Qara jer qaryz arqalamaıdy

Qaraǵandy oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Kóksý aýylyndaǵy «Astra-Agro» JShS atyrapqa sapaly kartop sharýashylyǵymen tanylyp otyrǵan jaıy bar. Ony basqa sharýashylyqtardan erekshelendiretin de óniminiń sapasy. Munda «Vırýssyz shaǵyn túınekter negizinde iriktelgen kartop ósirý» jobasymen óndiriletin kartoptyń artyqshylyǵy – tuqymynyń tazalyǵy, joǵary ónimdiligi, túrli topyraq-klımat jaǵdaılaryna beıimdigi men ekologııalyq saýlyǵynda. «Astra-Agro LTD» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine byltyrǵy jyl­dyń naýryz aıynan beri isker azamat Amangeldi Muqashev jetekshilik etip keledi. Aınalasy bir jyldyń ishinde ol kóp is tyndyryp úlgerdi. Jurttyń, ásirese, kórshi otyrǵan kásipkerlerdiń kóbi mundaı aýqymdy iske endi kirisken onyń aıaq alysyna áýelde kúmánmen qaraǵany ras-tyn. Tisqaqqan maman emes, oblys kólemine jaqsy tanymal sharýashylyqty shashyratyp alady-aý dese kerek. Onyń ústine, bul mańaıda is bitirip júrgen qazaq joq, kásipkerlerdiń bári ózge ulttyń ókilderi. Abyroı bolǵanda, Amangeldi Tursynuly sol kú­mándardyń tas-talqanyn shyǵardy, sharýany á degennen-aq dóńgeletip áketti. Buryn kartop 300-400 gektar jerge egilip kelse, bıyl sharýashylyq 500 gektar jerge kartop salýda. Keleshekte odan da kóp jerge salsaq degen josparlary bar. Biraq, ázirge bastysy, ónim kólemimen qatar, onyń sapasyn da esten shyǵar­maý kerek. «Astranyń» atyn shyǵaryp, abyroıyn ósirip otyrǵan da osy kartop sapasy. Qazaqstanda kartop sharýashylyǵymen shuǵyldanyp otyrǵandar úshin eki úlken problema bar. Onyń biri – Reseıden keletin arzan kartop. Byltyr, mysaly, reseılikter 33 mıllıon tonna kartop óndiripti. Al óz halqyn qamtamasyz etýge 20 mıllıon tonna jetedi eken. Byltyr Reseıdiń birqatar ónimderine, sonyń ishinde kartobyna da Eýropa elderi ekonomıkalyq sanksııa jarııalaǵan bolatyn. Buryn sol Batys elderine jóńkiletin Reseı kartoby endi bizge lap qoıdy. Ekinshi problema – Qyrǵyzstan­nan aǵylǵan kartop. Qyrǵyzstan byltyr osy ýaqytta Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyna múshe bolǵany belgili. Sonyń nátıjesinde, buryn kedergi bolyp kelgen kedendik baqylaý alynyp tastaldy da, byltyrǵy 1 qazannan bastap, qyrǵyz baýyrlar tonna-tonna kartobyn Qazaqstanǵa emin-erkin ákelip sata bastady. Biraq solaı eken dep, eldegi «Astra-Agro» tárizdi sharýashylyqtar namysty da, tabysty da qoldan bere qoıǵan joq. Bazardy basqalardyń kartoby basyp ketse de, aldymen ónim sapasyna kóńil bólip, óz ustanymynan jańylǵan emes. Sharýashylyqtyń óz zerthanasy bar. Onda vırýssyz kartop tuqymy alynady. Bir ekken kartopty odan keıin qatarynan úsh jyl salýǵa bolmaıdy. Ol kartoptyń qansha aýrýy bar, sony boıyna juqtyrady. Onyń zııany kúni erteń jerge tıedi. Seriktestik tórt jyldan beri eki birdeı ǵylymı ınstıtýtpen qarym-qatynas ornatqan. Onyń biri Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolsa, ekinshisi – negizgi áriptes – A. Lorh atyndaǵy Búkilreseılik kartop sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty. Osy ortalyqtarmen tájirıbe almasyp, óz betterinshe de ǵylymı paıymdar jasap otyrady. – Kartoptyń aýrýy tamyrlary ar­­qyly taraıdy, – deıdi Amangeldi Tursynuly. – Aýrý kartoptan jer de zardap shegedi. Odan keıin ony neshe jerden óńdeseń de ońalta almaısyń. Qyrǵyzstan kartop ósirýshileri Keńes Odaǵy taraǵannan beri ǵylymǵa súıenýdi qoıdy. Eshqandaı zamanaýı tehnologııalardy paıdalanbaıdy. Kartop alqaptaryn jarytyp sýarmaıdy da. Qudaıdyń bergen qunarly topyraǵynyń arqasynda ǵana mol ónim alady. Olar usaq kartoptyń bári tuqymdyqqa jaraı beredi dep sanaıdy. Bul – úlken qatelik. Eki-úsh ret otyrǵyzylǵan kartop aınalymnan shyǵarylýy kerek. Al aıyr qalpaqty aǵaıyndar bolsa, ony 10-12 