Elbasy dinniń atyn jamylǵan lańkestik qaýiptiń betin qaıtarýǵa bastamashy bolyp keledi
О́ziniń alǵash paıda bolǵan kezinde murat tutyp, kózdegen negizgi múddesi adam balasynyń basyn biriktirýge, ımanǵa uıytýǵa baǵyttalsa, búgingi tańda olardyń arasyndaǵy keıbir jalǵan aǵymdar halyqaralyq terrorızm men dinı ekstremızmniń oshaǵyna aınalyp, qoǵamǵa qaýip tóndiretin qater retinde baǵalanyp otyr.
Týasy birlikti, beıbitshilik pen qaıyrymdylyqty ýaǵyzdaýshy ilim retinde dúnıege kelgen, óziniń maǵynasy «beıbitshilik», «moıynsuný» degeni uǵymdardy bildiretin ıslam dinin ustanyp otyrǵan kúlli álemdegi 1,7 mıllıardtan astam halyqqa da mundaı jaǵdaı aıryqsha qatty batady. Buǵan sońǵy jyldary álem dinderi lıderleriniń ózara yntymaǵyn arttyrý, naǵyz ıslamdy onyń atyn jamylǵan qanquıly sodyrlardan arashalap alý baǵytynda ótkizilip júrgen alýan túrli alqaly sharalar naqty aıǵaq. Taıaýda sondaı basqosýdyń biri Astanada ótkeli tur. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamashyldyǵymen shaqyrylǵan «Dinder terrorızmge qarsy» atty halyqaralyq konferensııa tap osy taqyrypta burynnan qozǵalyp kele jatqan kókeıkesti máselelerdiń arqaýyn shıratatyn bolady.
Memleket basshysy búkil planeta aýmaǵyna qater tóndirip, jan-jaǵyna ajal oǵyn sebýge bet bura bastaǵan osynaý zalaldy tendensııanyń aldyn alyp, buǵan deıin jiberip kelgen olqylyqtardyń ornyn toltyrý maqsatynda álemniń dástúrli dinder lıderleriniń bastaryn qosyp, alqaly jıyn ótkizýdi osy ǵasyrdyń basynda-aq qolǵa alǵan bolatyn. Osylaısha, qazirgi kezeńde dinniń qoǵamdaǵy alatyn róliniń qanshalyqty dárejede ekenin erte shamalap, paıymdap úlgergen Elbasy 2003 jyly jeke bastama kóterip, sol jylǵy qyrkúıek aıynda elordada alǵash ret álem dinderi men konfessııalar ókilderiniń sezin ótkizdi. Munyń arǵy astarynda álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri arasyndaǵy ózara túsinistik pen kelisimpazdyq, yntymaq pen tatýlyq qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan kemel keleshekke keń jol ashý, osy arqyly budan bylaı ǵalamda zorlyq-zombylyq, fanatızm, ekstremızm jáne terrorızm sekildi qanquıly teris kórinisterdiń bolmaýyna yqpal etý áreketteri jatyr edi.
Kúni búginge deıin atalmysh forým 5 ret shaqyryldy. Onyń bári sonshama jyldar boıy Jer sharyn «órkenıetter qaqtyǵysynyń» shyńyraýyna qulaýdan aman saqtap qalýǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizip keldi. Osy kezeńde jahandyq toleranttylyq pen senimniń qalyptasýyna berik negiz qalandy. Aınalyp kelgende, osy ýaqytqa deıin ótken bes sezd ártúrli dinder men mádenıetterge negizdelgen órkenıetter men qoǵamdar qaıtkende de bir-birimen qaqtyǵyspaı qoımaıdy degen ıdeıanyń negizsiz ekenin tolyq dáleldedi. Astanada ótken osy alqaly jıyndar oǵan udaıy qatysýshy barlyq dinder lıderleri ózderiniń Jer betindegi alýan násildi halyqtar men ulttardyń jarastyǵy men qaýipsizdigin, berekesi men ózara beıbit tirshiligin qamtamasyz ete alatyn tegeýrindi kúsh ekenderin kórsetip berdi. Al atalmysh sezge ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, ındýızm, býddızm sekildi jetekshi dindermen qatar basqa da dinder jetekshileri men kórnekti ókilderi úzbeı qatysty. Bulardyń barlyǵynda dinı fanatızmnen bas tartý, terrorızm men ekstremızm tamyryna balta shabý ıdeıalary kún tártibindegi máselelerdiń báriniń túpki maqsaty boldy.
