Áńgimemizdiń álqıssasynda bir ázil eske túsip otyr. Bir apamyzdyń býyny aýyryp, súıegi syrqyrap «Jańaqorǵan» sanatorııine emdelýge kelipti. Sodan batpaqpen emdelip jatady. Kúndelikti emniń shıpasy bolyp, jaǵdaıy túzele bastaıdy. Ár kún saıyn áli artyp, ári kirip, batpandap kirgen aýrýy mysqaldap shyǵady. Batpaqqa oranyp jata bergisi keledi. Degenmen, onyń da óz ýaqyty bar. Mezeti kelgende qyzmetshi jigitter apaıǵa kelip, ýaqyttyń bolǵanyn aıtady. Sonda álgi kisi: «Aınalaıyn, baıdan kórmegen rahatty laıdan kórip jatyrmyz. Tura turshy», degen eken.
Ańyzdaǵy aqıqat
El aýzyndaǵy ańyzǵa aıaq tiresek. Zamanynda bir ańshy taýdyń tasasynan kıiktiń eńgezerdeı tekesin atady. Nysanasyn kózdeı bergende kózi buldyrap ketip, qol mergendigine salyp adyrnasyn kerip turyp tartyp jiberedi ǵoı. Teke ornynan qarǵyp turyp, qyrdyń basyna shyǵyp, odan Syrǵa qaraı jóńkı jóneledi. Oǵynyń tımegenine tańǵalǵan mergen teke jatqan jerge baryp jebesin izdeıdi. Tappaıdy. Sodan tekeniń izine tússe, qannyń daqtaryn kóredi. Sonadaıdan shańdatyp bara jatqan janýardyń jaraly ekenin bilgen ańshy sońyna túsedi. Sol arada kesh túsip ketedi. Túnde ańnyń izin kezip jarytpaıtynyn sezedi. Jaraly janýardyń uzap ketpesin bilip, azanymen ańdy atyp alýǵa bel býady. Tań sebezgilep atyp kele jatqanynda atyn erttep, qaıta izge túsedi. Aldynan kól shyǵady. Kóldiń sortań tusynda, batpaqtyń arasynda taýdaı bolyp jatqan tekeni kórip, etbettep janyna jetedi. Jetkenin qaıtsin, teke atyp turyp, kóz ilespes jyldamdyqpen qashyp ketedi. Oq tıgen tekeniń saý ań sekildi zaýlaǵanyna tańǵalǵan ańshy ornynda qalshıyp turyp qalypty. Álden ýaqytta qarasa, batpaqqa kirgen taǵynyń izinde qan bar. Shyqqanynda joq. Etigin sheship, birazdan beri mazalap júrgen aıaǵyn batpaqqa salǵanynda boıyndaǵy jel-quzyna shıpa tapqandaı bolady. Jalma-jan úıine baryp, kópten beri sal aýrýyna shaldyǵyp jatqan anasyn osynda alyp kelip, úı tigip, batpaqqa salyp emdeı bastaıdy. Qudaıdyń qudireti, az ǵana ýaqyttan keıin anasynyń beli jazylyp, óziniń syrqyrap janyn shydatpaǵan aýrýyna dárý taýypty deıdi. Osy oqıǵadan keıin batpaq piser shaqqa qaraı Terisken kóline irkes-tirkes adamdar kele bastaǵan eken. El aýzyndaǵy bul ańyzdyń qanshalyqty ras-ótirigin bilý qıyn. Degenmen, Jańaqorǵannyń batpaǵyn jurtqa áıgilegen osyndaı bir jaǵdaıdyń ómirde oryn alýy da zańdylyq edi.
Osyǵan uqsas jaǵdaı ótken ǵasyrdyń bas jaǵynda da bolǵan kórinedi. Terisken kóline jaqyn tusta bir qoıshy ómir súripti. Ár sát saıyn kóldiń batpaǵyna jaraly ańnyń kelip jatyp, birneshe kúnnen keıin qulan-taza aıyǵyp, shaýyp bara jatqanyn kóredi. Sodan oı keledi: qorasyndaǵy qotyr qoılardy batpaqqa ákep, úıirip tastaıdy. Maly tez arada dúr silkinip, otarǵa ilesip, domalanyp kete beripti deıdi.
1901-1907 jyldary Orynbor-Tashkent temirjoly salyndy ǵoı. Jol kóldi ortasynan qaq bólip ótti. Temirjolshylar shilińgir shildede adamdardyń kólge kelip, batpaǵyna oranyp, emdelip jatqanyn kóredi. Osy áńgimeniń sońy Aqmeshittegi temirjol aýrýhanasynyń dárigerlerine jetip, olar qyzyǵýshylyq tanytyp, Jańaqorǵannyń batpaǵyn zertteıdi. Aqyry, 1918 jyly atalǵan aýrýhananyń feldsheri F.S.Martıýkov osynda eki bólmeli úı salyp, temirjolshylardy emdeı bastaıdy. Sol kúnnen bastap «Jańaqorǵan» sanatorııiniń dáýreni bastalady.
90-jyldardyń toqyraý kezeńinde shıpajaı basynan nebir qıynshylyqty ótkerdi. Qyzmetkerleri úsh jylǵa deıin aılyq almaǵan ýaqyt ta boldy. Dál sol tusta «Jańaqorǵan» sanatorııine Amankeldi Abdýllaev basshy bolyp jiberiledi. Shıpajaı isinen, emdeý jumysynan beıhabar adam bul jerge qyzmetke kelýge qansha qarsy bolsa da, aýdan ákimi onysyna qaramaıdy. Jumysty dóńgeletip áketetin ózińizdeı isker adam kerek», dep otyryp alady. Ne istemek kerek? Sharýashylyqta istegen kezindegi tanys-tamyrlaryn jaǵalaýdan basqa amal joq. Eń birinshi, Qyzylordadan qaryzǵa un aldyrady. Ony qyzmetkerlerine taratyp beredi. Odan soń jumysshylarynyń aılyǵyn etpen beredi. Qaryzdanyp júrip aılyq taratady. Emdelýge kelip jatqan adam joqtyń qasy. 15 adam kelse, sonyń ózi qýanysh. Dańǵaradaı ǵımaraty, ornalasqan orny suq kózderdiń nazaryna ilikpeı qalmaıdy. Shıpajaıdyń basyndaǵy qıyn jaǵdaıdy syltaýratqandar ony satyp almaq ta bolady. Respýblıka Kásipodaqtary federasııasynyń tóraǵasy Sııazbek Muqashevqa ujymdyq hat jazady. Hattyń toqeterinde eki jyl mursat berýin, osy aralyqta shıpajaıdyń jumysyn júrgize almasa, satylymǵa shyǵarýǵa qarsy emes ekenderin jetkizedi. Solaısha, eki jyl ýaqyt beriledi. Osydan soń «Jańaqorǵan» sanatorııiniń qyzmetkerleri jatpaı-turmaı eńbek etip, árbir mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyryp, adam shaqyryp, aqyry jumystaryn urshyqsha ıirip áketedi. Amankeldi Abdýllaevtyń iskerligi bolmasa, osy ýaqytta shıpajaıdyń qandaı kúıde bolatyny belgisiz edi.
Aqıqatqa aınalǵan ańyz
«Qolda barda altynnyń qadiri joq», degen. Irgemizde turǵannan keıin be, álde ózimizdiń nemquraılylyǵymyz ba, osy «Jańaqorǵan» sanatorııine asa qatty qyzyqpappyz. Degenmen, Qazaqstannyń qaı túkpirine barmasań da, aldymen atalǵan shıpajaı týraly suraýshylardyń kóp ekenin bilemiz. Keıbiri jyl saıyn Jańaqorǵanǵa kelip, em alyp, dertine shıpa taýyp jatqanyn aıtady. Osyǵan qarap-aq, búginde «Jańaqorǵan» sanatorııine kelýshilerdiń sany jyl sanap artyp kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. 90-jyldary 15 adam keletin shıpajaı qazir jylyna 14 myń kisige deıin qyzmet kórsetedi. Nátıje degen osy emes pe?
Sary dalanyń ishindegi oazısteı bolǵan shıpajaıdyń ishi qazir gúlge oranyp tur. Aınalanyń barlyǵy jap-jasyl. Ishki joldary jóndelip, demalýshylar úshin jaǵdaıdyń barlyǵy jasalǵan. Bas ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótip, kelýshilerge yńǵaıly etip qaıta jasaqtalǵan. Shıpajaıdyń negizgi emi – batpaǵy men tuzdy sýy. Sýyn rapa dep ataıdy. Batpaǵynyń quramy kúkirtti sýtegi, ammıak jáne mıkroorganızm tirshiliginen quralǵan. Túsi – qap-qara. Qolǵa juǵymdy, denege maıdaı jaǵylady. Sýynyń quramynda hlorıdti natrıı bar. Sonymen qatar, kalıı, lıtıı, temir elementterinen turady. Batpaq aýrý túrlerine qaraı qoldanylady. Onyń ózi ekige bólinedi. Jalpy jáne arnaýly prosedýralar bolyp. Jalpy túrinde deneni batpaqpen orap, basty, kókirek kletkalarynyń aldyńǵy bóligin ashyq qaldyryp, qalǵan bóligin laıǵa bólep tastaıdy. Arnaýly emde bel men býyndardy applıkasııa jasaıdy. Batpaq jylýdy jyl on eki aı óziniń boıynda ustaıdy. Denege oraǵannan soń jylýyn adam boıyna taratady. Sonyń áserinen teridegi reseptorlar arqyly júıke júıesine tarap, qan aınalymyn rettep, endokrındik zat almasý prosesterine áser etedi. Emdik batpaq aýyrǵan jerdegi qan aınalymyn kúsheıtip, qabynǵan tusty tarqatyp, qaıta qalpyna kelýge yqpal etedi.
«Jańaqorǵan» shıpajaıy atap aıtqanda, súıek-býyn, perıferııalyq júıke júıeleri, gınekologııalyq, ýrologııalyq, asqazan, baýyr, ishek, jáne ót joldaryn, teri, úsik pen kúıikke shaldyqqandardy, poagra sekildi aýrýlardy emdeıdi. Bular tuzdy batpaqpen, sýmen, tampondar jasaý, fızıoterapııa, mıneraldy sýmen emdeý arqyly iske asady.
Shıpajaıda búginde 235 adam qyzmet etip jatyr. Olardyń qatarynda 6 joǵary bilimdi dáriger, 30 orta jáne 40 kishi býyn medısına qyzmetkerleri bar. 1994 jyldan bastap gastroentrologııa bólimi ashylyp, jumys istep keledi. Emdelýshilerge qajet bolsa, dıagnostıkalyq tekserýlerge jaǵdaı jasalǵan. Zamanaýı qurylǵylar arqyly ýrologııalyq, gınekologııalyq tekserýler jasalyp, qandaǵy qant mólsherin anyqtaıdy. Kúnine úsh mezgil em alýshylardyń yńǵaıyna qaraı qunarlandyrylǵan taǵam beriledi. Munda kelgen aǵaıyndar tek emdelip qana qoımaıdy. Sonymen qatar, irgedegi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine, Arystanbab pen Saýranǵa saıahat týrlary da uıymdastyrylady.
Búginde Baqytjan Abdýllaevtyń basshylyǵymen jumys istep jatqan sanatorııge alǵys aıtýshylar kóp. Batys óńirdiń turǵyndary jaz aılarynda negizinen Jańaqorǵanda jatyp emdeledi. Ásirese, munaı salasynda qyzmet isteıtin adamdar shıpasyn osy jerden tabady. Jyl boıyna ystyq pen sýyqtyń, aıaz ben úskiriktiń, jaýyn men daýyldyń arasynda júretin munaıshylardyń jel-quzyn jazyp, boıyndaǵy aýrýyn emdep jiberedi. Sonymen qatar, alys-jaqyn shet elderden arnaıy kelip jatqandar da barshylyq. Emdelýshiler birneshe aı buryn jazylyp, ornyn belgilep qoıady. Áıtpese, salt basty salyp uryp kele salǵanda oryn bolmaıdy. Osynyń ózi «Jańaqorǵan» sanatorııiniń jumysyna berilgen baǵa der edik.
Germanııa men Izraılge baryp em tappaı, jany qysylǵan adamdardyń Jańaqorǵanǵa kelip emine shıpa tapqan mysaldaryn talaı kórdik. Bir perzentke zar bolyp júrgen talaı juptyń osynda kelip emdelgennen soń bala súıip, ata-ana bolǵanyn áldeneshe ret estidik. Eger Jańaqorǵannyń batpaǵy men sýy osynsha qasıetti bolmasa, Qudaı bul jerden shıpa tabýdy jazbasa, osylaı bolar ma edi? Árıne, bolmas edi. Búginde «Jańaqorǵan» sanatorııi Qyzylorda oblysynyń boıtumaryna aınaldy. Bul da bolsa, qasıetti Syr eline Jaratqannyń bergen bir nyǵmeti bolsa kerek.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy,
Jańaqorǵan aýdany