retten otyrǵyza beredi. Eshqandaı normany saqtamaıdy. Sonda olardyń óniminde qandaı sapa bolýy múmkin? Ol kartoptardyń «altyn tústi nematoda» dep atalatyn keseli bar. Iаǵnı kartop tamyrynda kózge kórinbeıtin qurttar bolady. Olar adam densaýlyǵyna qa­ýipti emes, biraq jerge egilse, basqa kar­toptarǵa da juǵyp, ónimniń 90 paıyzyna deıin qurtyp jiberýi múmkin. Seriktestik eńbekkerleri vırýssyz tuqymdy ósirý úshin jańa alqaptardy ıgerip jatyr. Bul baǵytta kóp jumystar atqarylýda. Mysaly, sýarý tásiliniń ózi ózgertilýde. Buryn aryqpen sýarsa, qazir gıdrant júıesimen jańbyrlata sýarylady. Bul maqsatqa dep bes sha­qyrymǵa jýyq sý qubyry tartylǵan. Sharýashylyqtaǵy ózdiginen júretin sýarý qondyrǵysy eni 270 metr bolatyn alqapty qamtıdy. Al Bauer kompanııasynyń 300 metrlik ekinshi qondyrǵysy Eýropadan ákelingen. Paıdasy shash-etekten bulardyń baǵasy da qymbat – árqaısysynyń quny 115 myń eýronyń mańaıynda. Osynyń bári kartop ósirgende tek paıda qýmaı, erteń eldiń dastarqanyna usynatyn ónim sapaly bolsa eken ári aýrý kartoppen jerdi de qurtyp almaıyq degen izgi nıetten týǵan talpynystar. Jerdi paıdalanyp qana qoımaı, ony aıalap, baptaı bilý kerek. «Shyǵys shyqpaı, kiris kirmeıdi». Amangeldi Tursynuly byltyrdan beri osy jerge qatysty sharýanyń bárine 2 mıllıon dollardaı jumsapty. Erteń sony jer-ana qaıtarady, kóresiz. Sharýashylyq kartoptan bólek, bıyl 30 gektardaı jerge qyryqqabat, sábiz, qyzylsha egip jatyr. Budan bólek, jem-azyq daqyldaryn, ásirese iri qara úshin monoazyq daıyndaýǵa arnalǵan jem-shóp ósirýge erekshe mán berilgen. Qazirgi tańda 1200 gektar jerge jońyshqa, 500 gektarǵa arpa, 100 gektar alqapqa suly egildi. Tipti, mal azyǵyna dep qyzylsha da ósiriledi bul óńirde. Egin kólemi ul­ǵaıtylýda. Buryn 100-200 gektar ǵana egin bolsa, búgingi kúnde egilgen bıdaıdyń kólemi 1000 gektardan asyp ketken. Qudaı sátin salyp, kúzde jaqsy ónim alyp jatsa, qoıma-qambalar da daıyn tur. Syıymdylyǵy 4 myń tonna eki astyq qambasy, jalpy syıymdylyǵy 16 myń tonna kartop qoımasy ol da daıyn. «Astra-Agro» seriktestigi mal sha­rýashylyǵymen de aınalysady. Bes júzge jýyq iri qara, júzge jýyq jylqy bar. – Byltyr Chehııadan 300 bas iri qara ákeldik, – deıdi Amangeldi Tursynuly. – Sımmental tuqymynyń janýarlary, taıynsha-sıyry aralas. Bıyl solardan analyqtyń ózin 300-ge jetkizsek dep otyrmyz. Negizgi maqsat – saýyn sıyrdy 600 basqa jetkizý. Qazir sútti Qara­ǵandydan «Nátıje» fırmasy kelip alyp turady. Sharýashylyqtaǵylar byltyr 84 bas jylqy malyna arnalǵan bordaqylaý alańqaıyn ashypty. Bıyl taǵy da 84 basqa oryn daıyndasaq dep otyr. Sonda qysy-jazy semirtip satatyn mal 160 bas bolady. Amangeldi Tursynuly tórt-bes jyldan beri asyl tuqymdy jylqy ósirýmen de aınalysyp keledi eken. Taza qandy aǵylshyn, amerıkalyq tuqymdar bar. Olardyń da basyn kóbeıte túsýdi oılastyryp júr. Jylqylardy jaratyp, báıgege de salyp júredi. Búgingi kúnde onyń qorasynda Ulytaýda ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq toıyna oraı ótkizilgen dýmanda birinshi, Astanada Prezıdent kýbogy úshin bolǵan 52 shaqyrymdyq alamanda ekinshi bolyp kelgen «Beıbarys» degen tulpar baılaý­ly tur. Sátin salsa, endigi báıgelerge óziniń atynan qospaqshy. Osynshama sharýashylyqtyń qyr­ýar jumysyn, árıne, jalǵyz-jarym adam atqara almaıdy. Naýqan kezinde jumysshy sany 500-ge deıin barady. Al turaqty túrde 250 adam jumys isteıdi. Olardyń tabysy da jaman emes. Aıtalyq, traktorshylar 500 myń teńgege deıin alady. Negizi, 100 myń teńgeden tómen jalaqy joq. Maman-kadrlar jetkilikti. Tasy órge domalap turǵan sharýashylyqta uıymdastyra bilgen basshy da maqtaýly, jumysy bar, soǵan saı tabysy bar aýyldyqtar da yrza. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Abaı aýdany, Kóksý aýyly