Sońǵy jyldary Shyńǵyshan qazaq bolǵan eken degen joramaldar jıi aıtyla bastady. Oǵan negiz de joq emes. Qazirgi áleýmettik jeli damyǵan zamanda dańqty qolbasshynyń shyqqan jerine qatysty kóptegen dáıekter keltirilip júr. Tipti ár el óz atyn shyǵarý maqsatymen onyń esimin óz ortasymen baılanystyrýǵa tyrysyp-aq keledi. Bul rette tarıhtyń osy qaltarys kezeńin zertteýmen aınalysyp júrgen tarıhshy Erhan Májik birqatar oılaryn ınternetke de shyǵaryp júr. Feısbýk paraqshasyndaǵy oqyrmandar sany mıllıonnan asqan oǵan Tatarstan, Bashqurtstan, Iаkýt, Chývash prezıdentterinen jáne ózge de tanymal azamattardan hattar kelip túsken. Endi biz oqyrmanǵa oı salar degen maqsatpen E.Májiktiń shaǵyn maqalasyn usynǵandy jón kórdik.
Qazir Shyńǵyshandy mońǵol dep Qytaı men Monǵolııadan basqa esh el aıtpaıdy. Sebebi, tarıh Shyńǵyshan da jáne ol qurǵan memleket te qazaq-tatar memleketi bolǵandyǵyn kórsetedi. Qazirgi tańda Eýropa elderiniń, Reseı men Túrkııanyń, Japonııa men Qazaqstannyń keıbir ǵalymdary ashyq túrde Shyńǵyshandy qazaq dep moıyndaýda. Sońǵy jyldary ǵalymdardyń ozyq tehnologııalardy qoldanyp júrgizgen zertteýleri osyny anyq kórsetip berdi.
Jýyrda ǵana Reseıde belgili tarıhshy Murat Adjı men Anatolıı Olovınsovtyń, Ýkraınada Vlad Belınskııdiń, Anglııada ataqty bir aǵylshyn tarıhshysynyń, sonymen qatar óz elimizde belgili tulǵa Muhtar Maǵaýınniń Shyńǵyshannyń qazaq ultynan shyqqandyǵyn rastaıtyn dúnıeleri jaryq kórgen-di. Mine sol kitaptardy aqtara otyryp qolyma qalam alýyma týra keldi. Qatelespesem, osydan úsh-tórt jyl buryn elimizdiń tanymal iri ǵalymdary «Qazaqstan» telearnasynan Shyńǵyshannyń taza qazaq bolǵandyǵyn jáne onyń merkit rýynan shyqqandyǵyn dáleldeıtin birqatar dáıekter keltirgen. Sonyń ishinde merkitter qazir qaı rý quramynda ekendigin de ashyq málimdeldi. Osy turǵydan kelgende, óziniń ádis-tásilderiniń ereksheligi arqasynda jarty álemdi jaýlap alǵan dańqty babamyzdyń qazaq ekendigin erteń-aq búkil álem, áıteýir, bir moıyndaıtyny basy ashyq áńgime.
Shyńǵyshannyń kezinde qazirgi Mońǵolııa jerinde Tatar dalasy atalyp ketken aýmaqta qazaqtyń tatar taıpa-rýlary meken etken. Qazirgi qazaq dalasyna qonys aýystyrǵan olar keıinnen kereı, naıman, merkit, jalaıyr, qońyrat, tatar jáne dýlat rýlaryna tarap ketken. Bul jerde mońǵol degen ulttyń ózi Shyńǵyshan zamanynda tipti de bolmaǵandyǵyn aıta ketken jón. Olar Qytaıdyń Manchjýrııadaǵy Shyǵys Lıao degen memleketinen Shyńǵyshan ólgennen keıin ǵana kóship kelgen qıdan degen halyqtyń urpaqtary. Shyntýaıtyna kelsek, «mońǵol» degen ataý Shyńǵyshan nemeresi Móńke hannyń atymen tikeleı baılanysty. Móńke han Ońtústik Qytaıǵa shabýyldaýmen bolǵandyqtan, ony qytaılyqtar «Mongý» dep atap, odan qazirgi mońǵoldardyń ataýy shyqqandyǵyn tarıhtyń ózi dáleldep otyr.
Endi Shyńǵyshannyń ózine keler bolsaq, onyń asyrap alǵan ákesi qazaqtyń qııat rýynan bolsa, al óziniń týǵan ákesi merkit. Bul jóninde Japon bir telearnasynda 2014 jyly jáne sol jyldyń 29-shy mamyrynda Reseıdiń «Mır» tele arnasynda kórsetilgen Shyńǵyshan fılminde óte jaqsy berilgen. Reti kelgende japondyqtar shyńdyqty kórsete ári moıyndaı biletin halyq ekendigin aıta ketý kerek. Mine, sol japon tele arnasynan kórsetilgen fılmde Shyńǵyshan ózin alty ret qazaq merkitpin dep atasa, onyń osy rýdan shyqqandyǵyn qońyrat sheshesi de aıtty. Merkittiń qazaq rýy jáne qazirgi naımannyń quramynda ekendigin biz onsyz da bilemiz. Merkit aldymen kereılermen birigip, Shyńǵyshan kereılerdi jeńgende merkit hany Ketebek Ertistiń boıyna kóship ketken naıman hany Kúshilikke baryp qosylady. Ony qytaılyq fılm arqyly ózderińiz de jaqsy bilesizder.
Shyńǵyshannyń kezindegi tatarlar, ıaǵnı qazirgi qazaqtar batysqa soǵys joryǵy bastalǵan kezde onyń áskeri retinde qazirgi Qazaqstan jerine kóshti. Olardy Shyńǵyshannyń úsh uly: Joshy, Shaǵataı jáne Tóle bastap keldi de osyndaǵy qany bir qypshaq-qazaqtarmen birikti. Al qazaq dalasynda qurylǵan Altyn Orda memleketinde birde bir mońǵol turyp kórgen emes. Atalǵan memlekettiń birinshi hany bolyp Joshy tanyldy jáne tuńǵysh astanasy – Ulytaý boldy. Mine, sol kıeli mekende Altyn Ordanyń handary Edige men Toqtamys jerlengen. Keıbir derekterge qaraǵanda, Joshynyń janyndaǵy Alashahannyń zıratynda Shyńǵyshannyń ózi jatyr delinedi. Al «Alash» sózi Shyńǵyshan ımperııasynyń taǵy bir ataýy. Sondaı-aq, «Qazaq» degen sóz Shyńǵyshan zamanynda shyǵarylǵan monetalarda kórinis tapqandyqtan keıbir tarıhshylar ımperııa ataýyn qazaq halqymen de baılanystyrýda. Bir eskere keterlik jáıt, Shyńǵyshannyń tórt áıeli de qazaq bolǵandyǵy. Dinı nanym-senimine qatysty aıtsaq, olar kóne qazaq dinin, ıaǵnı táńirge tabynýshylyqty ustandy. Shyńǵyshannyń eń iri qolbasshylarynyń biri – Muqylaı qazaq – jalaıyr rýynan, ekinshisi Súbedeı tatar-týva, al endi Jebeni aıtýdyń ózi artyq shyǵar.
Shyńǵyshan degen attyń ózi qazaqtyń «Taýdyń qarly bıik shyńy» degendi bildiredi. Sol sııaqty «Qaraqorym» sózi de ár qazaqqa tanys ári túsinikti dep bilemin. Shyńǵyshannyń tatar ımperııasynan da, Shyńǵyshannyń ózinen de, tipti Altyn Ordadan qazirgi kúnge jetken tarıhı qujattar men hattar, aqsha monetalarda mońǵol tilinde jazylǵan derek tappaısyz. Tek qana tatar tilinde, al Altyn Orda kezinde qypshaq, ıaǵnı qazaq tilinde jazylǵandyǵy kórinip tur. О́ıtkeni Shyńǵyshannyń tatar ımperııasy kezinde qoldanys tili tatar tili bolsa, Altyn Orda kezinde ol qypshaq, ıaǵnı qazaq tiline oıysty. Reti kelgende aıta ketý kerek, Tatar ımperııasynyń memlekettik alfavıti qazaqtyń kóne orhon-naıman alfavıti. О́te kóptegen tatar-qazaqtar Muqylaımen, Qubylaımen Qytaıǵa kóshkendigin de qaperge sala ketken jón. Sonymen qatar qazaq-tatarlardyń negizgi bóligi qazirgi Qazaqstan aýmaǵyna Shyńǵyshannyń áskeri retinde qonys aýdardy.
Sondyqtan da qazaq halqyn tarıhy tereńde jatqan eń uly halyqtardyń biri dep ataýǵa bolady. О́ıtkeni, álemdi moıyndatqan eń uly degen tórt ımperııanyń tikeleı murager urpaǵy bolyp tabylatyn qazaqtar qaharman halyq. Tarqatyp aıtqanda, Uly Gýn ımperııasynyń patshasy Attılanyń jaýgershilik zamany óz aldyna bir áńgime. Ekinshisi, kóne qazaq ımperııasy Túrik Qaǵanaty bolyp tabylady. Al úshinshisi Shyńǵyshannyń qurǵan Uly Tatar-qazaq ımperııasy. Tórtinshisi, qazaqtyń uly ımperııasy – Altyn Orda. Sondyqtan da osyndaı tórt uly ımperııanyń murageri bolyp tabylatyn qazaq halqyn uly halyq dep aıtýǵa barlyq negiz bar. Mysaly, áıgili Gýn ımperııasy Qytaıdyń áskerin birneshe ret talqandap, aspan asty eliń úreı men qorqynyshta ustaǵany málim. Reti kelgende aıtarymyz, Gýndardyń uly patshasy Attıla Rım ımperııasyn tas talqan etip jeńgeni belgili. Bul turǵydan alǵanda qazaqtyń uly handary Shyńǵyshan men Batý han álemniń biraz elin jaýlady. Batýhan bastaǵan qazaqtyń Altyn Orda áskeri Lıgnes túbindegi Eýropanyń birikken kúshterin tas-talqan etip jeńdi. Shyńdyqty búkpesiz aıtar bolsaq, Shymkent, Taraz, Qyzylorda jáne Mańǵystaý jerlerin bizge jaýlap alyp bergen Shyńǵyshannyń ózi. Otyrar qazaqtyń emes, parsylardyń qalasy bolǵany ras. Oraıy kelgende Altyn Ordanyń qurylýymen birtutas qazaq ulty, jeri men tili ómirge kelgendigin aıta ketý kerek.
Qoryta aıtqanda, bolashaqta qazaq dalasynda ımperııa qurýǵa at salysqan, memlekettiktiń negizin qalaǵan uly babalarymyzǵa birqatar eldi mekenderdiń atyn berý týraly másele kótergen oryndy dep bilemin. Elimizdiń beldi qalalarynda Atılla, Kúltegin, Shyńǵyshan men Batýhannyń erlikterin pash etetin uly shaıqastary beınelense, nur ústine nur bolar edi.
Erhan MÁJIK,
tarıhshy,
О́skemen qalasy