdyq refor­malar júrgizgeni mańyzdy, dep qa­ıyr­dy sózin Qazaqstan basshysy. Memleket basshysy kelesi ke­zek­­te Qazaqstannyń jas memle­ket ekenin, ústimizdegi jyly Táýel­siz­digimizdiń 25 jyldyǵyn atap óteti­ni­mizdi aıtyp ótti. Shırek ǵasyr bederinde biz kar­tada joq mem­le­ket­ten tabysy ortasha deńgeı­li, álem­degi básekege asa qabiletti 50 el­diń quramyna engen memlekettiń jolyn júrip óttik. Osy kezeńde biz ákimshil-ámir­shil basqarýdaǵy mesheý qalǵan ekono­mıkadan ashyq naryq­tyq ekono­mıkaǵa ótýge tolyq qol jetkize aldyq. Qaıta jańǵyrtý­lar óte qıyn júrdi jáne janǵa ba­ta­tyndaı boldy, áli kóp nárse is­teý kerek. Alaıda, júrgizilgen re­for­malar­dyń basty nátıjesi azamat­tary­myz­dyń ál-aýqatyn túbegeıli jaqsartý boldy. Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­­stannyń IJО́-si dollarmen esep­tegende 20 ese, ortasha eńbekaqy 17 ese ósti. Shamamen 2 mıllıon jumys orny quryldy. Serpindi ekonomıkalyq ósim jaǵdaıynda biz tabystarda sonshalyqty bir aıyrmashylyqtarǵa jol bermedik. Kedeıshilik aıtarlyqtaı deńgeıde qysqardy. Eger 90-shy jyldardyń basynda árbir úshinshi adam Qazaq­standa kedeıshilik sheginiń arǵy jaǵynda ómir súrse, búginde kedeı­shilik deńgeıi 3%-dan da tómen. Ekonomıkalyq ósim órlep turǵan kezdiń ózinde de biz jalpyǵa birdeı tutyný úrdisine jol bermedik, dedi sózin sabaqtaǵan Prezıdent. Biz úshin adam kapıtalyna ınvestısııalar salý, ınfraqurylymdardy damytý, ındýstrııalandyrý jáne qazaqstan­dyqtardyń bolashaq urpaǵy úshin qor jasaý basty basymdyqtar boldy jáne bolyp qalyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda shamamen 1400 mektep pen 1300 densaýlyq saq­taý nysandary salyndy. Táýel­siz­dik jyldarynda áleýmettik sala shyǵyndary IJО́-niń 6%-y­nan 10%-ynan astamǵa deıin ósti. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 72-ge ulǵaıdy. 100 mıl­­lıon sharshy metrden astam tur­ǵyn úı paıdalanýǵa berilip, halyq­tyń baspanamen qamtamasyz etilýi­ bir jarym esege ulǵaıdy. Respýb­lı­kalyq mańyzdaǵy 10,5 myń shaqyrym avtomobıl jol­dary salyndy jáne jóndeldi. Indýs­trııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha 6 jylda 3,8 trıllıon teńge somasyna 900 joba qoldanysqa engizilip, 85 myń turaq­­ty jumys orny quryldy. El­diń halyqaralyq rezerviniń kólemi, Ulttyq qor qarjylaryn qosa al­ǵanda, 95 mıllıard dollardy qurap, IJО́-niń 50%-yna deıin artty. Biz jetekshi transulttyq korpo­rasııa­larmen tıimdi yntymaq­tas­tyq­ty jolǵa qoıa bildik. Táýel­siz­­dik jyl­darynda Qazaq­stanǵa 255 mıl­lıard dollar tikeleı shetel ın­ves­­tısııasy tartyldy. Bul eli­mizge jáne júrgizi­lip jatqan refor­ma­la­rǵa degen senimniń kórsetkishi bolyp tabylady. Qazaqstan qashanda ıntegrasııa men ózara is-qımyldyń jaqtaý­shysy bolyp keldi, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq qurý ıdeıasyn qolda­dy. Búginde EAEO aqıqatqa aınal­dy jáne 180 mıllıonnan as­tam halqy bar 5 eldiń basyn birik­tiredi. 2015 jyly Qazaqstan Dúnıe­júzi­lik saýda uıymyna tolyqqandy múshe boldy. Qazaqstan basshysy, sondaı-aq, ótken jyly elimizde asa mańyzdy bes ınstıtýttyq reforma júzege asyryla bastaǵanyn atap ótti. Bul jańǵyrtýlar zamanaýı, kásibı jáne avtonomdy memlekettik appa­rat qurýǵa, zańnyń ústemdigin qamta­ma­syz etýge, ındýstrııalandyrý men eko­nomıkalyq ósimge, qazaq­stan­dy­q­tar­dy bolashaqtyń birtutas ul­ty­na toptastyrý men memleket­tiń ashyq­tyǵy men eseptiligin qamta­m­asyz etýge baǵyttalyp otyr. «100 naq­­­ty qadam» Ult Jospary qabyl­­da­­­nyp, ony júzege asyrý úshin zań­na­­­ma­­ǵa ózgeris engizilip úlge­ri­l­di. Bul álem­­­de bolyp jat­qan túrli te­ris trend­t­erge bas­ty jaýap bolyp tabylady. Qazaqstan basty maqsaty álem­degi asa damyǵan 30 eldiń qatary­na qosylý bolyp tabylatyn 2050 jylǵa deıingi uzaq merzimdi Damý stra­­tegııasyn júzege asyrýda. Al­­daǵy onjyldyqtyń sheshýshi min­deti – eldi damytýdyń qaǵıdatty jańa modelin qalyptastyrý. Qazaq­stan ekonomıkalyq ósimdi belsendi etý men básekege qabilettil­ikti ny­ǵaıtý úshin orasan zor áleýet­ke ıe. Biz ózi­miz­diń uzaq merzim­di ósip-ór­ken­deýi­miz ben ornyq­ty­ly­ǵy­myz­dy tek qana elimiz asa baı tabı­ǵı resýrs­tar­ǵa táýeldilikke baılap qoı­maı­tyn bolamyz. Osyǵan oraı negiz­gi mindet ekonomıkalyq ósimniń ja­ńa draı­verlerin qalyptastyrý, ın­dýs­­trııa­­landyrýdy jalǵastyrý, ha­lyq­­tyń joǵary deńgeıli tabysy men sa­paly adam kapıtaly bar jeke sektor­ǵa basymdyq beriletin zama­naýı eko­nomıka ornyqtyrý bolyp tabylady. Ekonomıkalyq ósim basym jaǵ­daı­da eńbek ónimdiliginiń, jeke­­m­enshik ınvestısııalardyń jáne báse­kelestiktiń ósimimen qamta­masyz etiletin bolady. Damýdyń jańa ekonomıkalyq modelin qalyptas­tyrý barlyq saladaǵy qurylymdyq ózgeristerge negiz qalaıdy. Biz kúsh-jigerimizdi memlekettik sektorda júrgizilip kele jatqan saıasat­tyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne memlekettiń ekonomıkaǵa qatysý úlesin EYDU elderiniń tájirıbesi boıynsha IJО́-niń 15%-yna deıin tómendetýge jumsaıtyn bolamyz. Bizdiń ekonomıkanyń naqty sek­tory­ndaǵy negizgi mindetimiz – naryq­­­tyq ınstıtýttardy nyǵaıtý, er­kin básekelestikti damytý men jeke iskerlik bastamany ynta­lan­­­dyrý. Biz áleýmettik-qoǵam­dyq salada adam kapıtalyn damy­tý­dy ınvestısııalaýdy belsen­di jalǵas­tyramyz, biraq memleket­tiń, bıznes pen azamattyń jaýapker­shiligin naqty bólip kórsetetin bolamyz, dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy, sonymen qatar, Qazaqstannyń salystyrmaly túrde alǵanda qysqa ǵana tarıhyn­da kóptegen ekonomıkalyq silkinis­terdi – 90-shy jyldardaǵy tolyq aýqymdy ekonomıkalyq kollapstan 2000-shy jyldardaǵy jan-jaqty syrtqy esten tandyrýlarǵa deıingi silkinisterdi eńsere alǵanyn kól­de­neń tartty. Bizdiń basty qaǵı­dat­­tarymyz – ekonomıkalyq prag­matızm, reformalardy júzege asyrý­daǵy dáıektilik pen aza­mat­­tardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa ekpin túsirý – bizge barlyq qıyn­dyq­tar­dan ótýge múmkindik berip, bizderdi kúshtirek ete tústi. Búginde barlyq elder qıyndyq­tar­dy bastarynan ótkerý­de jáne ulttyq egoızmge erik ber­meı, álem aldynda turǵan syn-qater­lerdi eńserýde birlesip jol taba bilý mańyzdy. Halyqaralyq dıalog­tyń túrli pishimderi bar: G-7, G-20. Jahandyq jáne óńirlik ekono­mı­kalyq forýmdar, máselen, Davos­taǵy, Boaodaǵy, bizdiń Astana­daǵy sekildi kezdesýler ótkizilip keledi. Daıyndalǵan sheshim­derdi prak­tıkalyq paıdalanýda kelisý­shilik pen úılesimdilikti qamtamasyz etý mańyzdy. Bul jerde barlyq elderdiń pikiri esepke alynýy tıis. BUU qurylymynda nemese onyń janynan osyndaı úılestirý isin qamtamasyz etetin arnaıy komıtet quratyn ýaqyt jetti. Qazaqstanda qoldanylyp kele jatqan, 140 elden 30 myńnan astam sarapshynyń basyn biriktiretin «G-Global» vır­týaldy ınteraktıvti alańyn belsendi paıdalanýdy usynamyn, dedi Nursultan Ábishuly. Qazaqstan basshysy sózin aıaqtaı kele, forýmnyń barlyq qatysý­shy­laryna jemisti jumys­tary úshin rızashylyǵyn bildirgisi keletinin málimdedi. Onyń qory­tyndylary jahandyq damýdyń ortaq qazy­na­syna qosylatynyn atap ótti. Sondaı-aq, forýmnyń barlyq qaty­sý­shylary men qonaqtaryna zor den­saýlyq pen tabystar tiledi. Elbasynan keıin minberge kóteril­­gen Dúnıejúzilik saýda uıy­­­my­­nyń bas dırektory Roberto Azevedo qazirgi kezeń jahandyq eko­no­mıkanyń evalıýsııalaný dáýirin bastap bergendigin eske sal­­dy. Bul rette álemdik saýdanyń ma­ńy­zy artyp otyrǵandyǵyna toqtaldy. Osydan eki myń jyldaı ýaqyt buryn halyqtardy jalǵastyryp, halyqaralyq saýdanyń rólin atqar­ǵan kóne Jibek joly Qazaq­stan aýmaǵyn basyp ótetin. Búgingi kúni qaıta qalpyna kele bas­taǵan sol kóne joldyń jańa bel­deý­leri aı­qyn­dalý ústinde. Ol burynǵy­syn­sha Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Demek, osy arqyly biz táýel­siz Qazaqstannyń halyqaralyq saý­da-ekonomıkalyq qatynastarǵa meı­linshe kirigetindigin kórip otyrmyz. Sonyń bir kýásindeı ótken 2016 jyly Qazaqstan Dúnıejúzilik saý­da uıymyna 162-shi múshe mem­leket bolyp qosyldy. Bul jónin­degi kelissózder 20 jylǵa jýyq ýaqytty qamtydy. Sonymen, búging­i kúni Qazaqstandy álemdik bız­nes­ke ashyq el retinde tanýǵa áb­den bolady. Byltyr Nursultan Nazarbaev myrza atalǵan sharany resimdeý úshin Dúnıejúzilik saýda uıymynyń shtab-páteri ornalasqan Shveısarııaǵa kelgen kezde áńgime­lesý­diń sáti tústi. Sonda Qazaqstan basshysy Qazaqstannyń ıntegrasııalaý úderisi munymen toqtap qal­maıtyndyǵyn aıtqan edi, dep odan ári qaraı óz oıyn Dúnıe­júzilik saýda uıymynyń qazirgi kezeńde shuǵyldanyp otyrǵan il­geri jumystaryn baıandaýmen ótti. Sonyń biri shaǵyn jáne orta bız­nesti sıfrlyq keńistikke kirgi­zý­ge baǵyttalyp otyrǵandyǵyn aıtty. Halyqaralyq valıýta qory­nyń basqarýshy dırektory Krıstın Lagard forýmǵa qatysý­shy­­lar­ǵa jasaǵan beıne-joldaýyn ózi­niń el Táýelsizdiginiń 25 jyl­­dy­ǵy qarsańynda osyndaı qur­metke ıe bolǵandyǵyna qýa­nysh­ty ekendiginen bastapty. Men Qazaqstanǵa saparymda sizderde qurylǵan keremet ýnıver­sıtet­tiń stýdentterimen kezdesý múmkin­digine ıe boldym. Olar óte órshil eken. Olardyń boıynda úlken arman barlyǵyn, sol armanǵa qol jetkizý maqsatyn