Teginde, Islam óziniń 14 ǵasyrlyq tarıhynyń ón boıynda eshqashan adamdardy búlikke, buzaqylyqqa, tártipsizdikke, qatygezdikke, bireýdiń jazyqsyz qanyn óz moınyna júkteýge shaqyrǵan emes. Kerisinshe, ol ózgeniń aqysyna záredeı qııanat jasamaýǵa úıretetin úlken tárbıeniń kózi bolyp keledi. Muny Nursultan Nazarbaev óziniń ártúrli jıyndarda sóılegen sózderinde san márte atap ótti. Prezıdent óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda buǵan aıryqsha toqtaldy. Memleket basshysy osynaý qundy qujatta: «Biz musylmanbyz, onyń ishinde Ábý Hanıfa mázhabyn ustanatyn súnnıttermiz. Babalarymyz ustanǵan bul jol ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdelgen. Endeshe, búgingi urpaq ta álemdegi eń izgi din – Islam dinin qadirleı otyryp, ata dástúrin ardaqtaǵany abzal. Biz musylman úmbetiniń bir bóligi ekenimizdi maqtan tutamyz. Ol – bizdiń dástúrimiz. Biraq bizde zaıyrly qoǵamnyń dástúrleri de bar ekenin, Qazaqstan zaıyrly memleket ekenin umytpaýymyz kerek», – dep bárin oryn-ornyna qoıyp, ashyp aıtyp shyqty. Biz osynyń ózinen dástúrli dinimizdi ult kelbeti men qasıetin tanytatyn qundylyqtar retinde baǵalaý kerektigin uǵynamyz. Budan ári Elbasy: «Biz Jaratýshyǵa degen kirshiksiz senimniń agressııaly jáne qyryp-joıǵysh fanatızmmen almasýyna jol bermeýimiz kerek. Ol – bizdiń beıbitsúıgish halqymyzdyń psıhologııasy men diline múlde jat. Ol – Qazaqstan musylmandary ustanatyn hanafı mázhabyna qarama-qaıshy», – dep aldyńǵy oıdyń baǵasyn arttyra tústi.
Jalpy, álemdegi qandaı da bir jetekshi din bolsyn, adamdy adamnyń óltirýin, adamnyń adamǵa jaýyzdyq kórsetýin qoldamaıdy. Mysaly, evreı men hrıstıan dástúrli dinderiniń dekalogynda, ıaǵnı «On ósıetiniń» altynshy tarmaǵynda: «О́ltirme» dep anyq jazylǵan. Qasıetti Quran Kárimniń «Ál-Isra» súresi: «Eger buǵan senderdiń quqylaryń bolmasa, jan ıesin óltirmeńder, Alla tyıym salǵan», – degen ýaǵyzdy alǵa tartady. Bul ónegeli ósıet bizdiń halqymyzdyń bolmys-bitimi men ómir boıy ustanǵan turmys-saltyna dóp keledi. О́ıtkeni, qashannan adamgershilikti bárinen joǵary qoıatyn, izettilik pen qaıyrymdylyqty tý etip kóterip kelgen qazaq týmysynan osy sharapatty sharttarǵa beıim edi. Sondyqtan, ıslam ultymyzdyń jan dúnıesimen, rýhanı qundylyqtarymen, tabıǵı senimderimen barynsha úılesken ilim boldy. Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy qanyna sińirgen ıslam búginde bizdiń biregeı mádenıetimizdi quraǵan, memlekettiligimizdi qalyptastyrǵan ata dinimizge aınaldy. Osyǵan baılanysty kezinde Qazaq handary da asyl dinimizdiń mızamdaryna árdaıym júginip otyrdy. Sonyń biri – áıgili áz Táýkeniń 34 baptan turatyn «Jeti Jarǵysynyń» 3 baby dinge qatysty úkim etse, qalǵan 31 baby adam quqyqtary men qoǵamdyq qatynastarǵa baılanysty qozǵaldy.
