Toqsan toǵyz báleniń bárin kórip, Toqsan birde táýelsizdik alyp táı-táı basqan elimizdiń jıyrma bes jylda jetken jetistikterine shúkir etpeı, kúpir etip júrgender de qanshalyq. Sondyqtan, kóshtiń júre túzelerin kóńilimizge medeý qylaıyq. Ol úshin kemshiliktiń betin kópshilik bolyp qaıtarý qajet.
Mań-mań basqan túıeli kerýenniń kóshindeı ómir óz jyrasymen jyljyp barady. Ony toqtatýǵa ıa ózgertýge Qudaıdan basqanyń qudireti jete qoımas, sirá. О́tken ómirimizdiń ózekti ózgeristeri, muńdy da qundy qubylystary osy kóshke ilesip birge ketip bara jatyr. Baqyttyń balyn tatý úshin, sordyń sorpasyn ishken elmiz dep qaıǵyly qatparlarymyzdy qaýzaı bermeı, azattyqtyń azany estilgen búgingi kúnniń qadirine jete alsaq jarar edi. Aýzymyz aqqa tıip, shańyraǵymyzǵa shattyqtyń shamy jaǵylyp, Otanymyz ben otaýymyzdyń gúldenip jatqany beıbit kúnniń bergeni emeı nemene?! Keshegi Keńes kezinde bes ýaqyt namazǵa belińdi búkpek túgili, dáret alýǵa da dármenimiz jetpegen. Qudaıdyń baryn quptamaı, qııametti qııal deıtin yzǵarly kúnniń yzasy el esinen óshpek emes. Nadandyqtyń naızasyn siltese de, adaldyqtyń kálımasyn, adamdyqtyń qaǵıdasyn aryndaı ardaqtaǵan aqsaqaldy atalar men aqjaýlyqty analarymyzdyń jaratylǵanǵa emes, Jaratýshyǵa jalbarynyp, taqýalyq tanytqanyn taǵylymdy taǵdyrynan taný qıyn bolmas.
«Áttegen-aı» degizgen álgi áleýmettik máseleler qatarynan sońǵy kezde qasıetti dinimizdiń qarasy kórinip júrgeni qabyrǵańa batady eken. Másele dinde emes. Másele bes paryzdyń besinshisi sanalatyn qajylyq saparynda bolyp tur. Qajylyqty óz dárejesinde óteı alyp júrmiz be? Elimizdegi qajylyq saparyn uıymdastyratyn kompanııalardyń jaǵdaıy qalaı? Rýhanı tazalyqtyń máni men mańyzy nede? Bul eldi tolǵandyrǵan eleýli suraqtardyń bir parasy ǵana. Endi osy máseleniń mánisine boılap, jaýabyn tabýǵa tyrysyp kóreıik.
Seniń densaýlyǵyń bar, otyrasyń, jatasyń, turasyń, júresiń, oınaısyń da kúlesiń. Al keıbir adamdar úshin óz betimen qımyldaýdyń ózi muń bolyp qalǵan. Sen qalaǵanyńdy ishesiń, toıyp tamaq jeýge de tolyqtaı múmkindigiń bar. Al keı adamdar úshin óz qolymen as ishý armanǵa aınalǵan. Sen barǵyń kelgen jerdiń bárine bara alasyń. Júgirý de qıyn emes. Bireýler múgedektiń arbasyna tańylǵan. Olar úshin sen sııaqty uzaq jaıaý júrmek túgili, otyrǵan arbasyn bir aınalyp shyǵýdyń ózi jetistik. Sen aınalańdaǵylardyń bárin kóresiń. Kóziń jetpegenderdi ǵalamtordan tamashalaýǵa múmkindigiń bar. Al kóp adamdar qorshaǵan ortadaǵy taskereń qoǵamdaǵy zattardyń atyn ǵana biledi. Men muny oıdan shyǵaryp otyrǵan joqpyn. Bálkim, bir-ekeýin bolsa da kósheden kezdestirgen shyǵarsyń. Olardy kórip oılandyń ba? О́zińde barmen ózgede joq nárseniń arasyn ólshep kórdiń be? Qudaı Taǵala olarǵa aýrý berse, jekkórgendikten emes, saǵan densaýlyq berse, jaqsy kórgendikten emes. Ol saǵan da, oǵan da synaq bolýy múmkin. Osyny umytpa. Sen shetelge baryp demalǵyń keledi, al keıbireýler úshin týǵan jerdiń aýasymen tynystaý da aýyr. Tumsyǵyna tumyldyryq kıgizgendeı apparatpen tynys alyp júrgen adamdar qanshama? Olardyń ómirge degen kózqarasy múlde bólek. Olar tynymsyz tirshiliktiń jalǵan ekenin jaqsy túsingen. Túnde uıqyǵa jatqan saıyn tańerteń sap-saý bolyp oıanýdy armandaıdy. Kóp nárseniń qadirine jetýdi kózdeıdi. Baryn baǵalamaı júrgenderge densaýlyqty, ýaqytty qalaı paıdalaný kerektigin túsindirgisi keledi. Biraq bizdiń nápsisi men tákapparlyǵyna qul bolǵan kóp pendeler olardyń sózin sóz qurly kórmeıdi. Estise de eskermeıdi. Kórse de kóńiline túımeıdi. Sebebi, adam deıtin jaratylys – bir nárseniń máni men mańyzyn óz basyna kelmeıinshe túsinbeıtin tirshilik ıesi ǵoı. Al seniń basyń aman, on eki músheń ornynda. Olaı bolsa, oılan da, shúkirshilik et, táýbe de! Mine, qajylyq osynshama nyǵmet bergen Rabbyńa degen razylyǵyńdy bildiretin biregeı amal.
Perishte bolmaǵasyn pendelikke salynyp, keıde bir istiń jyldam ári sátti aıaqtalýyn asyǵa kútetinimiz jasyryn emes. Onyń jolynda kezdesken kedergilerge tózimdilik tanytýǵa sabyrymyz jetpeı qalatyn sátter de bolady. Al osy qajylyq sapary momyn musylmannyń qajyr-qaıratyn qarap, tózimin tekserip, sabyryn synaıtyn saýapty da jaýapty jol. О́tken jylǵy oqys oqıǵalar men qaıǵyly jaǵdaılarǵa toly bolǵan úlken qajylyqqa 4,5 myń qazaqstandyq attanǵanyn aıta ketsek deımiz. Sonyń ishinen tórteýi sol saparda qaza tapqan. Byltyrǵy qajylyq sapary sońǵy 25 jyldaǵy eń qandy qajylyq retinde musylmandardyń esinde qaldy. О́ıtkeni, Mekke mekeninde júzdegen adamnyń ómirin qıǵan eki birdeı qaıǵyly oqıǵa oryn aldy. Áýeli, qulshylyq sapardyń bastalar sátinde Ál-Haram meshitine qurylys krany qulap, 107 adam qaza tapqan edi. Artynsha adam nópiriniń kóptiginen 800-den astam musylman mert boldy. «Munyń barlyǵyn Saýd Arabııasy Qajylyq mınıstrliginiń qajylyqty uıymdastyrýda jibergen qatelikteri», – deıdi Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy.
Árıne, jan qınalmaı jánnattyń da joǵy belgili ǵoı. Sondyqtan, osy sııaqty oqıǵalardyń oryn alýy taǵdyr taqtasynda tańbalanyp turǵanyna sengennen basqa amal joq.
Negizinde, salmaqty sapardyń sátti ótýine sebepker bolatyn birden-bir ujym, ol – qajylyq kompanııalary.
Mysaly, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasymen jáne Din isteri jónindegi agenttikpen tikeleı baılanys ornatyp, qajylyqqa barýshylarǵa joǵary sapadaǵy birneshe baǵdarlamalar túrin usynyp júrgen, óz tutynýshy tulǵalarynyń senimine ıe bolǵan kompanııalar da jeterlik. Bıylǵy qajylyq saparynda qyzmet kórsetetin týrfırmalardyń sanyn emes, sapasyn jaqsartý maqsatynda QMDB kompanııalar arasynda konkýrs jarııalaǵan bolatyn. Sol konkýrsqa 10 kompanııa ótinish bildiripti. Olardyń ishinde, «Hıdaıat nur», «Iаssaýı», «Atlas Týrızm», «Hıkmet Trevel», «Delta Trevel», «Qyzmet Saıahat», «Ál-Marýa», «Sanabl», «Ańsar Krýız», «Nur-Qazaqstan» sııaqty óz isin joǵary deńgeıde atqaryp júrgen ujymdar bar. Konkýrstan qalys qalǵan kompanııalar tizimde kórsetilgen 10 fırmanyń quramyna enedi. Atap aıtqanda, «Sembekova ı K» fırmasy «Iаssaýı» kompanııasymen, «Káýsar Saıahat» kompanııasy «Delta Trevel» fırmasymen, «Iman Trevel» fırmasy «Ál-Marýa» kompanııasymen, «Robınzon» – «Sanabl» fırmasymen, «Ordabasy» – «Ańsar Krýız» fırmasymen, «Mına Týr», «TVV Týr» kompanııalary «Nur-Qazaqstan» fırmasymen birigip, qasıetti sapardyń júgin jumylyp kóteretin bolady.
