Dúleı dúrbeleń dúrligisi

Kúni keshe Avstrııanyń syrtqy ister mınıstri Sebastıan Kýrs jurt nazaryn Eýropany Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka óńirlerinen keletin bosqyndardan saqtap qalýdyń ózinshe bir tásiline aýdardy. Munda ol «jasyl qurlyq» jaǵalaýyna aryp-ashyp jetetin mıgranttardy Naýrý jáne Papýa-Jańa Gvıneıa araldaryna qaraı aıdap salyp otyratyn Avstralııanyń saıa­satynan úlgi alýdy usyndy. Al atalmysh araldarda olarǵa arnalǵan lagerler bar. Mınıstrdiń paıymynsha, eshqandaı yryq bermeı lyqsyp kele beretin kezbeler kerýenin kontınentke jolatpaı, alys araldardyń birine aparyp tastap turǵanda ǵana eýropalyqtardyń kózi ashylady. «Álbette, Avstralııanyń mo­delin sol qalpynda kóshirip, ala salýdyń qajeti bola qoımas. Alaı­da, onyń qaǵıdattary bizder úshin ábden jarap jatyr», – deıdi Kýrs óz sózin ótkize túsý úshin. De­­­genmen, muny Kári qurlyq jaǵdaıynda júzege asyrýdyń onshalyqty ońaı sharýa emes ekenin ol jaqsy túsinedi. Sondyqtan onyń qınalǵannan «sýǵa ketken tal qar­maıdynyń» kebin kıip otyr­ǵanyn bárimiz de boljaı alamyz. О́ıtkeni, bul aty­rapta kóshi-qon máselesi tóńireginde týyndap jat­qan problemalar barǵan saıyn órmekshiniń toryndaı shatty-but­ty shatasyp, barynsha qıyndap barady. О́ziniń sharyqtaý shegine 2015 jy­ly jetken kóshi-qon daǵ­da­rysy Eý­ropa odaǵyndaǵy keń aýqymdy problemalardyń birine aınalyp otyr. Tipti sońǵy aptalarda qurlyqqa kelgen arab jáne afrıkalyq mıgranttar tas­qynynyń birshama azaıý tendensııa­sy kórinip turǵanyna qaramastan, halyqaralyq analıtıkter men sarapshylar mıgrasııalyq dúm­pýdiń búgingi tańdaǵy barlyq as­pektilerin taldap, óńirge basqa júzdegen myń mádenı-etnostyq jáne dinı qaýymdastyq ókilderi kelgennen keıingi Eýroodaqtyń ahýaly men keskin-kelbeti qandaı bolatynyn boljaýdan tana qoı­mady. Al qurlyqtaǵy qazirgi dú­leı dúrbeleń dúrligisi shynynda da kókirekti qars aıyratyndaı. Bul ahýaldy jaqynda Túrkııamen júrgizilgen kelisim­niń ózi jeńildete qoımaıtynyn jurt­t­­yń bári biledi. Anadoly jeri bosqyndar leginiń aldyna qanshalyqty tosqaýyl qoıyp baqqanymen, túptiń túbinde sol nópirge shydas bere almaıtyny baıqalyp qaldy. Olaı bolsa, Ankaraǵa qarap, kóńil aldarqatyp otyra bermeı, tyǵyryqtan shyǵar joldyń ısharasyn Eýropanyń ózi izdestire bastaýy kerek. Biraq Avstrııa mınıstriniń usynysyn baıypty baılam sanap otyrǵan taǵy eshkim joq. Osy tusta byltyrdan beri bosqyndar degende, baryn berýge daıyn ekenin tanytyp kelgen Germanııa kansleri Angela Merkeldiń qarqyny sý sepkendeı basyldy. Nemis bu­qaralyq aqparat quraldary tap osy máselede bıleýshi partııanyń kúıreı jeńilgenin jarysa jazýda. Sebebi, bul jaı ǵana entýzıazm­men sheshile salatyn tirnekti tirlik emes. Alman eli bosqyndarǵa ja­saǵan meımandostyǵynyń zardabyn qazir jurttan buryn ózderi tartyp jatyr. Endi qaıtsin! Tek 2015 jyldyń ishinde ǵana joǵaryda atalǵan aımaqtardan Eýropaǵa 2 mıllıonnan astam bosqyn kelip úlgeripti. Al bıylǵy jyly qan­shama kedergiler men shekteýler qoıylyp jatqanyna qaramastan, 100 myńnan asa adam beri qaraı ótip ketken. Jurt osy kúnderi qurlyqqa jetip alý úshin teńizde batyp ketip jatqandardyń kóptigin de qaperge