«О́zime jetip jatyr óz bıigim»

Arpalysty ómir úshin ór aqyn, Eldi oılady, oılamady óz atyn. Er edi ǵoı, arystandaı aıqasyp, Ar jolynda aıǵa qolyn sozatyn. Kákimbek Salyqov Saıyn dalasy men samal taýlary, saıaly ormany men shalqar kólderi án salyp turatyn qazaqta ekiniń biri óleń shyǵarady. Biraq bir ǵajaby, óleń ózen bolyp tasyp, jyr darııa bolyp shalqyp jatsa da, aqyn, ásirese, shyn aqyn sırek kezdesedi. Aqyndyq ananyń aq sútimen, atanyń haq kúshimen darıtyn qasıet bolǵanymen, onyń kúnine júz oılantyp, myń tolǵantyp janyńdy jaı taptyrmaıtyn alapat azabyna ilýde bir jankeshti jampoz ǵana shydaıdy. Til óneriniń mıdy meńdegen dertine, boıdy kernegen órtine tótep berip, shabyt tulparynan túspeı, aqtyq demine deıin jyr jazatyn aqyn tym sanaýly bolady. Saýsaqpen sanarlyq sondaı aqyndardyń biri jalt-jult etip ortamyzda júrse, búginde seksenniń seńgirine shyǵatyn Eslám Zikibaev edi. «Keshegi Abaı, Maǵjan, Qasymdardyń, Artynda qalǵan ushqyn jasynnanmyn. Tasynǵan kim, aqyndy basynǵan kim? Aıdynǵa aq marjan bop shashylǵanmyn. Synyǵymyn almastaı asyldardyń Tunyǵymyn tuńǵıyq ǵasyrlardyń», – dep tebirenýge tolyq qaqysy bar Eslám artynda ózin joqtatpas, sóz qaldyrý úshin tirliginde tún qatyp, tús qashyp óleńdi, ózi aıtqandaı, jylap ta jazǵan, jaratqannan jalynyp surap ta jazǵan, kúlip jazǵan, aı jaryqta túndigin túrip jazǵan, eń bastysy – jyrlary ózin ǵana emes, ózgelerdi de jylatatynyn, jubatatynyn, qýantatynyn bilip jazǵan senimi berik, sezimi sergek aqyn bolatyn. Asyly, árbir jaqsy aqynda eki ǵumyr bolsa kerek: biri pendelik te, ekinshisi perishtelik ǵumyr. Artyna ólmeıtindeı sóz qaldyrǵan shynaıy shaıyrlar pánıden baqıǵa kóshken soń ónerdegi, óleńdegi ómiri bastalady. Eslámniń de sol ekinshi ólmes ómiri bastalyp, qarymdy qala­mynan týǵan jalyndy jyrlaryna jiti­rek zer salyp, zerde eleginen ótkizer shaq týǵa­nynda shák joq. Zerdeli zertteýshisi tap kelse, onyń kindik qany tamǵan Esil óńirinen bastal­ǵan oı órnekteri keń-baıtaq qazaq dalasyna erke tolqyndaı esilip, qalaı taraǵanyn birden baıqaıdy. О́z basym, onyń óleńderin oqy­ǵanda týǵan jeriniń, soqqan jeliniń, jutqan aýasynyń, jaısań dalasynyń ıisin birden sezetinim áste de, tegin bolmas. Aqyn bolmaýǵa, Batyr bolmaýǵa qaqy joq, О́sken jandardyń tósińnen seniń nár alyp. Osynaý joldardy oqyǵanda týǵan jerdi aqynsha saǵynyp, aqynsha súıý kerek-aý dep oılaısyń. «О́rnekten» órbigen jyr órnekteri osyndaı túıin jasaýǵa tánti etedi. Shynaıy aqyndyq shabyttan týǵan jyrlar ámanda osylaı ǵoı, ózi! Shyn aqyn aldymen aqyn bolyp týýǵa tıis, al onyń qalamger bolyp tolysýy qabilet-qarymyna, júrek jalynyna, qaırat-qajyryna baılanysty. Aqyndyqqa taqtaıdaı tegis, dańǵyrap jatqan dańǵyl jol jáne joq. Ol ınemen qudyq qazǵandaı asa qıyn óner. Qudaıdyń qutty kúni beınet shegip, ter tógip, eńbek etpese, týma