alǵa qoıyp, bilim alýǵa barynsha qulshynyspen kiri­s­kendikterin baıqadym. Men olar­dyń boıynan Qazaqstannyń jaqsy bo­la­shaǵyn kórgendeı boldym, dedi ol. Sonymen qatar, Qazaqstannyń óziniń ulttyq valıýtasy – teńgeni erkin aınalymǵa túsirgendigin daǵ­daryspen kúres jaǵdaıyndaǵy jetistik retinde baǵalapty. Endi fıs­kal­dyq saıasatty qaıta qaras­tyrýdyń da jóni kelgendigin, el ekonomıkasyn ártaraptandyrýdyń beretin paıdasy da úlken ekendigin jetkizgen. Sondyqtan, qysqa mer­zimdi saıasatta ekonomıkany árta­rap­tandyrýǵa barynsha mán berýdi durys dep esepteıtindigin jet­kizgen. Halyqaralyq valıýta qory­nyń Qazaqstanmen áriptestigi laıy­qty jaǵdaıda damyp kele jat­qandyǵyn atap óte kele, bul árip­testikti tereńdete túsýge yqy­lasty ekendikterin aıtyp, forýmn­yń jumysyna tabys tilepti. Eýropa Qaıta qurý jáne Damý bankiniń prezıdenti Sýma Chakra­bartı qazirgi kúni jańa ekono­mıkalyq jaǵdaı keńistigine shyǵýǵa umtylyp jatqan elder arasynda mundaı múmkindikke Qazaqstannyń ıe ekendigin aıtty. Osy baǵytta elde júrgizilip jatqan qurylym­dyq reformanyń serpindiligin saq­taýǵa qoldaý bildiretindigin jetkizdi. Bul rette ekonomıkany ár­ta­raptandyrý máselesiniń ma­ńyzy zor. Ol ekonomıkany ornyqty etip, daǵdarys týdyratyn silkinisterden qorǵaıtyn bolady, dedi ol. Sonymen qatar, Eýropa Qaıta qurý jáne Damý bankiniń bilim ekonomıkasyn qarjylandyra bastaǵandyǵyna shırek ǵasyr ýaqyt bolǵandyǵyn aıta kele, osy máselege kóńil bólip jatqan Qazaq­stannyń durys baǵytpen kele jat­qandyǵyn atap ótti. Bul rette baılanystarymyzdy jaqsarta ári jetildire túsýdiń jaǵymdy jaqtary bar. Ortalyq aqparattandyrý júıesi qalyptasyp otyr. Kóp jolaqty ınternetti paı­da­lanyp jatyrsyzdar. Ony endi aýyl­dy jerlerge jetkizýdiń ma­ńyzy zor. Bizdiń kómegimiz arqyly Grýzııa bul máselege mán bergen edi. Onyń aqyry aýyldy jerlerge jańa tehnologııalardyń kelýine jaqsy múmkindikter týǵyzdy. Osy rette Qazaqstanda jańa tehnologııa­larǵa oqytý, kadrlardy daıyndaý máse­lesiniń mańyzdy ekendigin bilemin. Bizdiń osy baǵytta áriptes­tigimizdi damyta túsýimizge jaqsy múm­kindikter bar ekendigi anyq, dedi EQDB basshysy. Banktiń bilim ekonomıkasyn damytý, ártaraptandyrý, jańa tehnologııalar baǵytynda qoldaý kórsete alatyndyǵyn jetkizdi. Osydan týra 17-18 jyl buryn qazirgi kezde álemdegi eń iri kom­panııanyń birine aınalǵan Alibaba Group kompanııasynyń negizi qalanǵan edi. Qazir men búkil álemge tanylǵan osy kompanııanyń negizin qalaýshy jáne Alibaba Group kom­panııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Djek Ma myrzaǵa sóz kezegin bergendi jón kórip tur­myn, dedi plenarlyq otyrystyń moderatory Hemısh MakReı. Búgingi jıynǵa qatysý men úshin úlken qurmet, dep bastady óz sózin Alibaba Group kompanııasynyń negizin qalaýshy jáne dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Djek Ma. Bul meniń Qazaqstanǵa birinshi ret kelýim. Talaı ret men osy Uly Dala ústinen ushyp óttim, biraq bir de bir ret qonýdyń reti kelme­di. Mine, endi, AEF – jahandyq ún­qatysý alańynyń arqasynda men Qazaqstannyń sýyn iship, aýasyn jutý qurmetine ıe boldym. Meni tańǵaldyrǵan bir jaǵdaı – dalanyń káýsar samaly adamnyń boıy­na jylylyq pen jarasymdy­lyq nuryn sebedi eken. Taǵy bir baı­qaǵanym, munda eýropalyqtar da, azııalyqtar da ózderin óte erkin sezinedi. Osydan týra 2000 jyl buryn osy Uly Dala tósimen Uly Jibek joly tartylyp, sansyz kerýender Shyǵystan Batysqa, Batystan Shyǵysqa qaraı jol tartqan edi. Dál sol kezeńde eshkim Eýropany Azııanyń qurmetteıtinin, Azııany Eýropanyń qurmetteıtinin boljap bilgen joq bolatyn. Jahandyq ekonomıkanyń alǵashqy túrenin salǵan sol Uly Jibek jolynyń dál ortasynda Qazaqstan dalasy jatyr. Búgingi qazaq jerindegi kásipkerlik rýhy sol bir dáýirlerden bas­taý alǵan. Mine, búgin osy Uly Jibek joly salǵan dańǵyl baǵyt­­pen ǵalamtor joly álemdi baılanys­tyryp jatyr. О́skeleń urpaq ómirge ákelgen ınternet álemdi ózgertedi. Tehnologııa bul – bolashaq. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta ozyq tehnologııalar negizinde jasal­ǵan robottar adamnan da aqyldy bolýda. Sondyqtan, búgingi tań­da adam «kompıýter aqyldy ma, álde adam aqyldy ma?»  degen salys­tyrmaly teńeýge jol bermeýi kerek. О́mir adamzat aqyl-oıymen damıdy. Birinshi ónerkásiptik tóń­keris nátıjesinde jańa jumy­s oryndary ashyldy, ekinshi óner­kásip­tik tóńkeris odan da kóp jańa jumys oryndaryn ashyp, adam­nyń qabileti men bilimin art­tyra tústi. Mine, jahandyq aýqym­da qozǵalysqa túsken tórtinshi óner­kásiptik tóńkeris te jańa maman­dar qalyptastyryp, jańa jumys oryndaryn ashýda. Ataqty Marko Polo Italııadan shyǵyp, Qytaıǵa jetkenshe tórt jyl ýaqytyn jolda ótkizgen eken. Búgin ınternettiń arqasynda bul qashyqtyqty kózdi ashyp-jumǵansha eńserýge bolady. Osydan 18 jyl buryn biz óz kom­panııamyzdyń irgetasyn qalaǵanda, dál osyndaı mejege jetemiz dep oılaǵan joqpyz. Ozyq tehnologııa qashanda tabysqa bastaıdy. Endi bir 30-40 jyldyń ishinde adamzat máńgilik jastyq syryn ashyp, qaterli isik qasiretiniń emin tabatyn bolady. Biraz ýaqyttan keıin biz aqparattyq tehnologııanyń ozyq jetistikteri týraly tamsana aıta­tyn bolamyz. Osydan biraz jyl buryn adamdar áleýmettik jeliler týraly oılanǵan da joq. Al búginde Google, Facebook, Twitter jelilerinsiz ómirdi elestetý qıyn. Endeshe, bolashaq jańa ınno­vasııa­lyq tehnologııalardyń zama­ny bolmaq. Qazaqstan DSU-ǵa múshelikke ótý úshin 20 jylǵa jýyq kelissózder júrgizipti. Endi osynaý ınnovasııalyq uıymnyń jemisin kóretin bolady. Kelesi kezekte Kolýmbııa ýnı­ver­sıteti Jer ınstıtýtynyń dı­rek­­tory Djeffrı Saks sóz aldy. Men osydan týra 24 jyl buryn Qazaq­standa bolǵan edim. Sol kezeńde Sizben, joǵary mártebeli Prezı­dent myrza, Almaty qalasyn­da kezdesken edik. Osy kezdesý barysynda bolǵan áńgimede men Sizdiń bolashaqqa degen kózqara­syńyzdy uqqan edim. Búgingi jahan­dyq jıynǵa shaqyrǵanyńyzǵa da rahmet. Eýrazııa bolashaqta búkil jahan­daný úrdisiniń ortalyǵy bola­ty­nyna senimdimin. Osydan 2000 jyl buryn bul dalamen Uly Jibek joly ótken bolsa, búginde Ort­alyq Azııa taǵy