Osyndaı qasıetti babalarynyń salyp ketken danalyq joldarymen júrip kele jatqan Nursultan Nazarbaev kúlli álem eleńdep otyrǵan shatqaıaq shaqtarda shyrǵalańnan shyǵar jol taýyp ketetin eren tulǵa retinde álemge tanylyp keledi. Sonyń birinshisi, álbette, onyń elimiz egemendik alyp, táýelsizdiginiń irgetasyn qalaı bastaǵan alǵashqy eleń-alań kezeńde Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, osy jappaı qyryp-joıý qarýynan óz erkimen bas tartýy bolsa, ekinshisi, joǵaryda aıtylǵan jańa júzjyldyqtyń bas jaǵynda Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ómirge keltirip, qalyptastyrýy edi. Sondyqtan da Nursultan Ábishulynyń naýryz aıynyń sońynda AQSh-tyń bas qalasy – Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi qorytyndy sammıttiń minbesinen taratqan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi beıbitshilik súıgish adamzatty dúr silkindirgen aıtýly oqıǵaǵa aınaldy. Áleýeti jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaly bar respýblıkanyń sol qarýlaryn joıyp jibergen lıderi retinde dúnıejúzi qaýymdastyǵynyń nazaryna ilikken Prezıdenttiń sodan keıingi jyldarda da beıbitshilik jolyndaǵy kúresti udaıy jalǵastyryp kele jatqanyn bylaıǵy jurtshylyq onsyz da jaqsy biletin edi. Sol sebepti de Elbasynyń muhıttyń arǵy betindegi jıynnyń sońyn ala, sáýir aıynyń ortasynda Ystanbulda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń «Ádilettilik pen beıbitshilik birlik pen yntymaqtastyq úshin» urany aıasynda ótken XIII sammıtinde sóılegen sózi aldyńǵy sarabdal oılardyń zańdy jalǵasyndaı bolyp estildi. Ol Amerıka tórinde adamzatty ıadrolyq apattan aman saqtap qalýdyń baıypty joldaryn qarastyrýǵa shaqyrsa, Anadoly jerinde ıslam álemin ala taıdaı búldirip jatqan terrorshylar men dinı ekstremızmdi buǵaýlaýdyń naqtyly sharalaryn alǵa tartty. Túptep kelgende, munyń ekeýi de planetalyq aýqymda zor qaýip-qater tóndire bastaǵan alapat apattyń aldyn alýǵa baǵyttaldy. Ystanbul sammıti ıslam elderi lıderleriniń buǵan deıingi boı kórsetip kelgen órkókirektik pen menmendikti jıyp qoıyp, munyń ornyna kún saıyn derlik órship bara jatqan arazdyqty aýyzdyqtaý, soǵys órtine sharpylǵan aımaqtarǵa beıbit kúndi qaıta ornyqtyrý muratyn kózdedi. Álemge áıgili áleýetti uıymnyń maqsaty musylman memleketteri arasyndaǵy ózara tatýlyq pen yntymaqtastyqty jolǵa qoıatyn tetikterdi qarastyrý boldy. Munyń arǵy jaǵynda ıslam elderiniń halyqaralyq arenada birlese qımyldaýy, uıymǵa qatysýshy memleketterdiń turaqty damýyna qol jetkizý ıdeıalary kóterildi. Osy ıdeıalardyń báriniń kóshbasshysy bola bilgen Elbasy sharaǵa qatysýshylarǵa uıymǵa múshe elder adam damýy ındeksi kórsetkishteriniń tómendigin, ınvestısııalardyń jetkiliksizdigin, bilim men medısına qyzmetine qoljetimsizdigin aıta kelip, bul qıyndyqtardy birlesip sheshýdi usyndy. Ol, sonymen qatar, musylman úmbeti úshin basty qaýip ishki qaqtyǵystar men janjaldar ekenin atap kórsetti.
