Sharapatty shıpager

«Ekomed» klınıkasynyń basshysy, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Saltanat Baıqoshqarova bir reti kelgen áńgimede: «Astanadaǵy fılıalda jumys isteý úshin mamandardy tańdaı júrip, jas mamandardy testileýden ótkizdim. Sonyń ishinen bolashaǵy bar dárigerdi, «Bolashaq» túlegin tańdadym. Sonaý shalǵaı aýyldan  qanat qaqqan qazaq balasy óziniń bilimimen jáne umtylysymen osy baǵdarlama boıynsha Máskeýdiń Sechenov atyndaǵy akademııasyn bitirip, sonda birshama jumys istep, bizde qyzmet etýge bel býdy. Men onymen bizdiń jumystyń erekshelikteri – andrologııa, reprodýktologııa jaıly sóıleskenimde, onyń tereń bilimine jáne kóbirek bilsem degen qushtarlyǵyna tańǵaldym. Onyń qashan da kitapty qolynan tastamaı júrgenin kórdim. Sondyqtan da ol jigitti bizde jumys isteýge laıyqty dep taptym. Oǵan ókingen joqpyn: ol óte saýatty jáne sergek dáriger bolyp shyqty, emdelýshilerimiz de rıza. Ol – Almas Ibragımov!» dep baǵa bergen eken. Taıaýda «Ekomedtiń» elorda­daǵy fılıalyna ar­naıy baryp, atalmysh emdeý mekemesiniń me­dısınalyq dırektory Almas Ibragımovpen suh­bat­tasyp, ári atalǵan emhana jumysymen jaqynyraq tanysqan edik. О́z­derińizge málim, osydan 21 jyl buryn Almaty qalasynda eks­trokorporaldi, ıaǵnı, jasandy uryqtandyrý ortalyǵy ashylǵan bolatyn. Keıinnen ortalyq fı­lıaly Astana qalasynda da boı kóterdi. О́kinishtisi sol, osyndaı emdeý mekemeleriniń kómegine júginýshiler qatary jyl sanap ósip barady. Bul degenińiz «bir tuıaqqa zar bop» júrgen jan­dardyń kóptigin bildirse kerek. Bálkim, el damyǵan saıyn aýrý túrleri de kóbeıe túse me?! Bul oraıda bedeýlik derti de kóshten qalysar emes. Soǵan qa­raǵanda, órkenıetpen birge jańaryp, jasaryp otyratyn syrqat dep oılap qalasyń keı­de. Sebepterine toqtalsaq, bul syrqat kóbinese jynystyq jolmen beriletin juqpaly aý­rý­lar men gormonaldyq bu­zylystardan, keı jaǵdaıda, júre paıda bolatyn bedeýlik te kezdesip jatady. Máselen, áıelderdiń jatyr tútikshesi­niń bitelýi, al er adamdardyń uryq shyǵarý joldarynyń ja­bylyp qalýy jáne basqa da sebepter bar. Sondaı-aq, nashar ekologııa da óz áserin tıgizbeı qoımaıdy. Taǵy bir sebebi, qa­zirgi biz tutynyp júrgen taǵam ónimderiniń qunarsyzdyǵynan da bolýy múmkin. Olaı deıtini­miz, túrli hımııalyq qospalar kóp. Onyń zardaby adam balasy úshin ushan-teńiz. Oǵan túrli jaǵdaı­dan bolatyn psıhologııalyq kúızelisterdi qosyńyz. Mine, osy jáne ózge de sebepter­diń sal­­darynan bedeýlikti joıý ázir­ge múmkin bolmaı tur. О́zge aı­maqtardaǵy jaǵdaı da máz emes. Esepke alynǵandary bylaı tursyn, shal­ǵaı jerlerde turyp aýyldyń qashyqtyǵyn, oǵan baryp kelýge jumsalatyn jol kúre men emdelýge ketetin shyǵyndy kótere almaı, onyń ishinde toq­tap, turaqtaıtyn oryn taba almaı sendelip, sergeldeń kúıge túsetinderi qanshama? Osylaısha mundaı emdeý orta­lyqtaryn tek teledıdardan ǵana kórýmen shektelip, qol­jetpes armandaryna aınal­dyrǵan jandar aramyz­da kóptep kezdesedi. Qarajat qol­baılaý bolǵan soń emshi-táýiptiń esigin kúzetip, áýlıe-ámbıelerdi ara­lap, ýaqytyn ábden ótkizip, aýrýyn asqyndyryp alatyndary tipten kóp eken. Bul jóninde Almas Qurmaná­lıuly, ortalyqqa kele­tin syr­qattardyń deni 35-40 jastaǵy erli-zaıyptylar ekenin, olar­dyń birqatary halyq­tyq nemese dástúrli emes medısınaǵa sa­by­lyp jú­rip, túbinde osyn­da toqtaıtyndyqtaryn, kó­bin­de analyq jatyr tútiginiń zaqymdanýy nemese bitelip qalýy, endo­metrıoz, ovýlıasııa bolmaýy, túbinde jasyna qaraı bedeýlik, sondaı-aq tuqym qýa­laý jolymen beril­gen gene­tıkalyq syrqattar bolyp shy­­­ǵa­tynyn qynjyla aıtyp berdi.  Keıbiriniń oıynsha, «Eko­med­ti» eń sońǵy múmkindik dep sanaıtyndar az emes. Bul óte qate pikir. Kerisinshe, bul óte nátıejeli ári senimdi tásil. – Bul ozyq tásil bolǵandyq­tan óte qymbat. Bizdiń medısınalyq qural-saıman, kerek-jaraq­tary­myzdyń deni shetelden satylyp alynady. Dári-dármekterimiz de sondaı baǵada! Al oǵan ekiniń biri­niń kelýge áleýmettik jaǵdaıy kótere bermeıdi. Atap aıtsaq, mundaı ortalyqtar Shym­kent, Taraz, Atyraý, Aq­taý qalalarynda ashyldy. Endi Qazaq­stannyń basqa da aımaqtarynan ashýdy kózdep otyrmyz. Osylaısha, barlyq oblystardy birtindep qamtysaq, kómekke muqtaj jandarǵa aqyl-keńes berip, bala týý kórsetkishin arttyrǵan bolar edik. Qysqasy, alda atqarar josparlar kóp», deıdi reprodýktolog dáriger. Jyl saıyn memleketten ar­­naıy kvota bólinýde. Kvota ıelengisi keletin áıelder jer­gilikti densaýlyq saqtaý bas­qarmasyna tirkeledi. Budan soń arnaıy komıssııa músheleri sheshim shyǵarady. Sebebi, ana ataný qabileti tómen áıelder úshin memleket qarjysy bosqa jumsalmaýy tıis. Kóbinese, jasy egde tartqandar men ata­lyq, analyq uryǵy joq adamdarǵa kvota berilmeıdi. Qazaqstanda bul sala jaq­sy damyp keledi. Alaıda, embrıolog, reprodýktolog mamandary tapshy. Jasandy uryqtandyrýdy birinshi bolyp qol­ǵa alǵannan keıin bastapqyda biraz qıyndyqtardy bastan ótkergenderi ras. Son­dyqtan da atalǵan ortalyq Ame­rıka, Germanııa, Japonııa, Izraıl sııaq­ty elderden arnaıy mamandar shaqyryp, táji­rıbe almasyp otyrady. О́zderi de jylyna 3-4 márte biliktiligin jetildirip kelýdi úrdiske aınal­dyrǵan. «Jalpy, biz jasandy uryq­tandyrý máselesine qatysty álemdik tájirıbeniń barlyǵyn úıren­dik jáne ony júzege asyrýdamyz. Bizge óz otandas­tary­myzben qatar, Reseı, Ger­manııa, Qyrǵyz­stan, О́z­bekstan, Tájikstan sııaqty basqa da mem­leket­terden emdelý­shi­ler (onyń ishinde otbasyn ja­ńadan qurǵan jas stýdent otbasylar) kóptep kelip jatady. Sebebi, ol jaqta emdeý aqysy qymbat turady. Qazirgi tańda mamandarymyz uryq saqtaýdyń túrli joldaryn meńgerip, úlken jetistikterge qol jetkizýde. Biz­diń negizgi maqsatymyz – dene­den tys uryqtandyrý ádisin bar­shaǵa qoljetimdi etý. Jalpy, mundaı em-shara kóp jaǵdaıda dári-dármektiń kómegimen jasa­lady. Biz keleshekte dárilik zat­tardy azaıtyp, jasandy uryq­tandyrýdy tabıǵı jolmen júzege asyrýdy josparlap otyr­myz», dep jalǵady áńgimesin Almas Ibragımov. Áńgime barysyndy keıip­kerimizdiń uıaly telefony álsin-álsin shyryldaı berdi. Tutqany kótergen oǵan arǵy jaqtan názik jandylardyń júrekjardy al­ǵystary emis-emis estilip jat­ty. «Rahmet, rahmet!», dep rıza­shylyǵyn bildirgen ol, maǵan qarap: «Keshirińiz, ótken kúzde bizdiń ortalyq­tan bala kótergen emdelýshilerimiz ǵoı, aman-esen bosanǵandaryn aıtyp jatyr. Osylaısha, kúnine eki-úsh márte telefon shalyp, qýanyshtarymen bólisip otyrady. Dáriger úshin osydan artyq baqyt bar ma?», deıdi júzinen nur tógilip. «Bala – baýyr etiń»,  «Balaly úı bazar». Hakim Abaıdyń ózi de «Adamnyń bir qyzyǵy – bala degen», dep ósıet qaldyrdy. Alaı­da, sharanasyn ár jerge laqtyryp tastap ketken tas­júrek analardyń adam sanasyna úı­lespeıtin teris qylyǵyn (ke­shirilmes kúnásin) estigende, amalsyzdan jaǵańdy ustaısyń. Bir shıki ókpegi zar bolǵan jarasymdy juptardyń eki jaqqa aıyrylysyp ketpeı, perzentti bolýyn suraı­syń. Kóp tilegi kól. Laıym, ár shańyraq­ta sábı úni estilip, máre-sáre qýa­nyshqa kenelip, orta tolyp jatsa eken. Qasıetti ramazan aıyn­­daǵy tilegimiz osy!.. Osy tilek­tiń oryndalýyna alǵys ar­qalaǵan aqjoltaı Almas dárigerdiń tıgizer sharapatynyń moldyǵyna súısindik. Raýshan TÁÝIRHANQYZY,      «Egemen Qazaqstan»