talanttyń da tuma kózi ashylmaı qalyp qoıýy kádik. Aqynnyń áýletin tanytyp, dáýletin pash eter shabyt ta talmaı izdenip, tanbaı úırenip, tapjylmaı tabandap otyryp eńbektengende ǵana keledi. Eslámniń de: «aqyn menen shabyttyń jany birge, shabyt sónse, aqyn da óldi deı ber», deýinde osyndaı mán bar. Onyń ózi de búgingi mereıli bıigine aqyndyqtyń qııamettiń qyl kópirindeı qıyn tar jol, taıǵaq keshýinen túgel ótip kep jetken ǵoı. Jalpy, Eslám jyrǵa sapary uzaq sozylǵan aqyn. О́leń jazýdy erte-aq bastaǵanymen, shyn aqyn ekenin otyzdy eńsergende ǵana sezip, jyrsyz kúni joqtyǵyna kózi alǵashqy jınaǵy jaryq kórip, oqyrman iltıpatyna ıe bolǵanda baryp bir-aq jetti. Áıtpese, Atyǵaıdyń Arystanbaı, Zilqara, Shal syndy ataqty aqyndarynyń jyr-dastandaryn jatqa aıtyp, ózi de oryndy jerinde birer shýmaqty sýyryp salatyn zerger ákege eliktep, qarshadaı kúninen óleń qurastyratyn. Odan Almatydaǵy ataq-dańqy men mansabyn mahabbatqa qurban qyp Iranbaqtaı Alataý baýyraıynan bir qıyr shettegi shaǵyn aýylǵa muǵalim bolyp kelgen belgili aqyn, Sábıt, Ǵabıtpen úzeńgiles júrip, qazaq keńes ádebıetiniń shańyraǵyn kóterisken kórnekti qalamger Ǵalym Maldybaevtan mektepte dáris alýy armany qanatty balanyń júregine jyr tamyzdyǵyn tastaǵandaı bolady. Bárin, bárin umytsam da óńgeniń, Áli esimde, áli esimde ol meniń, Qııalymda aqyn bolsam dep júrip, Tuńǵysh ret tiri aqyndy kórgenim», – dep qýanǵan jyr qumar bala elge, jerge degen uly mahabbattyń ne ekenin aqyn aǵanyń qaraketinen uǵynyp, óleń ónerine at qoıdy. Oı ekshep, sóz saralap, jalyn atyp «óleń jazý ári azap, ári baqyt» ekenin erte sezingenimen Eslámniń aqyndyqqa birden den qoıyp, basy bútin berilip ketpeı, uzaq oılanyp, kóbirek tolǵanyp júrip qalýynyń da ózindik sebep-saldary bar. Ádebıet sııaqty qasıetti ǵımarattyń qaqpasyn biz kelip qaqqan alpysynshy jyldardyń basynda «daryndy», «darynsyz» degen dalbasa dyrdý shyǵyp, taı jarysyna qosqan júırigin beldi atpen kelip demep jetelep ketetin shabarmandaı jas aqyndardyń birazyn sát sapar aıtyp, qabyrǵaly qalamgerler bólip-bólip áketti. Qoldaýshysy kúshti jastar jyr aıdynyna perip ketip, birden qulashtaı júzip júre berdi de, ondaı qudiretti qoly joqtar jaǵada qalyp qoıdy. Sol jyldary ýnıversıtet bitirip eńbek jolyn endi ǵana bastaǵan, álgindeı meıirimnen maqurym Eslámniń nan taýyp jep júrgen jýrnalıstik jumysyn kúıttep, qalamyn gazet-jýrnalda shyńdaýyna týra keldi. Gazet ju­mysynyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp, kúıip-janyp júrip qarapaıym habardan bas­tap, syndarly bas maqalalarǵa deıin jazdy, tipti, sýret te túsirdi. Qudaıǵa shúkir, jumysy jemissiz de bolǵan joq. Úlkendi-kishili gazetterde bólim meńgerip, jeke bir basylymnyń redaktory da boldy. Baspasóz komıtetinde bólim basqaryp, baspagerliktiń de dámin biraz tatty. Biraq qaıda