Búginde búkil álemniń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı jáne rýhanı ahýalyna óziniń úlken yqpalyn tıigizip otyrǵan dinı ekstremızm men terrorızm osylaısha HHI ǵasyrdyń eń bir ózekti máseleleriniń birine ulasty. Biraq ol bir mezgilde ózinen ózi paıda bola salǵan joq edi. Osy rette Batystyń belgili ǵalymy Samıýel Hantıngton óziniń «О́rkenıetter teketiresi» degen kitabynda: «Dúnıe júzindegi eki lagerdiń biri – Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin álemde ekinshi bir qarama-qarsy kúshter paıda boldy, ol – dinder, órkenıetter qaqtyǵysy, dálirek aıtsaq, hrıstıan jáne ıslam dinderi arasyndaǵy teketires. Keleshekte adamzat taǵdyryn osy eki din arasyndaǵy dıalog sheshedi», – dep jazady. Buǵan kelisetinder de, kelispeıtinder de bar. О́ıtkeni, bul jerde eki jaqtyń da shyndyǵynyń ushy kórinedi. Olaı deıtinimiz, ekstremızm adam balasyna tym erteden, bir adamdardyń basqa adamdardyń ústinen bılik júrgizýleri belgili bir mólsherde tabys ákelgen jáne osyǵan baılanysty kózdegen maqsattaryna jetý úshin kez kelgen joldy tańdaı bastaǵan kezderinen jaqsy tanys. Bılik pen baılyq úshin talas aldyńǵy lekke shyqqan dáýirden bastap bireýdiń ekinshi bireýge kópe-kórineý zorlyq-zombylyǵy ómirdiń ózindik bet-beınesine aınalyp ketti. Al aldyna mundaı maqsat qoıǵan jandardy eshqandaı moraldyq kedergiler de, adamgershilik sezimderi de, tipti týystyq-baýyrlyq jaqyndyq ta toqtata alǵan joq. Keıin bul maqsattardyń bári dinı urandardy jamylyp, birge kóterile bastaǵan kezde olar álem qaýymdastyǵy úshin burynǵydan áldeqaıda qaterli qaýip bola tústi. Endi kelisýge bolatyny, shynymen keshegi alyp Odaq ydyraǵannan keıin Jer sharynda bir polıarly álem paıda bolyp, jahan júzi sonyń ashsa – alaqanynda, jumsa judyryǵynda ketetin halge jetti de, buryn typ-tynysh jatqan musylman elderiniń birazy lańkestik áreketterdiń naǵyz oshaǵyna aınaldy.
Aǵylshyn jazýshysy Maıkl Dıbdınniń «О́li lagýna» degen romanynda venesııalyq demagogtyń aýzymen aıtylatyn: «Naǵyz jaýsyz naǵyz dostyqtyń bolýy múmkin emes. Eger biz ózimiz bolyp tabylmaıtyndy jek kórmeıtin bolsaq, ózimiz bolyp tabylatyndy da durystap súıe almaımyz», – deıtini bar edi. Bul shynynda erteden kele jatqan aqıqattyń bir kórinisi. Al adamdar mundaı kózqaras pen pıǵyldan aıyrylmaıynsha, bir-birimen tatý turýy qıyndaı beredi. Bul aqıqatty búginde saıasatkerler de, ǵalymdar da joqqa shyǵara qoımaıdy. Qazirgi álemde bolyp jatqan kóptegen kereǵar kórinister bizge osyny baıqatady. Eń ókinishtisi, kóptegen el bıleýshileri osy kóne qaǵıdattyń aıasynan shyǵa almaı keledi.
Eki ǵasyrdyń toǵysar shaǵynda álemdi terrorızm men dinı ekstremızmniń kezip ketýine budan basqa da faktorlar yqpal etken sııaqty.
Zertteýshilerdiń paıymynsha, álemde XX ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń basynda-aq barlyq dinderdegi fýndamentaldyq aǵymdar burynǵysynan úsh esege deıin ósip ketken. Sonyń saldarynan qazirgi tańda Jer betinde áreket etýshi barlyq terrorlyq uıymdardyń tórtten birin dinı maqsat-baǵytty jamylǵan sodyrlar tobyrlary qurap otyr. Alaıda, bulardyń sońǵylarynyń adamzatqa tıgizip otyrǵan zalal-zardaptary aldyńǵylarynan da asyp túsedi. Reseı ǵalymdarynyń atap kórsetip otyrǵanyndaı, 2014 jyl terrorlyq sıpattaǵy qarýly qaqtyǵystar sonyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 80 paıyzǵa deıin ósip ketken. Osy kezeńde lańkester qolynan 32 myń 658 adam qaza tapqan. Osylaısha ǵasyr basyndaǵy kórsetkish 9 esege artqan. Al terrorızmnen kelgen ekonomıkalyq shyǵynnyń mólsheri 52,9 mıllıard dollarǵa jetip otyr. Dinı terrorlyq uıymdar arasynda Nıgerııada lań salyp júrgen «Boko haram» men Taıaý Shyǵysty dúrliktirip jatqan DAISh-tyń (Qazaqstanda tyıym salynǵan) árbiri 2014 jyly 6 myńnan astam jazyqsyz jandardy qyryp salyp, osy qanquıly qylmystary boıynsha eshkimdi aldyna salmaǵan.
Qazirgi kezde dinı fýndamentalızm men lańkestik bir ǵana aımaqqa, bir ǵana memleketke tán nárse bolyp otyrǵan joq. Álemdik dárejede lańkestikke aparatyn dinı ekstremızm jalǵasa túsýde. Osy oraıda Prezıdent: «Qazaqstanda terrorızm, separatızm jáne ekstremızm problemalary bar. Ásirese, halyqaralyq terrorızmniń keń qanat jaıǵanyn jáne halyqaralyq qaýymdastyq pen aımaqtardyń saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelermen ushtasyp, saıasılanǵanyn eskersek, olardyń tarapynan týyndaǵan qaýip oıdan shyǵarylǵan emes, naqty jáne shynaıy ómirlik qaýip», – dep atap ótken bolatyn. Demek, búginde bizdiń halqymyz úshin de dástúrli bolyp sanalmaıtyn dinı aǵymdar men jalǵan dinı qozǵalystar máselesi ótkir kúıinde tur. Keıbir jastarymyz bizdiń saltymyz ben úrdisimizge jat osy jalǵan dinı kózqarastardy kózsiz qabyldap ta keledi. Sebebi, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge qarsy kúres áli de áljýaz. Bizdiń Konstıtýsııa senim bostandyǵyna kepildik beredi, bul – fakt. Biraq mundaı erkinshiliktiń aqyry nege aparyp soǵatynyn osy bastan oılanbasaq bolmaıtyn shyǵar. Biz bul jumystyń bárinde «Qazaqstan-2050» Strategııasynda naqty belgilenip berilgen nusqaýlardy basshylyqqa alsaq kerek.
Musylman álemi – sheksiz álem. Islam – ǵalamǵa tamyryn tereń jaıǵan kóshbasshy dinderdiń biri. Shyntýaıttap kelgende, Islam men musylman álemi terrorızmmen de, ekstremızmmen de, fýndamentalızmmen de eshqashan birge bolǵan emes. Onyń ustanymy bulardan múldem bólek. Sondyqtan, aqıqı dinimizdi jalǵan jankeshtiler men jıhadshylardan ajyratyp alýǵa shyndap kúsh salatyn ýaqyt jetti. Elbasynyń sońǵy jyldardaǵy osy baǵyttaǵy barlyq belsendi is-áreketteri bizge osyny ańǵartady.
Erkin QYDYR,
«Egemen Qazaqstan»