almaıdy. Olar tek sońǵy aptada ǵana 1 100 adamdy Jerorta teńiziniń obyry jutyp ketkeninen de qaımyǵatyn emes. Mundaǵy ahýal kún asqan saıyn qıyndap bara jatqasyn NATO korablderi Egeı teńiziniń ústin kúndiz-túni baqylaýǵa aldy. Olar «Eýropadaǵy jumaqty» ańsap, qaltyldaq qaıyq ústinde terbelip kele jatqandardyń aldarynan shyǵyp, qaıtadan keri qaraı tasýdyń áýresine túsip ketti. Makedonııa óziniń Grekııamen shek­arasyn myqtap jaýyp, arǵy jaqtan kelgenderdi kózden jas aǵyzatyn gazben qarsy alyp tur. Vengrııa Serbııamen aradaǵy shekara­ǵa ti­kenekti symy bar qorǵan qal­qaıtty. Kaledegi shatyrly qala­shyq turǵyndary Brıtanııaǵa qaraı jol júretin kez kelgen mashınanyń qorabyna jarmasyp álek. Osynyń bárin túısigimen qa­byldaı bilgen Angela Merkel qazirgi kóshi-qon daǵdarysyn óziniń Germanııa kansleri bolǵaly kórgen eń aýyr synaǵy ekenin amalsyz moıyndady. Dál qazirgi kún­deri nemistiń ulttyq ǵylymı-zertteý or­talyǵynyń qyzmetkeri Olıve Klo­shar saıasatkerlerdiń sońǵy kezderi mıg­ranttarǵa qatysty bar daýyspen bildirgen málimdemeleri is júzinde eshqandaı nátıje ber­megenin aıtty. «Eýropa elderi basshylyǵy kóterińki únmen ýáde berýlerin qoıatyn emes, – deıdi ol. – Biraq olary búgingi kúnniń jaǵdaıyna sáıkes kele qoıa ma eken? Sońǵy jyldardyń tarıhy bizge bárine abaılap qaraý kerek ekenin úıretedi. Mysaly, 2000 jylǵy maýsymda Zebrıýge men Dývrdyń arasynda júk mashınasynda tunshyǵyp ólgen 58 qytaılyqtyń tragedııasyn qazir esinde saqtap júr­gender bar ma? Al sol kezde ol qalaı shý kóterip edi deseıshi! Budan keıin, 2013 jylǵy qazanda Lam­pedýzde 400-den astam adam sýǵa batyp ketkende de, saıasatker­ler «Endi mundaıǵa jol berýge bolmaıdy!» desken... Biraq odan da zor oqıǵalar budan keıin de oryn alyp jatyr». Osylardy túgel taldap aıtyp bergen bilikti maman Eýropanyń kóshi-qon saıasatyna shuǵyl reforma jasaý kerek dep esepteıdi. Jáne onyń kerektigin úsh túrli sebeppen dáleldeıdi. Bi­rinshiden, bosqyndy mindetti túrde ózi baspana suraǵan elge qaıyra jiberip turýdy ustanatyn Dýblın qaýlysyn toqtatý kerek. Mundaı júıe endi oń nátıje bermeıdi. Germanııa munyń sırııa­lyqtar úshin jasalǵanyn alǵa tartady. Kelesi negiz 2001 jyly Kosovodaǵy soǵystan keıin ómirge kelgen dırektıva bolýǵa tıis. Ol soǵys sharpýy astynda qalǵan nemese udaıy zorlyq-zombylyq jasalyp jatqan aımaqtardan qashyp shyqqan adamdarǵa ýaqytsha bosqyn mártebesin berýdi kózdeıdi. Osy qujat sırııalyqtarǵa, ırak­tyqtar men erıtreılikterge dóp keledi. Biraq kúni búginge deıin qoldanylǵan emes. Endi iske qosatyn kez keldi. Úshinshiden, Sı­rııa azamattary úshin vıza saıasatyn yryqtandyrý jáne kórshi elderde turýǵa ruqsat etý jolymen kóshi-qonnyń ashyq arnalaryn ashý kerek. Sol kezde olar eshbir qıyndyqsyz Lıvan, Iordanııa jáne Túrkııa elderine kelip tura alady. Al mıgranttardyń barlyǵy birdeı Eýropa elderine umtylyp otyrǵan joq. Bul úshin Sırııamen kórshi elderde qazir 9 mıllıon sırııalyq azamattyń turyp jatqanyn aıtsaq ta jetkilikti. Eger joǵarydaǵy másele ońdy sheshilse, bosqyndar teńiz ústinen órleı kóterilip, Batysqa qaraı údere kóshkenin qoıar edi. Biraq qansha jerden irgele­rin bekitip, qabyrǵalaryn qattap alyp jatqandarymen, Eýropa elderi syrttan keletinderdiń kóshi-qondary úshin arnaıy baǵdarlama jasaýyn toqtatyp otyrǵan joq. Germanııa úkimeti mamyrdyń 24-25-i kúnderi Berlın túbindegi rezıdensııasy – Mezeberg zamogynda ótkizgen jabyq otyrysyn mıgranttar ıntegrasııasy týraly zań qabyldaýǵa arnady. Onda negizinen bosqyndardyń eńbek rynogyndaǵy jaǵdaılaryn jaqsartyp, shetel­dikterdiń ıntegrasııalyq kýrs­tarda oqýlaryna jol ashýy máseleleri qaraldy. Alaıda, munyń ózi nemis salyq tóleýshileriniń qan­­­­­sha­lyqty qarjylaryn qa­ǵyp alatynyn baıqaǵan adam shalqasynan túse jazdar edi. Germanııa buqaralyq aqparat quraldarynyń málimetterinshe, GFR qarjy mınıstrligi tek 2020 jyly ǵana osy maqsat úshin 93,6 mıllıard eýro kóleminde aqsha shyǵarýǵa májbúr bolady. Muny mınıstrlik elge 2016 jyly – 600 myń, 2017 jyly – 400 myń, 2018 jyldan bastap 300 myńnan bosqyn keledi degen boljamǵa sáı­kes eseptep shyqqan. Al 2015 jyly Germanııaǵa 1 mıllıonǵa jýyq adam kelse, solardyń 477 myńy baspana suraıtyn kepildeme tapsyrǵan. Sol kezde GFR úkimeti federaldy jerlerge tirkeýge alynǵan árbir bosqyn úshin aıyna 670 eýro bólip turý esebinen qosymsha qarjy bólýge kirisken. Alaıda, kóp uzamaı bul qarjynyń federaldy jerler shyǵynynyń myqtaǵanda 20 paıyzyn ǵana jaba alatyny belgili boldy. Osydan keıin shyǵynnyń keminde 50 paıyzyn jabatyn aqsha berý máselesi qoıyldy. Qazir sondyqtan joǵa­rydaǵy somanyń jetkilikti bolaryna da kúmán kele bastady... Degenmen, aqsha bılegen ka­­­­pı­talıstik qoǵam kóshi-qon má­selesiniń Eýropa úshin qan­shalyqty shıelenisti daǵdarys sanalyp otyrǵanyna qaramastan, odan ózine paıda tabý jaǵyn da umyt qaldyryp otyrǵan joq. Sondyqtan mundaǵy bar­lyq jaıt eń aldymen ekonomıkalyq turǵydan qa­rastyrylyp jatyr. Ondaǵy basty suraq Taıaý Shyǵys pen Sol­tústik Afrıka jerlerindegi soǵys oty shar­pyǵan, qırandyǵa aınalǵan jáne dinı janjaldardyń lańyna ushyraǵan mıllıonnan astam bosqyn kelgennen keıin kári Eýropa qaýymdastyǵynyń tabatyn paıdasy qandaı nemese buǵan kerisinshe tartatyn shy­ǵyny nendeı, degen tóńirekten týady. Osyǵan oraı ekonomıster bastapqyda bosqyndardy ornalastyrý men kóshi-qon tártibin retteý úshin belgili bir mólsherde qarjy jumsalyp ketkenimen, bolashaqta olardyń kelýiniń ózi ekonomıkalyq damý úshin qajetti oń faktor bola alatynyn joqqa shyǵara qoımaıdy. Máselen, BUU-nyń Ekonomıka jáne áleýmettik máseleler departamentiniń ókili Daýn Holland qurlyqqa jan sa­nynyń kóptep kelýi «olardyń jergilikti qyzmet oryndary bólgen jeke aqshalar men qarjylardy jarata otyryp, aqyr sońynda sol eldiń ulttyq ekonomıkasyna oń yqpal jasaıtynyn kórsetedi», dep atap ótti. «Bul tarapta júrgizilip jatqan makroekonomıkalyq zert­teýlerdiń basym bóligi munyń pozıtıvti qorytyndysy bolatynyn baıqatyp otyr», – dedi ol. Mamannyń pikirinshe, elde kúshti ekonomıkalyq dúmpý oryn alýyna mıgranttar aıryqsha áser etken Shvesııanyń tájirıbesi buǵan taǵy bir dálel. «Muny biz qadaǵalap qa­rap otyrǵan ishki jalpy ónimniń kórsetkishi de bildiredi», – degendi qosty ol buǵan. Ol sonymen qatar, birqatar memleketterdiń shekaralary shepterin nyǵyzdap jaýyp jatýy keıin «adamdar men saýdanyń emin-erkin qozǵalýyna jol ashyp beretinin», sonyń saldarynan «kereǵar kórinisterdiń oryn alýy yqtımal ekenin» jasyrmady. Mundaı kózqaraspen kelis­peıtinder de az emes. Germanııadaǵy belgili ekonomıst, Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń burynǵy basshysy Hans-Verner Zınn jaqyn bolashaqta bosqyndar tasqynynyń GFR ekonomıkasyn kóterýge atsalysa qalatynyna úlken kúmánmen qaraıdy. «Bosqyndar áleýmettik júıe úshin orasan zor salmaq bolǵaly tur. Soǵys júrip jatqan jerlerden keletin mıgranttardyń deni bilimsiz bolyp shyǵady, sol sebepti de olardy oqytyp-úıretý memleket úshin budan buryn kelgender de qymbatqa túsedi. Ras, ekonomıkaǵa arzan jumys kúshteri de kerek, alaıda, Germanııa úshin bosqynǵa oryn bosatyp beretin azamattardyń quny budan áldeqaıda qymbat. Osylaısha teńsizdik kóbirek oryn alyp, áleýmettik júıe barynsha qymbattaı beredi», – dep esepteıdi ol. «Bárinen mańyzdysy – bilim, – dep oıyn jalǵastyrady Zınn. – Bilimi tómen adamǵa aqy da az tólenedi, odan tólenetin salyq ta az bolady. Munyń bári, aınalyp kelgende, bıýdjetke keri áser etedi. Kártamysh memlekettiń problemasy mıgranttar biliktiliginiń tómendiginen burynǵydan beter kúsheıe túsedi». Al atalmysh ınstıtýttyń qazirgi dırektory Klemens Fıýst «kóshi-qon daǵdarysynyń aqshany kóbirek jaratýǵa májbúr etetinin, osyǵan baılanysty basqa salalardan únemdeýge týra keletinin» alǵa tartady. «Bılik bizdi shatastyryp otyr. Biz bosqyndar tasqynynan jańa qaryzdarǵa kirip, áleýmettik salanyń arasalmaǵyn teń us­taı almaı kelemiz. Endi kóshi-qon daǵ­darysynyń kúsheıýinen aqsha buryn­ǵydan da azaıa túsetin bolady», – dedi ol. Al Kóshi-qon jó­nindegi halyqaralyq uıymnyń ókili Djoel Mıllman mundaı ózekti máseleniń bar ekenimen kelise otyryp, onyń tap qazirgi kúnderi paıda bola salmaǵanyn ýáj etedi. Onyń aıtýynsha, budan 40 jyl buryn «Germanııaǵa ıtalıan-mıgranttar ákelingen kezde de tap osyndaı jaǵdaı týyndaǵan». Olar keıin ortaǵa sińip ketip, óz balalaryna jaqsy bilim alyp bere alǵan. Irland-ımmıgranttar jóninde de osyny aıtýǵa bolady. Sarapshylar, sondaı-aq, mıg­ranttardyń barlyǵyn birdeı bosqyn dep qabyldaýǵa bolmaıtynyn da aıtady. Mysaly, Dúnıejúzilik banktiń Eýropa men Ortalyq Azııa aımaqtyq bólimshesiniń bas eko­nomısi Hans Tımmer mıgranttar men bosqyndar arasyndaǵy prınsıpti aıyr­mashylyqtardy atap kórsetedi. Onyń aıtýynsha, soǵys janjaldary saldarynan jappaı kóshýge májbúr bolǵan Sırııa men basqa da elderdiń turǵyndarynyń «ja­handaný sıpatyndaǵy isterge baılanysty qozǵalysqa túsken ekonomıkalyq mıgrasııadan» eleý­li aıyrmashylyqtary bar. Degenmen, osynyń ekeýi de barǵan jerlerindegi ahýaldy aıtarlyqtaı ózgertip jiberýge qaýqarly. Sonyń ishinde radıkaldy ıslamnyń qaýip-qateri burynǵydan eselep arta túsetinin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Eń qıyny, osy qozǵalyp ketken kóshti toqtatý múm­kin bolmaıtyn túri bar. Al ony qandaı timiski kúshterdiń budan birneshe jyl buryn Afrıka qurlyǵynyń soltústiginde «arab kóktemi» degen atpen arnaǵa salyp jibergenin búginde asa kóp eske ala qoımaǵanymen, jurttyń kóbi óte jaqsy biledi. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»