«Atalǵan 10 týrıstik fırmadan ǵana tıisti qujattardy qabyldadyq. Osy jyly ótinish bildirgen 10 týrfırmamen jumys jasaýǵa nıettimiz. Alaıda, sizder osymen bul konkýrstan tolyq óttińizder degen sóz emes. Konkýrstyń negizgi úlken eki talabyn oryndaýlaryńyz – mindet. Birinshisi, áýe tasymalymen aınalysatyn «Flaı Nas» áýe kompanııalarynyń operatorlaryna bılet qarjysynyń 300 kisige keminde 30 paıyz tólengeni týraly túbirtektiń bolýy, ekinshisi, Saýd Arabııasy Koroldigi Qajylyq mınıstrliginiń jańa talaptaryna sáıkes, Hadj chek (qajylardy Jıdda-Mekke-Madına qalalaryna tasymaldaý jáne Mına men Arafat jazyǵyndaǵy shatyrlarda ornalasý úshin tólenetin jarna) qarjysynyń 300 kisige tólengendigi týraly túbirtektiń bolýy. Osy eki talapty oryndaǵan soń ǵana sizder konkýrstan ótken bolyp sanalasyzdar», – dedi Almaty qalasynda ótken Qajylyq komıssııasynyń májilisinde komıssııa tóraǵasy Serikbaı Oraz.
Árıne, osyndaı talaptardan ótken fırmalardyń álsiz bolýy áste múmkin emes sııaqty. Sebebi, olardyń arqasyna bir adamnyń ǵana emes, bir memlekettiń júgi artylǵanyn esten shyǵarmaǵan abzal. Segiz jylda senimge selkeý túsirmeı, seriktesterine bergen sertin adal atqaryp kele jatqan kompanııalardyń qatarynda «Hıkmet Trevel» ujymynyń eńbegin erekshe atap ótken jón.
– «Biz Týrıstik salanyń barlyq baǵyttaryn qamtımyz. Halyqaralyq týrızmnen bastap, vızalyq súıemeldeý, áýebıletterdi satý jáne qonaqúılerden oryn alyp qoıýǵa deıingi qyzmetterdi kórsetemiz. Desek te, basty baǵytymyz – Qajylyq pen Umrany uıymdastyrý. Biz qajylyqqa barýshylarǵa joǵary sapadaǵy birneshe baǵdarlamalar túrin usynamyz. Ábden tekserilgen, senimdi seriktermen ǵana jumys isteımiz. Sondaı-aq, Qazaqstan musylmandar dinı basqarmasymen jáne Din isteri jónindegi agenttikpen tikeleı qyzmettespiz. Táýelsizdikke qol jetkizgen sátten bastap, bizdiń elimizde barlyq baǵyttar boıynsha jol ashyldy. Allanyń qalaýymen erkin júrip-turýdyń arqasynda biz din ustaný erkindigine qol jetkizdik. Bul kóptegen qajylyq-kompanııalardyń paıda bolýyna yqpal etti», – deıdi «Hıkmet Trevel» kompanııasynyń dırektory Aıdos Dúısenov.
Bazarǵa barsańyz da, dúkenge barsańyz da baǵasy qymbat taýardyń sapaly ekenin bilesiz. Aqshańyzdy qımaı tursańyz da ony uzaq tutynaryńyzǵa senimdisiz. Biz sóz qylyp otyrǵan kompanııalardyń da qyzmetin solaı sıpattaýǵa bolady. Qarajatyńyz qanshalyqty kóp, qaltańyz neǵurlym qalyń bolsa, soǵurlym jaıly orynǵa jaıǵasasyz. Qııaldaǵanyńyzdy qıyndyqsyz tabýǵa múmkindik alasyz. Jupyny jaǵdaıdaǵy emes, juldyzdy qonaqúıdiń turǵyny bolasyz.
Kez kelgen istiń ilgeri basýyna basshylyq taraptyń tıgizer áseri mol. Olardyń júıeli jumysy, uıymdastyrý qabileti, basshylyq baǵyty túzý bolsa, oıǵa alǵan sharýany sharshamaı, shaldyqpaı jeńil ári jeńispen aıaqtaýǵa jol ashyq. Bul oraıda Allanyń úıine zııarat etýshilerdi zııanǵa ushyramasyn dep, kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, qarııalarǵa qaraılasyp, qurdastaryn qurmettep, jastarǵa janashyr bolyp, sapar mindetin sapaly júrgizip júrgen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń atqarǵan isinen attap ótýge bolmas.
– Qajylyqty uıymdastyrý oraıynda qaperde bolatyn birneshe másele bar. Birinshiden, qajyǵa baratyn otandastarymyzdy jappaı saýattandyrý, olarǵa aǵartýshylyq baǵytta túsindirme jumystaryn júrgizý. Ekinshiden, jerlesterimizdi Dinı basqarmanyń dinı ádebıetterimen qamtamasyz etý. Úshinshiden, qajylyqty tabys kózine aınaldyrmaý, kerisinshe, saýapqa kenelýdi kózdeý. Tórtinshiden, qaıyrymdylyq baǵytta qarjylyq múmkindigi shekteýli azamattardy qajylyqqa tegin aparý. Besinshi, halyq arasynda ulyq sapardyń máni men mańyzyn túsindirý úshin arnaıy kezdesýler jasap, fılmder, beınerolıkter shyǵarý. Qajylyqty nasıhattaý jumysy jandansa, halqymyzdyń Allanyń úıi – Qaǵbaǵa barýǵa yqylasy artady. Qajylyq – teńdessiz saýapqa keneletin sapar. Sondyqtan, buǵan asa jaýapkershilikpen qaraýymyz kerek. Iman jolyna túse almaı júrgen qanshama baýyrlarymyz qajylyqtan keıin jańa ómir bastaıdy. Minezi túzelip, ımany kámildenedi. Biz osyǵan mán berýge tıispiz. Qajylyq tabys tabý emes, ol – saýapqa bólený. Osy jaǵyn oılaıyq», – degen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń maǵynaly málimdemesi saýapty sapardyń salmaǵyn ańǵartsa kerek.
Endi Qazaqstan qajylary úsh qaladan tikeleı tasymaldanady. Bul týraly Qazaqstan Qajylyq Mıssııasynyń tóraǵasy, naıb múftı Serikbaı qajy Oraz Almatyda ótken QMDB Tóralqa májilisinde atap ótken bolatyn. Dálirek aıtsaq, Saýd Arabııasy Koroldigi Qajylyq mınıstrliginiń qajylyq saparyn uıymdastyrýǵa engizgen jańa erejesine sáıkes, Almaty, Astana jáne Shymkent shaharynan shyǵatyn otandastarymyz 5 saǵat 30 mınýttyń ishinde Mádına men Jıddaǵa jetetin bolady. Bul, bir jaǵynan, ýaqytty únemdese, ekinshi jaǵynan jol azabyn da azaıtady.
Álem musylmandary úshin qýanyshty jańalyq. Ol ne deısiz ǵoı? Waverly Labs dep atalatyn kompanııa qyzmetkerleri qajylyqqa kelgen jandardyń bir-birimen til tabysyp, emin-erkin sóılese alýy úshin arnaıy aýdarmashy qurylǵy jasap shyǵardy. Pilot degen ataý berilgen qurylǵy qulaqqa kıip alýǵa óte yńǵaıly jasalǵan. Smartfon kómegi arqyly basqarýǵa bolatyn qurylǵy kórshińizdiń aıtqan sózin tikeleı aýdaryp beredi. 250-300 dollarǵa baǵalanyp otyrǵan aýdarmashy aspap satylymǵa tek 2017 jyly shyǵarylmaq. Paryzyn óteýshilerge paıdaly qurylǵydan, órkenıet jetistiginen qur qalmaı, oǵan bizdiń otandastarymyz da qol jetkizetin bolsa, qajylyqta qajetti zatyn qınalmaı taýyp, alańsyz júrýine anaǵurlym kómek bolar edi.
Toqsan aýyz sózdiń túıinine keleıik. «Kez kelgen amal nıetke baılanysty» degen sózdi jıi estımiz. Biraq sol sózdiń maǵynasyna mán berip kórdik pe? Joq álde estigen kúıi eskerýsiz qaldyrdyq pa? Adam balasy qasıetti mekenge qadam jasaımyn dep aýlasynan attap, aýylynan shyqqan kezdegi negizgi nıeti Qudaıdyń razylyǵy bolsa, onda ol mindetti túrde jetedi. Jáne onyń qajylyǵy qabyl bolary sózsiz. Al saýapty sapardy saıahatqa aınaldyryp, sharıǵattyń shartyn ustamaı, shalalyq tanytqandardyń sharýasy shekarada sheshilip jatady deıdi kórgender. Ne keri qaıtady, ne baryp turyp qorjyny bos keledi. Sondyqtan da, baǵytyńnyń baqytqa jetkizgenin qalasań, amalyńnyń adal atqarylǵanyn tileseń, nıetińdi durysta.
Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan»