Ortalyq Azııada ıslam dininiń ornyǵýyna eleýli yqpal etken Qarabýra áýlıeniń – (Qarabýra han) ult tarıhynan alar orny erekshe. Qazaq dalasynda Qarahan memleketiniń shańyraq kóterip, irge bekitip, nyǵaıýyna Qarabýra belsendilikpen atsalysqan.
Ásirese, saharada ıslam dinin ýaǵyzdap ornyqtyrýda Qoja Ahmet Iаsaýı men Qarabýra tize qosyp, qajyr-qaırat, maqsat-múddelerin ortaqtastyrǵan. Qorqyt ata, Arystan bab, Qoja Ahmet Iаsaýı, Baba Túkti Shashty Áziz, Ysqaqbab-Baba Ata, Ábdijalıl bab-Horasan Ata, Úkasha ata áýlıeler qatarynda halyq Qarabýrany da pir tutynady. Búginde Sozaq topyraǵynda Qarabýra áýlıeniń kesenesi musylman qaýymynyń kıeli qorymyna (panteon) aınalǵan. Qarahan memleketiniń uly kósemi ataqty Qarabýra han óziniń batyrlyǵymen de, adamgershilik qasıetterimen de búkil Ortalyq Azııanyń batyr-bıleriniń joǵary qoldaýyna ıe bolǵan. Uly Jibek jolymen keletin jańalyqtardy, ǵulama ǵalymdardy, din taratýshylardy, Islam dini qasıetti de taza din ekenin aıryqsha qoldap otyrǵan.
Qarabýra han el basqarýda ózine de, ózgege de, barlyq bılik ókilderine de tórt túrli ustamdy talap qoıǵan. Birinshi – ádilet, ádilettilik; ekinshi – adaldyq, tazalyq; úshinshi – bilimdilik, batyldyq; tórtinshi – adamgershilik, ımandylyq. Qarabýra han musylman dinin taratýshylardy qoldaı otyryp, myńdaǵan saýatty jastardy el arasyna jiberip musylman dininiń mańyzdylyǵyn túsindirgen. Dinı saýaty bar azamattarǵa molda, qajy, ǵalym dep qurmet kórsetken. Osylaısha, Ortalyq Azııada musylman dini qalyptasýyna, Qarabýra han ulan-asyr úles qosqan. Din taratýshy Ysqaq Baptyń urpaqtary Qoja Ahmet Iаsaýı máıitine óte adal ustaz retinde Qarabýradan basqa adamnyń qolyn tıgizbeýi aldyn ala buqara halyqqa eskertip ketken eken. Qarabýra Qoja Ahmet Iаsaýıdyń janazasyn shyǵaryp, barlyq jerleý rásimin ózi jasaǵan. Qarabýra «Paıǵambardan artyq qyzmet etýge quqym joq» dep, Qudaıǵa qulshylyq jolyna kóship, handyq bılikti tapsyryp jer astyndaǵy meshitke túsip, birneshe jyl ómir súrgen eken.
Qarabýranyń dinı-rýhanı ónegesi keıingi ýaqytta da jalǵasyn taýyp jatty. Osy joldy ustanǵan dindarlar men ıgi jaqsylardyń múrdesin kesene mańyna qoıý dástúrge aınalǵan. HVIII ǵasyrdyń bas kezinde kesenege Iаsaýı jolyn jalǵastyrǵan Qurban atanyń jerlenýi osyndaı dinı-rýhanı sabaqtastyqty tanytady. Qarabýra han óziniń birinshi qyzyn Begim sulýdy Oǵyz qypshaqtarynyń hany Sanjar sultanǵa uzatqan. Ekinshi qyzy Ámbar Bıbini Islam dininiń iri ókili, ǵulama ǵalym Súleımen Baqyrǵanıǵa uzatyp, odan týǵan nemere qyzy Aısha Bıbi Súleımen Baqyrǵanı ólgen soń ekinshi ákesi Záńgi Babanyń tárbıesinde bolǵan. Ol Tarazdaǵy ǵashyq jary Qarahan patshaǵa barar jolda jylan shaǵyp ómirden ozǵan. Aısha Bıbi kesenesi Taraz mańynda. Qarabýranyń qyzdary Tashkentten 12 shaqyrym jerde Ámbar Bıbiniń, Qyzylorda oblysynda Begim sulýdyń keseneleri bar. Qarabýra hanǵa qoıylǵan belgiler Qytaıda, Qashqarda, Iranda, Túrkııada, Tájikstanda, Qyrǵyz elinde az emes. Ataqty Júsip Balasaǵun Qarahan memleketindegi Qarabýra hannyń handyq dáýirin, el basqarýdaǵy ustanymdary, jurt yntymaǵyn, Islam dinniń tazalyǵyn «Qutty-Bilik» degen dastanynda jazǵan. «Qutty-Bilikpen» tanysqan soń Qarabýra han Júsip Balasaǵunǵa «Has-Hajıp» degen ataq beredi. Ol han saraıynyń bas aqylshysy, bas ýáziri degen maǵanany bildiredi eken.
