О́leń kestesin kelistirgen aqyn

Men alǵash ret Keńshilikpen bes alty jasymda tanysqan edim. Sodan dostasyp kettik. Dos bolǵanda qandaı, aýyldaǵy on bes shaqty balanyń tańerteńnen keshke deıin bas qosatyn jerimiz de bir, oınaıtyn jerimiz de bir bolatyn. Keńshiliktiń ákesi Aǵytaı men sheshesi Már­kúldiń sol kezderi ári ketse, otyzdan ǵana asqan kezi. Aǵytaı soǵys kezinde basynan ja­ralanyp kelgen, kóp úndemeıtin kisi edi. Keńshiliktiń sózsheńdigi, arsalańdap turatyn minezi anasyna tartqan, Márkúl apaı eki betiniń ushy qyzaryp turatyn appaq, sózge usta adam bolatyn. Keńshiliktiń týǵan jeri Túıemoınaq dep atalady. Túıemoınaq kezinde Kırov kolhozynyń ortalyǵy bolǵan. Tabıǵaty óte keremet, mun­­daı ádemi jerdi Torǵaı óńiriniń basqa jerinen tabý múmkin emes. Túıemoınaq aýyly Tosyn qumynyń ortasyna ornalasqan. Tap ortasynan Torǵaı ózeni kesip ótedi. Tosyn qumynyń osy jerden bólingen eki jaǵy da qalyń toǵaı, jıde, únemi jap-jasyl bolyp turatyn arsha, tobylǵy, ıtmuryn, aqshı, jýsan, jalbyz, shaǵyrdan kóz súrinedi. Ásirese, kóktem kezinde gúldeıtin jıde, ıtmurynnyń kórinisteri erekshe ǵajap. Túıemoınaqtyń tabıǵatyn jyrlaǵan meniń «Túıemoınaq» atty qysqalaý óleńim bar edi. Sonda: «Túıemoınaq qudaıdyń bergen jeri, Jylqyǵa qulyn-taıdyń ergen jeri. О́zen men Kóshek taýdyń ortasynda, Tosynǵa ene boılap kirgen jeri. Túıemoınaq ańyzǵa bolǵan jeli, Haırolladaı bolǵan ed jyrshy peri, Ábiqaı, Nurhan, Jumabaı aqyndary, Nebir shirkin. Asyldardyń júrgen jeri...»  – delingen joldar bar. Sol dańqty tulǵalardyń biri Keńshilik edi. Aqyn týyp-ósken aıtýly Tosyn qumynyń shetin kólbep, kógildir Kóshek taýy jatatyn. Onyń janynda kezinde Keńshilik jyrlaǵan «Saryózek Sandyqbıdaıyq» jatyr. Naǵyz aqyndy topyraǵy qasıetti jeri tý­ǵyzady, sóz qadirin asyrǵan eli týǵyzady. Aqyn Keńshilik Myrzabekov óziniń týǵan elin de, jerin de óleńmen dańqyn asyryp, poezııa kógine ilip ketti. Keńshilik bala kezinen aqyn minezdi, arqaly bolatyn. Onyń balalyq shaǵyndaǵy esinde qalǵan bir ádemi sýretteri óleńderinde de qylań berip qa­lady. Máselen, «Jıdek terýge barǵanda» atty óleńiniń «Kóktoǵaıdan» keshkilik bir top bala, Jıdek izdep, kúnder-aı, qyr taptaǵan, Adyrlar ári alyp ketýshi edi, Buralań jol beldegi bultaqtaǵan. Sodan keıin ińirde oralýshy ek, Qorym jaqqa qorqyp bir qadalýshy ek, Úreıimdi boıymnan úrkitýge, Jaýtańdaǵan bolatyn janaryń sep...». Aqyn bul óleń joldarynda óziniń balalyq shaqtaǵy sezimin sýretteýmen birge, qasyndaǵy qyzdyń «jaýtańdaǵan janaryn» beınelep turǵan sheberligi de nazar aýdartady. Ol aqyn bolýdy, eliniń belgili azamaty atanýdy sol bala kezinen armandaǵan. Biz aıtyp otyrǵan armanyn Keńshilik aqyn sál keıinirek «Keledi ósip bir bala» atty óleńinde «...Alysta alys, alys bir sondaı túkpirde, Soǵystan sońǵy tirshilikpenen jup birge. Keledi ósip, keledi ósip bir bala, «Armanǵa jetem túbinde, túptiń-túbinde!» dep jyrlap edi. Arman-jyr, jyr-arman ýa­qyt óte kele oryndaldy, Keńshilik Myrzabekov jıyr­­ma jasynda elge tanyldy. Ol sóz qudiretin, qasıetin oqyrmanyna erek­­­­she kórkem, qazaqy tilmen jetkize bildi. Keńshilik ekeýmiz bala kezden birge ós­tik, eseıgen kezde de dostyǵymyz, aralas- quralastyǵymyz úzilgen joq. Biraq, ekeýmizdiń minezimiz de ońyp turǵan joq, árkim ózinshe qı­­syq edi. Tóbelesip, sózge kep qalǵan kezimiz de bol­dy. Osyǵan oraı Keń aqynnyń «Minez» atty óleńniń: «...Eı, dosym,! Júz shaıysyp qalysarmyz, Tobyq qaǵyp, aıaqty shalysarmyz, «Er shekispeı bekispes» degen sóz bar, Bir bolsa, maqsatymyz, tabysarmyz!» – dep aıaqtalatynyn aıta keteıin. 1988 jyly Torǵaıda belgili aqyn Qaı­nekeı Jarmaǵanbetovtiń mereıtoıy ótip, oǵan Almatydan Ǵafý Qaıyrbekov, Keńshilik Myrzabekov, Shómishbaı Sarıev qurmetti qonaq bolyp kelgen edi. Keńshilik pen Shómishbaı qaıtar jolda Arqalyqtaǵy bizdiń úıge soqqan. Jolsoqty bolǵan ba, Keńkeńniń kóńil-kúıi bolyńqyramady. Qarsy alǵan maǵan razy bolǵan kúıi me, birazdan keıin shabyty kelip, «Jumat, men lırıka jazam ǵoı, biraq, Syr­aǵańdaı jazý qaıda, men ballada jazam ǵoı, biraq, Qaınekeıdeı jazý qaıda! Qazir saǵan arnap «Kórtoǵaı» degen óleńimdi oqyp berem» dedi. Sosyn «...Qar jaýdy, mine, aıtary joq -aý, Aınala appaq kóz nuryn alǵan, Eki úsh úıdiń bir kógenimiz, Bar sııaqty edi-aý, bir qyzyǵymyz. Bir qyzyǵymyz, bir kórerimiz, Átteń-aı, átteń erte kep kóktem, Ajyrap ketti tóbelerimiz...» – degen joldardy oqydy. Ekeýmiz bir birimizben rııasyz qushaqtastyq. Oǵan Shómishbaı da qosylyp jatyr. Men olarǵa Keń aqynnyń esimi elge belgili keıipkeri Haırollanyń lentaǵa jazylǵan termelerin tyńdattym. Keńshilik pen Shókeń shabyttanyp, biraz qopańdap qaldy. Sonda Shómishbaı Keńshiliktiń «Haırolla termeshige arnalǵan «Qyrman basynda» atty jyrdy jatqa oqı jónelsin: «Keshke jaqyn, Dala salqyn, Haırolla bar-tyn, Haırolla qara nar-tyn...» – degen óleńin biz stýdent kezimizde jatqa oqıtyn edik», de­di ol. Shókeńniń sóziniń shyndyǵy bar edi, 60-jyldardyń ortasynda jaryqqa shyǵyp úlgergen bul óleń sol kezdegi ádebıetke ǵashyq jandardyń jattap júrip aıtatyn jyry-tuǵyn. Bul óleńde bizdiń kóńilimizge jaqyn, júregimizdi tolqytatyn tanys sýrettiń jarqyn obrazy bar edi. 55-jyldardaǵy qyrman, Haırolla kúzetshi, jarty qursaq ash, dánniń ıisi qyrmanǵa tartqan jas bala, óleńdegi osylardyń jan tebirenter beınesi kóz aldyńnan keter me! «Keńshilik poezııasynyń artyqshy­lyǵy nede?» degen suraq týa qalǵan jaǵdaıda, ol eshkimge uqsamaıtyn, ózindik naqyshty kórkem stıli bar, lırıka janrynda da, ballada, poema janrlarynda da «tuıaǵyna shań ildirmes tulpar» edi desek, qatelespeımiz. Qazaq poezııasynda ballada janrynyń ne­gizin qalaýshylardyń biri – aqyn Qaınekeı Jarmaǵanbetov. Odan ke­ıin de bul janrdy damytýǵa úles qosqandar boldy. Al Keńshilik Myrzabekovtiń balladalaryndaı kesek, kórkem dúnıeni kezdestirý qıyn. Olardy qalaı oqysań da baýyryńdy eziltip, janyńdy tolqytady. Sebebi, Keń aqynnyń óleń­derinen Saryarqa jýsanynyń ıisindeı, tekemet oıýlaryndaı qazaqy ıin júregimizdi baýrap alady. Solardyń ishindegi «Aqkóılek», «Kóshý», «Boz bıe», «Jolda» tárizdi kóptegen balladalary asyldyń jambysy tárizdi órnegi bólek shyǵarmalar edi. Bul balladalarǵa kezinde talaı maqtaýlar aıtylǵan, solaı desek te, «Tóleýtaıdyń tórt qyzy» atty balla­da bir otbasynyń ǵumyrlyq dramasyn shynaıy sıpattaǵan úlken polotno tárizdi. Bul balladanyń basty ereksheligi, oqyrman sol otbasynda bolyp jatqan oqıǵalardyń ortasynda birge júrgendeı, solardyń kúıigi men qýanyshyna ortaqtasqandaı áser qalady. Ballada Tóleýtaıdyń bir qyzy kúıeýge qashyp ketkenin jurt ósek qylady ǵoı. Sondaǵy Tóleý­taıdyń kúıi: «...Jaı túskendeı Tókeń sonda úıine, Qamshyny alyp, kempirine úıire, Qarań batqyr, batyr qaralaryńdy, Dedi ol alǵash, qyzdaryna kúıine. Qus myltyǵyn keregege asýly, Ala umtyldy». Kim, kim meni basyndy,.. Súıegime tańba salǵan ekensiń, Jalǵyz oqpen joq eteıin basyńdy!..». Sol Tóleýtaıdyń keler jylǵy kúıi: «Keler jyly kúıeýimen keldi Uldaı, Qoldarynda uldary bar balǵyndaı. «Súıegine tańba salǵan» qyzynyń, Súıip ulyn Tókeń meıirin qandyrdy-aı!..». Bul balladada ómir dramasy, keremet qazaqı til, obraz bári bar! Sol sııaqty «Kóshý» atty ballada osyndaı shyǵarmashylyq bıikte turǵan dúnıe. Boz ala tańda tary tıegen ógiz arbada kish­kentaı bala men jeńgesi: «Jeńeshem jeleń otyr, belin túıip, О́tken jel óńmeninen óńin súıip. Oılaımyn «Qaıran aǵam qosylǵan-aý, Qaltqysyz kóńil qosyp, teńin súıip...». Bir keremet pák sýret, pák sezim. Osy bir ádemi tańnyń shyrqyn salt atpen kelgen brıgadır buzady: « ...Áı, bala, eshteme joq jasqanatyn, Senen kem be, basqa ul, basqa qatyn. Bar, kúrkeńdi tige ber, qosqa aparyp, Sendeıinde jigitter tas jaratyn...» deıdi de, álgi brıgadır jas balany ógiz arbamen fer­maǵa jalǵyz ózin jiberedi: «...Jan-jaǵymda ıen qyr, dala jatyr, Jeńgem maǵan jáýdirep qarady aqyr. Ala ógizdi atty adam jetekke alyp, Essiz jatqan qystaýǵa bara jatyr». Osydan keıin brıgadırmen ketip bara jatqan jeńgesin qımaı fermaǵa jalǵyz ketip bara jatqan balanyń óksigin, ıesiz qystaýǵa bet alǵan brıgadır men kelinshekti elestetseńiz, sizdiń de kóńilińiz qulazyp sala berer edi. «Jolda» atty balladanyń da tarıhy tereń. Bul balladany Keńshilik jıyrmadan jańa asqan kezinde jazdy. Bul ballada ógiz arba men balanyń joldaǵy oqıǵasyna arnalǵan. Balladany bıikke kóterip turǵan qazaqy kórkem tili men aqynnyń sýretkerlik sheberligi. Bul «Jolda» atty balladany Keń aqyn 1971 jyly Lenınniń týǵan kúnine arnalǵan jyr keshinde oqyǵany da bir tarıhı oqıǵa edi. Basqa aqyndar kósemge arnalǵan óleńderin oqyp jatqanda, Keńshiliktiń «ógiz» týraly óleń oqýy, bylaı qaraǵanda aqylǵa syımaıtyn oqıǵa sııaqty. Bul onyń erek minezdiliginen edi. 1987 jyly Keń aqyn «Mádenıet jáne tur­mys» jýrnalynyń tapsyrmasymen Arqalyq qalasyna keldi. Qolynda «Kókshetaý pravdasy» degen gazettiń bir nómiri bar edi. Sonda Keń­­­keńniń «Birjan sal. Qoıandy jármeńkesi» atty dastany shyqqan eken. Keshke bizdiń úıde qonyp, erteńine obkomǵa bardy. Ol kezde oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Kókshetaýdan kelgen Qýa­­nyshev degen kisi edi. Keń aqyn sonyń qabyldaýyna kirdi. Shyqqannan keıin suraımyn ǵoı: «Qalaı boldy?» dep. «Biraz otyryp áńgimelestik, das­tanymdy kórsettim, maqtady», dedi. Biraq, bul áńgimege kóp toqtalmady, shamasy, obkom basshysymen kezdesý oıyndaǵydaı bolmaǵan. Másele, obkom hatshysynyń shyǵar­mashylyqqa kózqarastarynda emes, áńgime, sol kezeńde da­ry­ny bólek aqynnyń «Birjan sal. Qoıandy jár­meńkesi», «FZO-ǵa ketken jeńeshem», «Iman­júsip» dastandary tárizdi asyl da kesek dúnıelerdi qazaq poezııasynyń tórine shyǵarýy edi. Atalmysh poemalar týmysynan dara aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń qazaqy aıshyqty, kórkem tilmen kestelegen, túıindegen, somdaǵan uly eskertkishi tárizdi. Jumat ƏNESULY, jýrnalıst, ədebıettanýshy