Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń normatıvtik qaýlysy

2011 jylǵy 31 qańtar № 2 Astana qalasy

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgeris pen tolyqtyrý engizý týraly»

Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda tekserý týraly

Qazaqstan Respýblıkasy Kon­s­tıtýsııalyq Keńesi, Tóraǵa I.­I.Ro­gov, Keńes músheleri I.­J.Baq­ty­baev, N.V.Belorýkov, A.­N.Ja­ıyl­ǵanova, V.A.Malınovskıı, A.­M.­Nur­maǵam­be­tov, Ú.­M.Stam­qu­lov qatysqan qu­ram­da, my­na­lar­dyń: Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­tiniń ókili – Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Ádilet mınıstri R.T.Tú­sipbekovtiń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń ókili – Qa­zaq­stan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Zańnama jáne quqyq­tyq máseleler komıtetiniń hat­shy­sy S.B.Aqylbaıdyń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń ókili – Qa­zaq­stan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tór­aǵasy R.J.Muqashevtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Jo­ǵar­ǵy Sotynyń Tóraǵasy M.­T.Álim­bekovtiń, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil A.O.Shákirovtiń, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń ókili – Qa­zaq­stan Respýblıkasy Bas Proký­ro­rynyń orynbasary A.­Q.Da­ýyl­baev­tyń, Qazaqstan Respýblıkasy Or­ta­lyq saılaý komıssııasynyń ókilderi – Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Ortalyq saılaý komıssııa­sy­nyń hatshysy B.S.Meldeshovtiń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Or­talyq saılaý komıssııasynyń múshesi M.A.Sársembaevtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Syrt­­qy ister mınıstrliginiń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń oryn­basary Q.E.Omarovtyń qaty­sýy­men, óziniń ashyq otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııasyna ózgeris pen tolyq­tyrý engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­týsııasyna sáıkestigi turǵysynda tekserý týraly ótinishin qarady. Baıandamashy – Konstıtý­sııa­lyq Keńestiń múshesi V.­A.Ma­lı­nov­skıı­diń habarlaýyn, oty­rys­qa qaty­sý­shylardyń, sondaı-aq «Quqyqtyq zertteýler jáne taldaý ınstıtýty» Jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­ti­giniń dırek­to­ry A.Q.Ǵusmanovtyń, Qazaq­stan­nyń Advokattar odaǵy­nyń prezıdenti Á.Q.Túgeldiń, «Adam qu­qyq­tary úshin hartııa» Qo­ǵam­dyq qo­rynyń atqarýshy dı­rek­tory J.О́.Turmaǵambetovanyń sóı­le­gen sózderin tyńdap, sarapshylar men mamandardyń: zań ǵylym­da­ry­nyń doktory, professor, L.­N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti halyq­ara­lyq quqyq kafe­drasynyń meń­ge­rýshisi E.­M.Abaı­dildınovtiń; zań ǵy­lymdarynyń doktory, professor, «Memleket já­ne quqyq» jýr­nalynyń bas re­daktory, Reseı Ǵylym akademııasy Memleket jáne quqyq ıns­tı­týtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri A.­S.Av­to­nomovtyń; zań ǵylymda­ry­nyń dok­tory, professor, E.­A.Bó­ketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti konstıtýsııalyq qu­qyq kafedrasynyń meńgerýshisi S.K.Amandyqovanyń; zań ǵylym­darynyń doktory, «Turan» ýnıversıteti zańtaný jáne halyq­ara­lyq quqyq kafedrasynyń pro­fes­sory E.B.Muhamedjanovtyń; Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń akademıgi, zań ǵy­lym­darynyń doktory, professor S.­N.Sá­­bikenovtiń; ja­ńa tehnologııalar men prosester boıynsha táýelsiz sarapshy, professor Sh.­S.Tól­baı­dyń; zań ǵy­lym­darynyń doktory, Qazaq gý­ma­nıtarlyq-zań ýnıver­sı­tetiniń professory S.F.Ýdarsevtiń; Bremen ýnıversıtetiniń pro­fes­sory R.Knıperdiń jáne Halyq­ara­lyq yntymaqtastyq jónindegi German qoǵamynyń Qazaqstandaǵy qu­qyq­tyq baǵdarlamasynyń bas­shysy I.Pýdelkanyń (Germanııa) qory­tyn­dylaryn zerdelep; Ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sı­te­tiniń memleket jáne quqyq ıns­tı­týtynyń jáne osy ýnıversıtettiń konstıtýsııalyq jáne ákimshilik qu­qyq kafe­dra­sy­nyń; L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń; Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıver­sı­tetiniń; «Zańgerler – ádi­let­ti saı­laý úshin» Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń qorytyn­dy­larymen; sondaı-aq konstıtý­sııa­lyq is júrgizýdiń ózge de ma­te­rıal­da­rymen tanysyp, Qa­zaq­stan Res­pýblıkasy Konstı­tý­sııa­lyq Keńesi anyqtady: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgeris pen to­lyq­tyrý engizý týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańyn Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti 2011 jylǵy 14 qańtarda qabyldap, sol kúni Memleket bas­shysynyń qol qoıýyna usyndy. Qazaqstan Respýblıkasy Kon­s­tıtýsııasynyń 72-baby 1-tar­ma­ǵy­nyń 2) tarmaqshasyna jáne «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Kon­stı­týsııalyq Keńesi týraly» Kons­tı­týsııalyq zańynyń 17­-baby 2-tar­maǵynyń 1) tar­maq­shasyna sáıkes Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti bul Zańdy Respýblıkanyń Kons­tı­týsııasyna sáıkestigi turǵy­synda tekserý úshin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııalyq Ke­ńe­sine joldady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kon­stıtýsııasyna ózgeris pen to­lyqtyrý engizý týraly» Qa­zaq­stan Respýblıkasy Zańynyń (budan ári – Zań) konstı­tý­sııa­lyǵyn teksergen kezde Kons­tı­tý­sııalyq Keńes mynany negizge aldy. 1. Táýelsiz jańa memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń negizin qalaǵan, memlekettiń birligin, Konstıtýsııanyń, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tan­dyqtary qorǵalýyn qam­ta­ma­syz etken Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tarıhı róli men mıssııasy Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy Tuńǵysh Prezıdentiniń – El­ba­synyń erekshe mártebesin kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq turǵydan bekitý qajet ekenin jáne onyń maqsatqa saı keletinin kórsetti. Parlamenttiń «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasyna óz­gerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2007 jylǵy 21 ma­myrdaǵy № 254-III Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Zańyn qa­byl­daýy arqyly Negizgi Zańnyń 42-baby 5­­-tarmaǵynyń ekinshi bó­ligine «Qa­zaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti» degen uǵym qosyldy, al 46-bap «Qazaq­stannyń Tuńǵysh Pre­zıdentiniń mártebesi men ókilettigi Respýb­lıka Konstıtýsııasymen jáne kons­tıtýsııalyq zańmen aı­qyn­da­lady» delinetin 4-tarmaqpen to­lyq­tyryldy. Osylaısha, Qazaqstanda el Konstıtýsııasymen jáne «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» 2000 jylǵy 20 shildedegi № 83-II Qa­zaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııalyq zańymen Res­pýb­lı­ka­nyń Tuńǵysh Prezıdentiniń – El­ba­synyń erekshe mártebesi reglamentteldi. Konstıtýsııanyń 42-babynyń 5-tarmaǵyna jáne 46-babynyń 4-tarmaǵyna «Elbasy» uǵy­my­nyń engizilýi Respýblıkanyń Tuń­­ǵysh Prezıdentiniń – El­ba­synyń kons­tı­týsııalyq-quqyq­tyq mártebesinen qısyndy túrde kelip shyǵady jáne Negizgi Zań­nyń erejeleri men nor­ma­laryna sáıkes keledi. 2. Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Konstıtýsııasynda respýb­lı­kalyq referendým memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin sheshýdiń demokratııalyq ádisi retinde (1-baptyń 2-tarmaǵy), son­daı-aq, saılaýmen qatar, halyq­tyń óz bıligin tikeleı júzege asyrýynyń nysany (3-baptyń 2-tarmaǵy) dep aıqyndalǵan. Konstıtýsııanyń 3-babynyń 1-tarmaǵynda jarııalanǵan «memlekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy – halyq» degen erejeden kelip shyǵatyny – Qazaqstan halqy Qazaqstan memleketiniń, onyń ege­mendiginiń, táýelsizdigi men konstıtýsııalyq qurylysynyń negizi bolyp tabylady (Kons­tı­týsııalyq Keńestiń 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № 12 qaýlysy). Túbegeıli konstıtýsııalyq qun­dylyqtardyń biri bola oty­ryp, halyqtyń erki bildiriletin akt respýblıkalyq referendýmda nemese elimizde mezgil-mezgilimen ótkizilip otyratyn respýblıka Prezıdenti jáne Parlamenti saı­laýynda daýys berý arqyly mindetti zań kúshine ıe bolady. Máselen, óziniń egemendik qu­qyǵyn negizge ala otyryp, Qazaq­stan halqy elimizdiń qoldanys­taǵy Konstıtýsııasyn 1995 jyl­ǵy 30 tamyzda naq osy respýblı­kalyq referendýmda qabyldady. Bul oraıda Konstıtýsııalyq Keńes, respýblıkalyq referendýmda daýys berý arqyly respýblıka ómiriniń asa mańyzdy kez kelgen máselesi, sonyń ishinde Qa­zaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Pre­zıdentiniń – Elbasynyń prezıdenttik ókilettigin uzartý týra­ly másele de sheshilýi múmkin dep paıymdaıdy. Konstıtýsııada belgilengen memlekettiń birtutas­ty­ǵyn jáne aýmaqtyq tutastyǵyn, Respýblıkany basqarý nysanyn (91-baptyń 2-tarmaǵy) ózgertýge baǵyttalǵan bastamalar respýb­lı­­kalyq referendýmnyń nysany bola almaıdy. Konstıtýsııalyq zańda respýblıkalyq referen­dým­ǵa shyǵarylatyn máselelerge qatysty ózge de shekteýler belgilenýi múmkin. 3. Negizgi Zańnyń 41-baby 1 – 3 jáne 5-tarmaqtarynyń, 42­-baby 1 – 3-tarmaqtarynyń nor­­ma­la­ry­men prezıdenttik man­dat­tyń paıda bo­lýy jáne toq­ta­tylýy týraly erejeler júıeli túrde reglamenttelgen. Mundaı­lar­dyń qatarynda: Memleket bas­shysyn jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde res­pýblıkanyń kámelet­ke tolǵan aza­mattarynyń jasy­ryn daýys be­rý arqyly saılaýy; el Prezıdenttigine kandıdatqa qo­ıylatyn talaptar; prezıdenttik óki­let­tik­tiń merzimi, saılaý ótki­zi­lý mezgili jáne onyń qorytyndy­laryn anyqtaý erejesi; anttyń má­tini jáne qyzmetke kirisý tár­tibi; respýblıka Prezıdentiniń óki­let­ti­gin toqtatýdyń negizderi men tár­tibi. Bul rette Konstıtýsııanyń 42-babynyń 5-tarmaǵy arnaıy maqsatty kózdeıdi. Bir adamnyń qatarynan eki retten artyq respýblıka Prezıdenti bolyp saıla­nýyna tyıym salynýyn jalpy ereje retinde belgileı otyryp (bi­rinshi bólik), bul shekteýdi ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdentine qol­dan­baıdy (ekinshi bólik). Qaralyp otyrǵan Zańda Kons­tı­týsııanyń 42-baby 5-tarmaǵy­nyń ekinshi bóligi mynadaı jańa redaksııada jazylǵan: «Bul shekteý prezıdenttik ókilettikter mer­zimi respýblıkalyq referendýmda uzartylýy múmkin Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentine – Elbasyna qol­da­nylmaıdy». Konstıtýsııalyq Keńes Zań­nyń bul normasyna baǵa bere otyryp, Zańnyń 1-tarmaǵynda Qa­zaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń – Elbasynyń prezıdenttik ókilettigi qaı merzimge uzartylatyny anyqtalmaǵanyn atap kórsetedi. Mundaı uzartý­dyń bir jolǵy nemese qaı­ta­lanatyn sıpattaǵy ekeni, ne bolmasa Memleket basshysyn saılaýdan tolyǵymen bas tartý kóz­de­letini aıqyndalmaǵan. Bul konstıtýsııalyq norma­nyń anyq jazylmaýy Konstıtýsııada kózdelgen memlekettik já­ne qoǵamdyq ınstıtýttardyń praktıka júzinde úıles­peý­shi­li­gine ákep soqtyrýy múmkin. Bul oraıda, Konstıtýsııalyq Keńes zań zańdyq turǵydan dál­me-dál jáne ákep soqtyratyn sal­dary boljaýly bolýǵa tıis ekenin, ıaǵnı onyń normalary jet­kilikti dárejede anyq tujy­rymdalyp, sol arqyly zań erejelerin ózinshe paıymdaý jáne qol­daný múmkindigin joqqa shy­ǵarýǵa tıis ekenin birneshe ret atap ót­ken bolatyn (Konstıtýsııalyq Ke­ńestiń 2008 jylǵy 27 aq­pan­daǵy № 2, 2009 jylǵy 11 aq­pan­daǵy № 1 jáne 2009 jylǵy 20 ta­myz­daǵy № 5 normatıvtik qaýlylary). Osylaısha, Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Parlamenti 2011 jylǵy 14 qańtarda qabyldap, Qa­zaqstan Respýblıkasy Pre­zı­den­tiniń qol qoıýyna usy­nylǵan «Qazaqstan Respýblı­kasynyń Kons­­­tıtýsııasyna óz­geris pen to­lyq­tyrý engizý tý­raly» Qazaq­stan Res­pýblıkasy Zańynyń 1-tarmaǵy Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Kons­tıtý­sııa­sy­nyń 2­-babynyń 1­-tarmaǵyna sáıkes kelmeıdi. Baıandalǵannyń negizinde, Qa­zaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııasynyń 72-baby 1­-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn, «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Ke­ńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq za­ńynyń 17-baby 2-tarmaǵynyń 1) tar­maqshasyn, 31-33 jáne 37­-baptaryn, 38-babynyń 1-tarmaǵyn, 39-babynyń 1-tarmaǵyn jáne 41-baby 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn bas­shylyqqa alyp, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Kons­tıtýsııalyq Ke­ńesi qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Parlamenti 2011 jylǵy 14 qańtarda qabyldap, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń qol qoıýyna usynylǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııa­sy­na ózgeris pen tolyqtyrý engizý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Zańy Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes emes dep tanylsyn. 2. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 74-babynyń 1-tarmaǵyna saı, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Parlamenti 2011 jylǵy 14 qańtarda qabyldaǵan, Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanylǵan «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Konstıtýsııasyna óz­ge­ris pen tolyqtyrý engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Za­ńyna qol qoıylmaıdy jáne ol qoldanysqa engizilmeıdi. 3. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 74-babynyń 3-­­tarmaǵyna sáıkes qaýly ony qabyldaǵan kúnnen bastap kúshine enedi, shaǵymdanýǵa jat­paıdy, res­pýblıkanyń bú­kil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti jáne Qazaqstan Res­pýblıkasy Kons­tı­tý­sııa­synyń 73-babynyń 4-tarmaǵynda kóz­delgen retti eskere otyryp, túpkilikti bolyp tabylady. 4. Osy qaýly respýblıkalyq resmı basylymdarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalansyn. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy    I.ROGOV.