da elektron­dy teh­nologııanyń ortalyǵyna aınalýda. Búginde adamzat aldynda turǵan kókeıkesti máselelerdiń biri jahan­dyq jylyný úrdisiniń aldyn alý bolyp tabylady. Biz jerimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek. Osydan shırek ǵasyr buryn jahandyq jylyný máselesi týraly sóz qozǵalǵan kezde biz bul apattyń aýqymyn boljap kórmegen edik. Al búginde bul adamzat aldynda turǵan úlken qaterlerdiń birine aınalýda. Joǵary mártebeli Prezı­dent myrza, Sizdiń jańaǵy aıtqan sózderińiz bárimizge keremet oı saldy. Bilim salasyn damytpaı, biz alǵa jyljı almaımyz. Búginde álem­de mıllıondaǵan balalardyń saýaty joq. Mıllıondaǵan balalar ashtyqtan zardap shegýde. Bul – qoǵamdy jaılaǵan qaıyrshylyqtyń kesiri. Sondyqtan, Sizdiń BUU sheń­berinde osy máselelerge baı­la­nysty jahandyq uıym qurý týraly usynysyńyzdy jan-jaqty qoldaımyn. Sonymen birge, plenarlyq oty­rysty júrgizýshi moderator ońtús­tikkoreıalyq ekonomıst Ha-Djýn Changke sóz berdi. Ol óz sózin­de bú­gin­de ekonomıkalyq sarap­shy­lar­dyń jahandyq únqatysý alańyna aınalǵan Astana ekonomı­kalyq forýmynan alǵan áserlerimen bó­lis­ti. Sodan keıin plenarlyq oty­rys­tyń moderatory Hemısh MakReı otyrysqa qatysýshylardyń atynan Elbasy Nursultan Nazarbaevqa suraq qoıdy. «Adam ómirindegi al­ǵash­qy 25 jyl jetken jetis­tik­te­r­di paıymdap, júrip ótken jolyna bir ret esep beretin kezeń sııaqty. Joǵary mártebeli Prezıdent myrza, Siz Qazaqstannyń osy bir júrip ótken 25 jyl kezeńine kóz tastap, aldaǵy 25 jylǵa qandaı bol­jam­dar aıtar edińiz?» – degen. Elbasy plenarlyq májilisti júrgizýshiniń suraǵyna jaýap bere kelip: «Biz osy bir ótken 25 jyl ishin­de qandaı jumys atqarǵanymyz týraly jańa sóılegen sózimde bir­shama jaýap berdim. Alǵa qoıǵan reformalardy júzege asyrý arqyly elimiz belgilengen jetistikterge je­tip keledi. Professor Saks óz sózin­de Bolıvııada bolǵan gıper­ınf­lıasııa máselesin tilge tıek etti. 90-shy jyldary bizdiń elimizde de ınflıasııa deńgeıi júzdegen pa­ıyz­­dan asyp ketti. Eń bastysy, biz re­­formalardy júzege asyra oty­­ryp, 130 ult, kóptegen dinı kon­­fessııa ókilderi turatyn elde tatý­­lyq pen beıbitshilikti saqtaı bil­­dik. Men 17 jyl ishinde osy jer­­­de búgingi el astanasynyń irge­­ta­­syn qalap, osyndaı elorda sal­­dym», – dedi Elbasy. Odan ári Nursultan Nazarbaev elimiz­diń taıaý bolashaqtaǵy damý baǵdar­la­ma­­­la­ryna toqtala kelip, Qazaq­stan­nyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qata­­ry­­na kirý mindetin erekshe atap kórsetti. Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda keshe túske deıin ártúr­li baǵyt boıynsha birneshe ses­sııa otyrysy ótti. Onda álemdik ekonomıka damýynyń negizgi qalyptary men qıyndyqtary, sondaı-aq, jańa ekonomıkalyq shynaıylyq jaǵdaıynda ekonomıka ósýin qamtamasyz etý máseleleri odan ári talqylandy. Búginde jahan jurtyn alań­dat­­qan álemdik daǵdarystyń zardap­tary  halyqaralyq qaýym­dastyqtan ekonomıkalyq ósý boıynsha jańa tásilder men  joldar izdestirýdi talap etýde. Al onyń biregeı baǵy­ty ekonomıkany barynsha árta­raptandyrý úderisi bolyp taby­la­dy. Tipti, uzaqqa sozylǵan ekono­mıkalyq quldyraýmen kúresý múmkindigi de osyǵan kelip tirel­gendeı. Mine, osy turǵyda álem ǵalymdary jahan ekonomıkasyn ilgeriletýdiń tıimdi ádisin oılasý­da. Shyndyǵynda, daǵdarys ınno­­vasııalyq tásilder jáne tehno­logııalardy engizý esebinen, barlyq elderge jańa naryqtardy ıgerý, eńbek ónimdiligin arttyrý boıynsha qosymsha múmkindikter usynýda. AEF-2016 qatysýshylary keshegi otyrystarda da osyndaı oılaryn ortaǵa saldy. Ekinshi kúnniń enshisinde onshaq­ty sessııa ótken bolatyn. Sonyń biri «aımaqtyq jáne jahandyq is-áreketter: jahandyq ósý úshin saıası batyl qadamdar qajettiligi» dep ataldy. Onda tanymal kóshbas­shylar ashyq pikirsaıysqa shyqty. Sharany Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıs­sııa­nyń tóraǵasy, 2008-2014 jyldardaǵy Armenııa premer-mınıstri jáne ortalyq bankiniń 1998-2008 jyldardaǵy  tóraǵasy Tıgran Sarkısıan júrgizip otyrdy. Al Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń úsh shaqy­rylymdaǵy depýtaty Sergeı Glazev, 2007-2012 jyldardaǵy Fransııa premer-mınıstri Fransýa Fııon, Italııa premer-mınıstri (1996-1998 jj., 2006-2008 jj.), eks Eýrokomıssııa Prezıdenti Romano Prodı, 2007-2008 jyl­dar­­daǵy Avstrııa federaldyq kans­leri Alfred Gýzenbaýer, Polsha Respýblıkasynyń bu­ryn­­ǵy prezıdenti Aleksandr Kvasnevskı, 1999-2001 jyl­dar­daǵy Izraıl premer-mınıstri, 2007-2013 jyldardaǵy Izraıl qorǵanys mınıstri Ehýd Barak, Qyrǵyz Respýblıkasynyń burynǵy premer-mınıstri Djoomart Otorbaev sııaqty saıasatkerler pikirsaıysqa qatysyp, ekonomı­ka­lyq jaǵdaıdy túzeý úshin qa­byl­­danýy tıis sharalar jaıyn tal­qy­lady. Máselen, Reseıdiń buryn­ǵy syrtqy ekonomıkalyq ba­ıla­nys mınıstri Sergeı Glazev álem ekonomıkasyna yqpal etetin bir­neshe salalardy atap shyqty. Maman­dar onyń paıymdary bi­z­diń elimizge de tıimdi tustary kóp eken­digin jetkizdi. Biz ja­han­daǵy túrli oqıǵalarǵa qarap oty­ryp, ekonomıkamyzdy damytý­­dyń kóptegen joldaryn qaras­tyr­ǵanymyz abzal. Sebebi shıkizat, tabıǵı resýrstar, paıdaly qazbalar zamany aıaqtaldy. Osy jerde adamı faktor kezeńi keldi. Bolashaqta ekonomıkany, densalyq saqtaý, bilim berý men ǵylym sala­syn qarastyrý kerek, dedi S.Glazev. Forým aıasynda ótken taǵy bir shara «Kazakhstan Privatization Forum» dep ataldy. Onda elimizde júr­gizilip jatqan jekeshelendirý úderisine qatysty máseleler tal­qylandy. Jekeshelendirý úderisi tájirıbede qalaı jáne qandaı jaǵdaıda júrgiziledi? Qazaqstannyń enertegıka salasynyń damý jáne ósý perspektıvalary qan­daı? Buǵan jahandyq shıkizat naryǵyndaǵy oqıǵalar men aqsha salasyndaǵy jaǵdaı qalaı áser etti?  Jekeshelendirýge jatqy­zy­latyn uıymdardyń taldaýy jáne baǵalaý kórsetkishteri men pers­pektıvalary qandaı? Osy suraqtarǵa jaýap izdestirildi. Jer­­gilikti, aımaqtyq jáne shetel­dik ınvestorlar úshin ınves­tı­sııa­laýdyń joldary jáne menshik nysandary, memlekettik qoldaý men yntalan­dyrma baǵalaýy,  jutylý jónin­degi kelisimderdi qarjylan­dyrýdaǵy úrdister men ózgerister jaıy áńgime arqaýyna aınaldy. Sharany «Financial Times»-tyń Máskeý men Ortalyq Azııadaǵy tilshisi Djek Farchı júrgizip otyrdy. Qazaqstannyń Qarjy vıse-mınıstri Rýslan Dálenov, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ bas­qarma tóraǵasy О́mirzaq Shókeev, «Báıterek» UBH» AQ bas­qarma tóraǵasy Erbolat Dosaev,  «QazAgro» Ulttyq bas­qarý­­shy holdıngi» AQ basqarma tór­aǵasy Nurlybek Málelov qaty­­­syp, eldegi jekeshelendirý baǵ­dar­la­masyna baılanysty júr­gizilip jatqan jumystar jaıyn baıandady. Forým aıasynda ótken taǵy bir mańyzdy shara – kásibı memleket­tik apparat taqyrybyndaǵy sessııa­ǵa Mem­lekettik qyzmet isteri mı­nıstri Talǵat Donaqov, BUU-nyń Bas hatshysynyń kómekshisi, Eýropa jáne TMD elderine arnal­ǵan aımaqtyq bıýronyń dırek­tory Jıhan Sultanoǵlý,  Asta­na­daǵy Memlekettik qyzmet sala­syndaǵy óńirlik hab basqarý­shy komıtetiniń tóraǵasy Álıhan Baımenov,   Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń janyn­daǵy Memlekettik basqarý akademııa­synyń rektory Bolatbek Ábdirásilov jáne taǵy bas­­qa­­lar qatysyp, sóz sóıledi. Olar  memlekettik qyzmettegi ın­­n­o­­­va­­sııalar,  memlekettik qyz­met salasynda ınno­va­sııa­lyq ádis­te­melerdi engizý­diń haly­q­ara­lyq tájirı­besi,  mem­le­ket­tik qy­zmet kórsetý­degi zama­naýı teh­­nologııalardyń róli, mem­le­kettik qyzmet kór­set­ý­degi za­manaýı trend­ter,  mem­lek­et­tik qyzmet­kerlerdi ınnova­sııalyq oqytý sııaqty taqyryptardy tal­qylady. T.Donaqov óz kezeginde memlekettiń tabysty damýy úshin «jınaqy» memlekettik apparat qurý qajettigin aıtty. Sońǵy jyl­dary elimiz memlekettik qyzmet jáne memlekettik basqarý salasyn­da aýqymdy ózgeristerdi júzege asyryp jatqandyǵyna toqtalǵan mınıstr, Qazaqstan Prezıdenti bastamashylyq etken bes ınstıtýt­tyq reformany elimiz iske asyrý­ǵa kiriskenin, sondaı-aq,  osy refor­ma­lardyń arasynda birinshisi memle­kettik apparatty jańǵyrtýǵa baǵyt­talǵany sımvoldyq mánge ıe ekenin atap ótti. Memleketti tabysty damytý­dyń negizi –  yqsham memlekettik apparat qurý. Mundaı apparat ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalardy tıimdi júzege asyrýdy, sondaı-aq, sapaly mem­lekettik qyzmetter usynýdy qamta­masyz etedi, dedi T.Donaqov. Osy rette ol Memlekettik qyzmet isteri mınıstrligi memlekettik qyzmettiń jańa modelin júzege asyrýdyń lokomotıvi, sonymen qatar, barsha memapparatty kásibılendirýdiń ortalyǵy men tetigi bolýy tıis ekenin atap ótti. Túzilip otyr­ǵan model memlekettik qyzmet, mem­lekettik basqarý jáne sybaılas jem­qorlyqqa jol bermeý turǵy­synda  sheteldik tájirıbege basa mán beredi, dedi mınıstr. BUU Bas hatshysynyń kómek­shisi, BUU Damý baǵdarlamasy ákim­shisiniń kómekshisi Jıhan Sultanoǵlý Astanadaǵy Mem­le­­kettik qyzmet óńirlik haby ja­ıyn­da oıymen bólisti. «Astanada Mem­­lekettik qyzmet salasyndaǵy óńirlik habty qurý týraly Qazaq­stan Úkimeti men BUU DB-nyń bastamasyn maqtan tutamyz. Bul hab bilimmen bólisýge jáne áleýetti keńeıtýge qajetti tuǵyrnama», dedi J.Sulta