júrse de, qaı jerde qyzmet etse de óleńi esinen eki eli shyqqan emes. «Qanatyn ber suńqardyń samǵaıtuǵyn, Tuıaǵyn ber tulpardyń talmaıtuǵyn. Qalpym bar uly ómirdiń báıgesinde Bir ozbasam qumarym qanbaıtuǵyn», – dep, aqyry jetpisinshi jyldardyń basynda beldi bekem býyp aqyndyqqa bultarmastaı bet burdy. Jurtqa shynyn aıtyp, syryn jaıyp, kóldarııa kóńildi qotarý úshin jyrdy ańsap, shólirkep kelgen ol aınalasy on-on bes jyldyń baǵdarynda segiz óleń kitabyn shyǵaryp úlgerdi, onyń bireýi jáne orys tilinde jaryq kórdi. Qaı kitabyn alyp oqysań da óleńderiniń ózindik áýezi men áýeni, aqtarar syry, aıtar oıy bar. Oqyrmanyn jalyqtyrmaı, jelpintip jetelep otyrady. Ol keıbireýlerdeı qaıtsem jańalyq tabamyn dep ásire jańashyldyqqa barmaı, tipti, tyń taqyryptar da izdep jatpaı, kúndelikti tynys-tirshiligimizdiń bir sátin alyp, sodan ózindik oı túıip sony pikir týǵyzady. Sony kezinde aqyndardyń aǵasy, abyz jyrshy Ábdilda Tájibaev tap basyp: «Eslám taqyryp jaǵynan kileń jańalyq aıtady deý qıyn. Biraq bizge málim taqyryptardyń ózi de Eslámsha jyrlap, jadyrap otyrady. О́ıtkeni, talantty aqynnyń óleńdi poezııalyq dárejege kóteretin óneri kóp, aspaptary mol», dep taýyp aıtqan-dy. Rasynda da, onyń árbir óleńinen ózindik áýezi ǵana emes, Eslámniń ózine tán minezi de menmundalap turady. Máselen, «Sál sabyr et, men deseń, qasıettim, Aqtarylsa toqtamas toǵandaımyn. Aq tútek, Alabúlik borandaımyn, Bir býyp basylatyn, Zamatta shaıdaı bop ashylatyn», – degen joldarynda burq ete qap tez qaıtatyn tetigi tilinde turatyn aqynnyń óz minezi andaǵaılap-aq tur. Al: «Áldeqalaı renjisem, egerde, Bárin, Bárin... bylaı qoıyp basqanyń, Sezbese eken dep tileımin qas jaýym, Eńsem túsip, mereıi ósse olardyń, Alasaryp ketetindeı aspanym», – sekildi shýmaqta aryna janyn sadaqa qylatyn namysqoı qaıtpas qaısar Eslámniń ózin kóresiń. Aqyn meıli anasyna hat jazsyn, meıli ápkesin aıtyp maqtansyn, meıli jaryna jyr arnasyn, meıli ulyna aqyl-keńes bersin nemese naǵashysyna bazyna qylsyn, sonyń bárinde de syndarly oı, salıqaly pikir jatady. Onyń syrly sezimge toly júrek qylyn shertetin oıly-kúıli mahabbat jyrlarynyń birazyna án jazylyp, radıodan aıtylyp, sahnadan shyrqalyp júrgeni sol qasıetinen de bolar. Jalpy, Eslám – jınaq saıyn óresi bıiktep, jyr saıyn órkeni ósip otyrǵan aqyn. Oǵan onyń «Dúnıe jalǵan», «Jyr-taǵdyrym», «Armandaı ǵumyr» degen keıingi kitaptary kýá. Bizdiń bárimiz de jylap júrip-aq «baqyt­tymyz», dep betbaqtyrmaǵan, barǵa qanaǵat, joqqa salaýat aıtqan býynbyz ǵoı. Tegimizdi aıta almaı, tórimizge shyǵa almaı shermende boldyq. Sony Eslám bylaı ádemi aıshyqtapty: «Abylaılardyń, Aǵybaılardyń urpaǵy, Kókiregi – kenish, Jany baılardyń urpaǵy Kemistik kórgen kedeıden týdyq dep júrdik, Shalǵaıymyzǵa jarmasar deýmen kim taǵy... Tegimdi tanyp shúılikse boldy – Qurtady». Bir shoqyp eki qaraýǵa májbúr etken qaty­bas qatal qoǵamnyń qasań tártibiniń surqy osy. Atamyz tursyn, ákemizdiń atyn ataýǵa qaımyq­tyq qoı. Bul birimiz emes, bárimiz de bastan keshirgen jaıt. Álbette, baýraıynda turǵan taýdyń bıiktigi kórinbeıdi, janynda júrgen jannyń ulyqtyǵy bilinbeıdi. Bıiktiktiń de, ulylyqtyń da qadiri alystaǵanda ǵana. Sol sııaqty taı-qulyndaı tebisip, tete ósken, ázil-qaljyńymyz jarasyp, jubymyz jazylmaı birge júrgen Eslámniń de qadirine endi ǵana jetkendeımin. Baıaǵyda Almatynyń oblystyq gazetinde ol ádebıet bólimin basqaryp, men redaktordyń orynbasary retinde jetekshilik jasap júrgen kezde minezi qyzbalaý, basynan sóz asyrmaıtyn Eslámniń shap etip shadyraıyp shyǵa keletini bolatyn. Sonda redaktorymyz Ábekeń, kádimgi Ábdýálı Qaraǵulov osylar tús shaıysyp, birin-biri kórmeı kete me dep qaýiptene me: «Aıtpady deme, kúni erteń ekeýiń de qazaq ádebıeti men mádenıetiniń ortańqoldaı ókili bolasyńdar. Sondyqtan sózge kelmeı, bir-birińdi jebep-jelep, demep júrseńdershi!» deıtin. Kópti kórgen kózi qaraqty kemeńger qarııanyń ózime qarata aıtqany kelgen-kelmegenin bilmeımin, al Eslámniń kazaq ádebıetiniń beldi ókili bolǵanynda daý joq. Keıde keıbireýlerdiń elimizdiń soltústik óńiri orystanyp barady, qazaq mektepteri quryp bitýge taıaý, sol sebepti odan endi jazýshy shyǵýy neǵaıbyl degen pikiri qylań berip qalady. Biraq qasıetti oryn qur turmaq emes. Kıeli topyraq talant týǵyzbaı tura almaıdy. Keshegi Maǵjan men Sábıttiń, Ǵalym men Ǵabıttiń izbasary syndy keıingi Safýan men Kákimbekke serik soltústiktiń daryndy bir perzenti alǵyr aqyn Eslám Zikibaev deýge tolyq haqymyz bar. Qyryq jylǵa jýyq dám-tuzymyz jarasyp, otbasymyz mıdaı aralasyp birge júrip, bite qaınasyp ketkendikten Eslámdi onsha eleı bermeıdi ekenbiz. Jańa óleńderin oqyp bergende: «O, bárekeldi, durys eken!» dep maquldaǵanmen onyń tutas poezııasyn zeıin qoıa zerdelemeppiz. Mine, endi ózi bolmasa da, bizge amanat sózi qaldy-aý dep, buryn-sońdy jazǵan jyrlaryn qaıtadan oqyp, oı eleginen ótkizgende, onyń aqyndyq deńgeıi bıikke kóterilgenine kóz jetkizip, ózim úshin tyń bir daryn ashqandaı, jańa bir aqyn tapqandaı bolamyn. Shynynda da, Eslámniń eti qyzyp, teri shyǵa kele baýyry jazylyp, shabysy údeı túsetin júırikteı, tájirıbesi tolysqan saıyn shabytty sharyqtaı túsken edi. Ásirese, sońǵy jyldary onyń shyǵarmashylyq ekinshi tynysy ashylǵandaı kórinetin maǵan. Qazirgi qoǵamdy da, adamdy da tolǵandyryp otyrǵan kúrdeli máseleler tóńireginde jıi tebirentetin-di. Jáne jyrlarynyń tili aıshyqty, oıy aıqyn, pikiri batyl edi. Endi solardy oqı otyryp, búgingi aýyldyń, qazirgi qaýymnyń qalt-qult etken kembaǵal jaı-kúıin kórip, aqynmen birge qabyrǵań qaıysady. Taǵy da kóz aldyńa onyń óz «О́rnegi» keledi. «Úıimniń shyǵa berip irgesinen, Alqa ilgen tań shyǵynan gúl keship em. Bul kúnde sol jerlerdiń bári taqyr, Jalǵasqan babalardyń múrdesimen. Armandaı kózdi arbaǵan jumaq meken. Taǵdyrdan osy kúndi surap pa eken? Aıanysh halin kórip kelgen saıyn, Qaıtarda ebil-sebil jylap ketem», – deýi tipti de tegin emes. Qaraqan bastyń ǵana qamyn kúıttep, árkim óz qulqyn tamaǵyn ǵana oılap, bir-birine qasqyr kózdenip, birin-biri jutyp qoıýǵa qudaıdan emes, zańnan ǵana qorqyp otyrǵan mynaý zamanda «Adamdar búgin haıýannan beter qaýipti. Táni jalańash. Jany jalańash. Arany ash!..» ekeni aıdaı aqıqat qoı. Sondyqtan da aqynnyń keleshek úshin ózin jaýapty sanaıtyn kózi ashyq, kókiregi oıaý zamandastarynyń atynan: «Eskeksiz qaıyq – Erkimiz jelde, jelkende... Oılaǵan kim bar – Shynynda ez ben er teń be? Búgin kún óter buqpalap ǵumyr keshirgen, Ne betimizben qarar ekenbiz erteńge!» – degen qınalysyna bolashaqtan uıalyp betimizdi basyp qol qoıamyz. Erteńgi kúnińdi kóz aldyńa elestete almaı, bolashaǵyń býaldyr tartyp buldyrap bara jatqan aýmaly-tókpeli mynaý almaǵaıyp kezeńde qol qýsyryp qarap otyrmaı, eldiń eńse kóterip, oıanýyna atsalysý kerek. О́ıtkeni, aqynsha aıtqanda, «Oıanatyn elińniń kúni keldi, oıata alsa jarady jyrym eldi!». Eldi oıatyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, ortaq iske jappaı jumylǵanda ǵana kúnádan pák keler urpaq quldyq dertin silkip tastap biz kórmegen, biz bilmegen jaqsylyqqa shúıgıdi. Aqyn Eslámniń oı-órnekteri osyǵan úndeıdi. Osy oraıda halyq jazýshysy aıtýly aqyn Tumanbaı Moldaǵalıevtiń: «Eslám jyrlary eldikti, erkindikti, parasatty marapattaıtyn tereń mazmundy tekti jyrlar. Ol maǵan erteden shapsa keshke ozǵan júırikteı de, oı kótergen ot aýyzdy, jalyn kókirekti tereń qarııany da elestetedi», degeni eske túsedi. «Aqıqat» jýrnalynda qyzmet etken keıingi jyldary Eslám Zikibaev aryndy aqyn ǵana emes, paıymdy pýblısıst ekenin de tanytty. Qazirgi zaman, qoǵam jáne adam jaıyndaǵy tolǵamy tereń, taldaýy tııanaqty pýblısıstıkalyq maqalalary oqyrman júregine jol taýyp jyly qabyldanyp júrdi. Búgingi kún taqyrybyndaǵy sondaı pýblısıstıkalyq tolǵaýlary men zamandas qalamdastary Oljas, Gerold, Qabdikárim, Kákimbek týraly esseleri, abzal aǵalary, qabyrǵaly qaıratkerler Erkin, Maqtaı jaıyndaǵy estelikteri beıneli boıaýymen, bekem dáıegimen baýraıdy. Álbette, aqynnyń ómiri – óleńi, óleńi ómiri ǵoı. Eslámniń de qyzyǵy men shyjyǵy, qýanyshy men qaıǵysy qat-qabat ómiri onyń óleń joldarynda saırap jatyr. «О́zim ketsem, artymda sózim qalsyn», dep armandaǵan aqyn: «Qaıystaı qandyram dep sózdiń ıin, Oılaýmen ozdy kúnim, tozdy mıym. Shyńdarǵa shyǵa almasam óz kúıigim, О́zime jetip jatyr óz bıigim», – dep shyqqan shyń, jetken bıigin boljaı bilip, búginde bizge sol shyrqaý bıiginen qarap turǵan sııaqty. О́zi ketkenmen, artynda ólmes sózi qalǵan azamat áste osylaı bolsa kerek. Sarbas AQTAEV