Jańǵyrǵan tarıh – jasampaz memlekettiń tuǵyry

Osydan 25 jyl buryn Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaevtyń aldynda halqymyzdy jar­qyn bolashaqqa bastaý, joǵalt­qa­nymyzdy túgendep, óshkenimizdi jańǵyrtý, egemendi el bolý mindeti turdy. Endi, mine, Tuńǵysh Prezıdentimizben Máńgilik El bolý maqsatyndaǵy nurly qadamymyzǵa bıyl shırek ǵasyr tolmaq. Táýelsizdigimizdi alǵan tustan bastap Elbasynyń sarabdal saıasaty arqasynda jetken jetistikterimiz orasan. Uly babalarymyz shańyraǵyn kóterip, ýyǵyn qadaǵan, álemdegi aıbyndy memleketterdiń qataryna qosqan Qazaq handyǵy dep atalatyn ulan-ǵaıyr ulystyń tolyq ári shynaıy tarıhyn tańbalaý, tasqa basyp qaldyrý kezinde ulttyń armany edi. Uly Qazaq eli Qazaq handyǵy qurylǵan kún­nen bas­tap kúni búginge deıin neshe alýan tarıhı kezeńderden ótti. Qasi­ret keshken, qan jutqan kezi az bolǵan joq. Degenmen, ult­tyń uly tarıhy júıelendi, tasqa basyldy, arýaq qonǵan aıtýly aza­mattardyń eńbeginiń nátı­jesinde laıyqty deńgeıde tańba­landy. Qazaq Ordasyn basqarǵan, Or­daǵa bılik júrgizgen jıyny jıyrma eki hannyń barlyǵy da talas­syz tarıhı tulǵa, ulttyń uly tulǵalary atandy. Qazaq ádebıe­tinde handar beınesi laıyq­­ty deńgeıde jasaldy. Ilııas Esen­berlın, Ábish Kekilbaev jáne ózge de maıtalmandarymyz ben marqas­qa­larymyzdyń qajymas qalam qaıratynyń nátıjesinde qazaq ta­rıhynyń kórkem shejiresi jasal­dy. Osydan bes jarym ǵasyr buryn Kereı men Jánibek han Shý boıyna tikken handyqtyń týy – Máńgilik Eldiń muraty, urpaǵyna qaldyrǵan máńgilik amanaty edi. Álimsaqtan amanatqa qııanat jasamaǵan qazaq halqy sol handyqty búgingi kúnge deıin saqtap, qasterlep keldi. Onyń naqty dáleli retinde 2015 jyly elordamyz Astanadan bas­tap, elimizdiń barsha aımaǵynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy ótip, kúlli álem kóz tikken Uly Dala eli taǵy bir márte ónegeli tarıhymen Qazaqstan tarıhynda altyn áriptermen jazyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ataý­ly mereke aıasynda elor­da­myz Astana qalasynda ótken Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldy­ǵyna arnalǵan saltanatty jıyn­daǵy baıan­damasynda «Ádette, Ja­ponııa­ny – Kúnshyǵys eli, Koreıany – Tańǵy shyq eli, Nıderlandty – Qyzǵaldaqtardyń otany, Qytaıdy – Aspanasty eli dep jatamyz. Qazaqstanǵa da osyndaı ataýly brend jetispeıdi. Biz – Uly Da­lanyń perzentterimiz. Bizdiń baba­larymyz osy dalada ómir súrip, kókke tabynǵan. Táńiri dege­ni­mizdiń ózi – kók aspan. Bizdiń týymyzdyń kók tústi bolýy­nyń astarynda da osyndaı syr bar. Biregeı kók tús – eli­mizdiń birliginiń belgisi. Biz tarı­hymyzdyń jańa shamyn jaqtyq, sondyqtan búgin jáne máńgilik Qazaqstanymyz – Uly Dala eli, bul Uly jańǵyrǵan dala eli, bizdiń Otanymyzdyń kóp­et­nos­ty halqynyń besigi. Súıik­ti Otanymyzdyń halyqtyq ataýy osy – Uly Dala eli» degen edi. Biz, shyǵysqazaqstandyqtar Uly Dala eliniń tórtkúl dúnıe tanyp, qyzyǵyp ári qyzǵanyp qaraıtyn brendke aınalaryna senemiz. Qazaqta halyqtyń ótkendegi ómir tájirıbesin, salt-sanasyn, ádet-ǵurpyn jetik biletin, shıe­le­nisken daý-damaıdy eki-aq aýyz sózben sheshetin Móńke, Báıdibek, Qazybek, Tóle, Áıteke, Boranbaı ba­balarymyzdaı almas tildi, oraq aýyzdy sheshender men bıler ótken. Halyq arasyndaǵy bı­ler men aqsaqaldar ómirlik táji­rıbesine, kóregendigine, ádilet­tiligine, aqyldaryna súıene otyryp, daýly máselelerdi sheshken. Olardy eshkim taǵaıyndamaǵan jáne saılamaǵan. Ádet-ǵuryp quqyq normalaryn jaqsy bilýi, sóıleý sheshendigi, jeke basynyń qasıetteriniń kirshiksiz bolýy nátıjesinen halyq moıyndaýymen ǵana bı ataǵyn ala alatyn.Ǵasyrlardy artqa tastap, ýaqyt synynan ótken «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», «Týǵanyna burǵany – bıdi qudaı urǵany» maqaldardyń kúni búginge saqtalýy kóptegen jaılardan habar beredi. Qazaqtyń dara perzentteriniń biri Shoqan Ýálıhanov pikiri oıymyzdy aıshyqtaı túspek: «Qazaqtarda qurmetti bı ataǵy halyq tarapynan qandaı da saılaý jolymen nemese halyqty bılep otyrǵan ókimettiń bekitýimen emes, tek sot rásimin tereń biletin, oǵan qosa sheshendik ónerin meńgergen qazaqqa ǵana berilgen. Bı ataný úshin qazaq halyq aldynda áldeneshe sheshendik saıysqa túsip, óziniń zań-jorany biletindigin, sheshendigin tanytatyn bolǵan. Mundaı adamdardyń esimi jeldeı esip, búkil jurtqa taralyp, birine emes, bárine de tanylǵan. Sóıtip, bı ataǵy sot pen advokattyq istegi patentke aınaldy da, bıdiń balalary zańnan tálimi bolǵandyqtan, áke ornyna murager bolyp qala berdi», degen eken. Rasynda da qazaq halqynyń tarıhyna úńilip qarasaq qazaq dala­syndaǵy quqyqtyq erejeler­diń qoldanylý tarıhy tereń­de jatyr jáne onyń ózindik qaı­ta­lanbas erekshelikteri bar. Onda týyndaǵan ádet-ǵuryp nor­malary ulttyq sana-sezim­niń kórinisi ári quqyqtyq máde­nıettiń irgetasy. Qazaqtarǵa ar-ojdan qashanda qymbat «malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» degen sózge bas ıgen uly halyq. «Bitimshilikke toqtamaǵannan – bereke izdeme» – degen qaǵıdany tý etip ustaǵan darhan halqymyzdyń ádet-ǵurpy men tálim-tárbıesi adamgershilik qasıettermen ushtasýy da son­dyqtan bolar. Qazaq bıleriniń ózine tán ereksheligi men basqa halyqtarda kezdespeıtin qasıeti – daý-janjaldardy maǵynaly, sheshendik sózdermen sheshýi. Muny qazaq halqyna tán fenomen deýge laıyq. Arnaıy tom-tom bolyp jazylǵan kodeksterge, tolyp jatqan quqyqtyq-normatıvtik aktilerge súıenbeı-aq, óz ornymen qısyndy aıtylǵan bir sózben daýdy toqtatýdy qalyptastyrǵan qazaq ulty sóz maǵynasyna, onyń sheksiz múmkindigine erteden-aq mán bergen. «Qap salmaǵy dáninde, sóz salmaǵy máninde» dep biletin bıler ádildikti sheshendikpen ushtastyryp, eldiń qamyn oı­la­ǵan. Alty alashtyń bútindigin, tatý­lyǵy men basynyń amandyǵyn tilegen. Osy oraıda búgingi medıasııa zańynyń Elbasynyń uıytqy bolýymen zamanaýı talaptarǵa saı qabyldanýy, tolyqtyrylýy elimizdegi bitimgershiliktiń, birlik pen yntymaqtyń toǵysýyna ákeldi. Keshegi dana babalarymyzdyń bitimgershilik zańy men búgingi Medıasııa zańynyń sabaqtasýy zańdylyq. Sondyqtan da Elbasy Nursultan Nazarbaev Sýdıalar odaǵynyń VI sezinde sot tártibimen qaralýǵa jatatyn daý-damaılardy azaıtý máselesine erekshe nazar aýdardy. Endigi jerde taraptardy bitimge keltirýdiń berekeli joly qalyptasyp kele jatqanyn erekshe atap ótkenimiz jón. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn, strategııalyq josparlary men joldaýlaryn, ásirese, «100 naqty qadam» Ult Josparyn – is júzinde ıgilikke asyrý boıynsha elimizdiń Shyǵys óńiriniń kósh bastap turǵany bizder, zııaly qaýym ókilderi úshin qýantarlyq jaǵdaı. Qasıetti qara shańyraq Semeı ólkesiniń aqsaqaldary, zııaly qaýym ókilderi árdaıym elimizde, óńirimizde bolyp jatqan jańalyqtardy qalt jibermeýge, qoǵamdyq isterge atsalysýǵa, jas­tarǵa jón silteý, aq batamyzben ósıetimizdi aıtyp tájirıbemizben bólisýdi ádetke aınaldyrdyq. «Min túzelmeı, syn túzelmeıdi» degendeı, aıtqan minimiz ben synymyzdy elep, eskerip, jón sózge qulaq asyp, pikirlerimizben sana­satyn óńirdegi keıbir basshylardyń jumysyna kóńilimiz toıatynyn da jasyrmaǵanymyz jón. Uly Abaı babamyz aıtqandaı, «Súıer ulyń bolsa – sen súı, súıinerge jarar ol» nemese «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn, jamannyń jamandyǵyn aıt, quty qashsyn» degen ataly sózder urpaqqa taǵylym. О́tken jyldyń kókteminde Elbasynyń Jarlyǵymen Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan Dosjan Ámirovtiń basshylyǵymen óńirimizdegi sot júıesinde oń ózgerister oryn alýy, ásirese, Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» – Ult Josparynda sot salasyna qatysty kórsetilgen tapsyrmalardy oryndaýǵa belsene atsalysýy, qoǵammen sanasýy, aýdandardy aralap halyqtyń muńyn, oı-pikirlerin tyńdap júıe­li jumys atqarýy halyqty qýantý­da. Aıta ketý kerek, Dosjan Sarmanqululynyń úılestirýimen joǵaryda atap ótken medıasııa zańyn óńirimizdi damytý aıasynda uıymdastyrylǵan 2000-nan astam sharanyń óz jemisin berýi, ıaǵnı tatýlastyrý rásimderi bo­ıynsha aıaqtalǵan sot isteriniń sanynyń sońǵy jyldary kúrt artýy qýantarlyq jaıt. Sonymen qatar, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy aıasynda aı­maǵymyzda oblystyq sottyń bas­shy­lyǵymen uıymdastyrylǵan halyqaralyq jáne respýblıkalyq mádenı-rýhanı sharalar arqyly ekiniń biri bile bermeıtin kóptegen tarıhı málimetter qaıta jandanyp jańǵyrdy. Tipti, qazaq mádenıeti tarıhyndaǵy asa iri qubylys, qaıtalanbas tulǵa, halqymyzdyń mańdaıyna bitken bas aqynymyz Abaı babamyzdy zańtanýshy ǵulama ǵalym retinde basqa qyrynan da tanyp, qaıran qalǵandar da kóp boldy. Abaı – ádil bıliktiń úlgisi. Abaı­men joldas, syrlas, zamandas Kókbaı Janataıuly: «Bılikke kelgende Abaıdaı ádil, taza, durystyǵy kúshti bıdi tobyqty ishi burynǵy, sońǵy zamannyń qaısysy bolsa da kórgen joq dep aıta alamyn», – dep esteliginde keltirýi tek qana shyndyq dersiz.Abaıdyń asa bedeldi tóbe bı retinde kórinýi Qaramola sezimen baılanysty. Qazaq turmysynda ordalanyp qalǵan máselelerdi «sherbeshnáı» («chrezvychaınyı») sezderde qaraý ádetke aınalǵan. Sondaı «sherbeshnáıdiń» biri 1885 jyldyń mamyr aıynda Shar eldi mekenine taıaý jerdegi Qaramolada ótken. Semeı gýbernııasyna qarasty bes ýezdiń ataqty bıleri, dýaly aýyz aqsaqaldary, bolystary qatynasqan sezde Abaı tóbe bı bolyp saılanǵan.Sezdi sol kezdegi Semeıdiń general-gýbernatory Seklınskıı basqaryp, Abaıǵa qazaqtyń jańa zań erejesin jasaýǵa tapsyrma beredi. Qaramola sherbeshnáıinde Abaı jazdy delinetin Erejeniń týý tarıhy osyndaı. Bul týraly ótken ǵasyrdyń otyzynshy, qyrqynshy jyldarynan beri jaryq kórgen estelikter men zertteýlerde jazylǵan. Sózdi uzartyp áketpeı qysqa qaıyrsaq, Qaramola erejesinen Abaıdy alshaqtatýshylar da bar ekeni jasyryn emes. Biraq ta ataýly erejeden Abaı babamyzdy alshaqtatýdan eshkim de utpaıtynyn eskergenimiz jón. Qaıta aldaǵy maqsatymyz erejeni jazýǵa Abaıdyń qosqan úlesiniń mólsher, mejesin anyqtaý. Demek, zertteýshiler qulshyna kiriser máseleler barshylyq. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanynda oblystyq sot tóraǵasy D.Ámirovtiń tóraǵalyq etýimen 2016 jyldyń sáýir aıynyń basynda respýblıkada alǵash ret bitimgerlik rásimderi boıynsha jasalǵan memorandým aıasynda «Jańa APK: bitimgerlik rásimderi – nasıhattaý, engizý azamattyq jáne qylmystyq sot isin júrgizýde olardy qoldaný» taqyrybynda praktıkalyq semınar ótkizildi. Sharaǵa sýdıalarmen qatar Abaı aýdanynyń ákimi jáne aýdandaǵy toǵyz aýyldyq okrýg ákimderi, aýdandyq memlekettik organdardyń ókilderi, «Shańyraq» medıasııa ortalyǵynyń jetekshisi E.Abdrahmanova, kásibı jáne kásibı emes medıatorlar men aýyl aqsaqaldary jáne oblysymyzdyń zııaly qaýym ókilderi qatysqan edik. Ataýly sharadan úlken sabaq aldyq, ıaǵnı bitimgershilik, tatý­­lastyrý sharalarynyń damý baǵy­tynyń qarqyn alǵanyna kózimiz anyq jetip, tánti bolyp qaıttyq. «Máńgilik El» bolýdy kóksegen halqymyzdyń basty múddesi – Otandy súıý, babalardan mıras bolyp qalǵan jerimiz ben elimizdi qorǵaý, atadan balaǵa beriletin uly mura salt-dástúrdi qadirleý, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý jáne keıingi urpaqqa amanat etip tabys­taý ıdeıasy bolsa, osy ıdeıanyń ıgilikke asýyna ózindik úles qosyp jatqan shyǵysqazaqstandyq qazy­lar­dyń bastalǵan isti mejesine zor jetistiktermen jetkizýine tilek­tespiz. Elimizdiń Prezıdenti N.Á.Nazar­baev aıtqandaı, elimizde etnos­aralyq, konfessııaaralyq qaq­ty­ǵyssyz beıbit qoǵamdy qurý ıdeıa­sy ǵana emes, sonymen birge, zańdy sıpattaǵy daýlardy ba­ryn­­sha joqqa shyǵaratyn qoǵam orna­tylatynyna senimimiz mol. Qazaqstan Táýelsizdiginiń shırek ǵasyry Elbasynyń ıdeıalary astyna toptasqan eldiń ǵana damýdyń tańǵajaıyp shyńdaryna jete alatynyn dáleldep berdi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Ult Jospary – qazaqstandyq arman­ǵa bastaıtyn jol» dep atalatyn maqalasynda osy oı órnek­tel­gen. Prezıdentimizdiń únemi basa nazar aýdaratyn máselesi – el birligi. Onyń móldir bastaýy hal­qymyzdyń «Birlik bolmaı, tirlik bolmaıdy» degen asyl sózinde jatyr. Sondyqtan da El­basynyń bastamasymen jan­dan­ǵan bitimgershilik úrdisiniń damýyna zor úles qosyp, barshamyz bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp ıgilikke asyryp, birligi men berekesin arttyra bereıik. Arap ESPENBETOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Semeı