Kóp uzamaı «Qutty-Bilik» dastany Eýropa, Azııa elderine taraıdy. «Qutty-Bilik» – bul bilimdiliktiń úlgisi edi. Sol kezdiń ózinde Júsip Balasaǵunnyń «Qutty-Bilik» kitaby ataqty ǵulama oıshyldar, fılosoftar, iri ǵalymdardyń eńbekterimen qatar turǵan. Sózimiz jalań bolmas úshin 1069 jyly jazylǵan eńbektiń bir úzigin oqyp kórelik. «Shyǵys jaqta jalpy Túrik elinde, Buǵan jeter kitap joq dep eshkimde, Bul kitaptyń parqyn biledi oqyǵan. Bilimsizdiń ne keledi qolynan, Bilimsizder parqyn bilmese ondaıǵa, Qımas týysyń bolsadaǵy bul kitapty kórsetpe, Bilimsizder qansha oqysa da túsinbes. Al bilimdi oqyp-toqyp kútinedi, Kitap sózi Qarabýra han ustaǵan zań-zılı, Mańyzy da, ózegi de Qarabýra han tili, Munan artyq buryn kitap barmeken, Jazylatyn basqa kitap bul kitapqa teńbe eken Eger shyqsa taǵy bundaı kitap jazar azamat Danyqtaýǵa men daıarmyn ol kisini qýattap Barlyq jerde, aıaq jetken ordada Bul kitapqa túrdy álem sóıtip, sálem joldady Árbir eldiń ulyqtary qosylyp At beristi óz zańyna ylaıyq «Taqýalyq jınaq» – desti kún shyǵysta but Chındınde «Memlekettiń týra joly», dedi buny but Machınde Al shyǵystyń ulyqtary ataqty «Úkimderdiń asyl jıyny» dep at tasty «Shah kitaby» – dep atady Irandar «Qutty bilim», – dep atady Turandar, Aldynda padıshanyń oqyp muny, Al Qarabýra han handar – hany Bólektep esep jetpes berdi dúnıe, Qalam aqy aq peıil kóńiline, Taǵyda «Has-Hajıptik» ataq berdi Qyzymetke aldy ózine jaqyn kórip Qadirlep aǵa bergen osy ataǵyn Has-Hajıp Júsip dedi – umytpaǵyn!». Qarabýra urpaqtary osy maýsym aıynyń basynda búkil Túrik álemine ortaq tulǵa Qarabýra áýlıege as beredi. Bıylǵy asty Qońyrat ata urpaqtary jáne Túrkistan, Kentaý qalalyq Qarabýra mádenı ortalyqtary uıymdastyryp otyr. Dástúrge aınalǵan 20 jyldyń ishinde Qazaqstannyń kóptegen oblystarynda Qarabýra mádenı ortalyqtary qurylyp, jylma-jyl babaǵa as berý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Osy sharaǵa úles qosyp júrgen azamattar barshylyq.
Sońǵy bes-alty jylda tek qana as emes, sonymen qatar, halyqaralyq deńgeıde ǵylymı konferensııalar ótkizilip keledi. Bıyl ondaı ıgilikti is Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń Mádenıet saraıynda ótedi. Qarabýra kesenesiniń jan-jaǵy kórkeıip, aınalasy Ortalyq Azııada joq panteonǵa aınaldy. Tóńiregine 600-den asa belgi tastar qoıylǵan. Syr boıyndaǵy ertedegi Jankent shahary, al XIII ǵasyrda salynǵan Begim ana kesenesi qazir Qazaly aýdanynyń aýmaǵynda. Qarabýra urpaqtary aldaǵy ýaqytta Begim anaǵa Qazalynyń ortasynan bıiktigi tórt metr eńseli eskertkish ornatpaq nıette. Qarabýra esiminiń uranǵa aınalýy ol ustanǵan gýmanıstik arman ańsardyń (ıdeal) keıingi urpaq úshin de boıtumardaı qasterli ekenin kórsetedi. Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń óner qaıratkeri, Qarabýranyń urpaǵy Ilıa Jaqanov áýlıe babasy týraly essesinde: «Tamanyń qudiretti urany Qarabýraǵa tek óz urpaǵy ǵana emes, jalpaq jatqan er kóńildi jaýynger jurt Alash balasy qany qyzyp, ún qosady», dep jazdy.
Al memleket qaıratkeri, jazýshy Ábish Kekilbaev: «Qarabýra – áldeneshe ǵasyr boıy aýyzdan túspeı kele jatqan esim. Qınalǵanda medet bolar qýat, shamdanǵanda qaırat bitirer uran», deıdi. Tipti, Qarabýra dúnıe salyp, súıegi Sozaq topyraǵyna jerlengen soń da onyń zıraty kúlli túrki jurty úshin kıeli orynǵa aınalǵan. Onyń kesenesiniń qasyna qońyrat Qurban ata, taraqty Shilmámbet bı, tama Qultas bı, sary úısin Belgibaı qajy, uıǵyr Shákásim ahýn, ózbek zııalysy Qojamqul ata jerlengen. Bul biz úshin úlken abyroı. Ábish Kekilbaevsha aıtar bolsaq, «Arýaq rıza bolmaı, abyroı asar ma? Abyroısyz aıbar biter me?». Al aıtysker aqyn Mels Qosymbaev: « …Erliktiń er kórsetken belgisindeı, Eldiktiń eskertkishi qalanýda. Sozaqtyń áýlıesi ǵana emes, Qazaqtyń áýlıesi – Qarabýra», deıdi. Buǵan bizdiń qosarymyz – Qarabýra qazaqqa ǵana emes, kúlli túrki jurtyna ortaq tulǵa.
Musaǵalı DÝAMBEKOV,
«Qarabýra áýlıe mádenı ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor