1941 jyl. 22 maýsym

Mine, meniń qolymda 125-at­qysh­tar polkiniń quramynda so­ǵysqan qazaqstandyqtardyń ti­zimi tur. Onda barlyǵy 117 adam bar. Jaýynger Mámıev Áb­dirazaq Mámıulynyń tusyna: «Komandırin qutqaryp qalǵan. Erligimen erekshe kózge túsken», degen qysqasha ǵana anyqtama jazylǵan. Soǵystyń alǵashqy kúni Brest qamalynda bolǵan qandy qyr­ǵyn týraly biraz jazyldy. Ol, ásirese, «Brest qamaly» degen ki­tap jazyp, sol úshin 1964 jyly Lenındik syılyq alǵan Sergeı Smırnovtyń derekti dúnıesinde aıryqsha shynshyldyqpen sýrettelgen. Ol týraly bertinde fılm de tú­sirildi. Al biz bul joly kóptiń aý­zyna alǵash ilikken qamal qorǵaýshylarynyń biri de biregeıi Ǵabbas Jumatov aǵamyzdyń este­li­gin keltirgendi jón kórip otyrmyz. «О́lgen adamda esep joq. Jaý­men jaǵalasqan jaýynger de, bala da, áıel de, qart ta oqqa ushyp jatty. Shólden ólgender de, ashtan ól­gender de az bolǵan joq. Qarý-jaraq jaramsyz bolyp, oq-dári de taýsyldy. Taý-taý bolyp úıilgen máıit eki kúnge jetpeı ıistendi. Adam shydap tura almaıtyndaı hal­ge jetti. Qamal ishin indet jaılady», – depti qart jaýynger bir suh­batynda. Keıbir derekterge júginsek, 4,5 sharshy shaqyrym jerdi alyp jatqan qamaldyń ár metrine bir snarıad, ıakı bomba túsipti. Joǵa­ry­da aıtylǵan qamal ishindegi 7-9 myń adamnyń teń jartysy opat bolǵan. Endi sol kúngi qyrǵyn soǵys­tyń jalpy kartınasy oqyrmanǵa tú­siniktirek bolý úshin Brest qama­ly­­nyń ózi jaıly aıta ketýdi jón kórdik. Mýhaves ózeniniń Býg ózenine quıar jerine ornalasqan qamal negizinen ortalyq sıtadelden jáne ony qorshaı ornalasqan Volyn, Terespol jáne Kobrın dep atalatyn úsh bekinisten turǵan. Onyń quramynda, sonymen qatar, fort dep atalatyn biraz kishkene qorǵandar da bolǵan. Máselen, biz joǵaryda atap ketken Ǵabbas Jumatov aǵamyz qamaldan 6-8 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Kovalevo fortynda maıdandasqan. Bizdiń tarıhshylar nemister eshbir eskertpesten shabýyl jasady dep aqtalýǵa áýes. Oý, qaı jaý: «Biz senderge saǵat 4-te shabýyl jasaımyz, daıyn turyńdar», dep eskertedi. Shabýyldy tutqıyldan uıymdastyrý – áskerı taktıkanyń biri. Biz budan buryn biraz maıdandy bastan keshirip ádistenip alǵan fashısterdiń muny jaqsy qoldanǵanyn kóremiz. Soǵystyń tarıhyn tarqatqan saıyn nebir qyzǵylyqty faktiler de kezdesip jatady. Máselen, tutqıyl soqqydan tez esin jıyp, nemisterge qarsy alǵash urysty uıymdastyrǵan da nemis ultynyń ókili ekenin ekiniń biri bile bermes. Ol keńestik nemis Aleksandr Dýlkeıt degen maıor edi. «Nemisterdiń alǵashqy soqqy­syn 125-atqyshtar polki ózine qabyldap aldy», dep jazylǵan Brest qamaly týraly qujattardyń birinde. Aleksandr Dýlkeıt, mine, osy polktiń komandıri bolatyn. Sál alǵa ozyp aıtar bolsaq, qolyna tapanshasyn kezene ustaǵan ol 60-taı jaýyngerdi nusqaýlyq boıynsha jınaqtalý pýnkti kórsetilgen aerodromǵa qaraı bastap shyǵady. Alaıda, kóp uzamaı fashısterdiń avtomatshylardan quralǵan tosqaýylyna tap bolyp, aıaǵynan jaralanyp, tutqynǵa túsedi. Onda nemister óz qandasyn aıryqsha óshpendilikpen qorlap, qınap óltirse kerek. Bizdiń bul áńgimemizdiń basty keıipkeri Ábdirazaq Mámıev osy 125-atqyshtar polkine qarasty 2-shi batalonnyń 4-shi rotasynda mergen retinde soǵysqa kirgen. Brest qamalynyń daýsyz qaharmany, týra qandy qasap­tyń qaınaǵan ortasynda bolǵan Ábdirazaq Mámıevtiń esimi aǵaıyn-týystaryna ǵana bolmasa, kópke deıin jalpaq jurtqa belgisiz bolyp keldi. Munyń syryn sál keıinirek aıtamyz. Ol kisiniń ardaqty atyn 2005 jyly osy «Egemen Qazaqstan» gazetine «Brest» degen kólemdi maqala jazyp, jarq etkizip jal­paq jurtqa alǵash ret jarııa etken Madrıd Rysbekov pen Serik Ábdiraıymuly aǵalarymyz edi. Qalamdary qarymdy, aıtqandary alymdy bul eki aǵamyz tórt jyly kem toqsandaǵy Ǵabbas Jumatov qarııany Brestke deıin mápelep aparyp, talaı jaıttyń betin ashyp qaıtty. Ǵabekeń qandykóılek dosy Ábdirazaqtyń tiri ekenin, tipti, onyń ózinen qarǵa adym jerde – Jambyl aýylynda turyp kelgenin sonda bir-aq bilgen ǵoı. Áńgimemizdiń jelisine qaıta oralsaq, Ábdirazaq sol kúni eki jyl áskerde birge bolǵan Rahymbaı Ospanbaev, Qojahan Qadyrov, Ereke Jaqypov, Ábdiǵalı Baıandın sııaqty jora-joldastarynyń arasynda erteń aýylǵa qaıtamyz dep qýanysyp, túnimen elegizip shala uıqyly bolyp shyqqan. Alaıda, qanquıly jaý olardyń oılarynyń da, ómirleriniń de tańsáride-aq byt-shytyn shyǵardy. Bir qyzyǵy, bulardyń kópshiligi jerlester edi. 1939 jyly shaqyrylyp, osynda ákelingenderdiń kópshiligi Almaty, Taldyqorǵan oblys­tarynan jetkizilgen. Jalpy, qamaldy qorǵaýshylardyń ishinde biraz qazaqstandyq bolǵan.125- polktiń ózinde ǵana 100-den astam qazaqstandyq qyzmet etken. Amal ne, esil erlerdiń kópshiligi qyr­shynynan qıylyp, eldiń sheti, jaýdyń ótinde ornalasqan Brest jerinde máńgilikke qaldy. «Bir-birimizge shabýyl jasamaımyz», dep bitimge kelip alyp, soǵysqa muqııat daıyndalǵan jaý­dyń shabýyly joıqyn bolǵany – bul kúnde moıyndalǵan shyndyq. Olar Brest qalasyn, tipti, jol-jónekeı janshyp ótip, aldy az kúnniń ishinde-aq alysqa uzap ketken bolatyn. Al Brest qamalynda ólispeı berispeı qorǵanysta otyrǵandar ózderiniń jaý tylynda qalyp qoıǵandaryn múldem bilmegen. Sońǵy patrony qalǵansha soǵysyp, sońǵy demi bitkenshe «bizdi qutqaryp alady» degen soqyr úmitpen kóz jumǵan. Daıyndyǵy kúshti ári sany jaǵynan on ese basym fashıs­ter Brest qamalynyń joǵaryda atalǵan Terespol men Volyn bekinisterin eki-aq kúnde basyp alyp, tiri qalǵan jan ataýlynyń bárin Kobrın bekinisine jáne ortalyq sıtadelge qýyp tyqqan. Al osy tusta qamaldaǵylardyń jaǵdaıyn aýyr boldy degen azdaý, ony naǵyz tozaqtyń ózi dese durys bolar. Qamal ishindegi kazemattarda balalar men áıelderdiń de bar ekenine qaramastan, fashıster olarǵa qarsy ognemet – otborandardy da jıi qoldanǵan ǵoı. Degenmen, qorǵanystaǵylar úshin eń qıyny shól bolǵan. Muny bilgen nemister sý kózderiniń bá­rin jiti kúzetip, snaıperleri men pýlemetshilerin kóptep ornalas­tyryp qoıǵan. Sýǵa barǵan­dardyń aman qaıtqany sırek. Al aman kelgenderdiń sýlaryn eń aldymen atystan qyzyp ketken pýlemetterdiń saýyttaryna quıǵan, sodan keıin baryp jaralylar men balalardyń aýzyna tamyzǵan. Brest qamal-mýzeıinde búgingi kúni «Shól» dep atalatyn kaskasyn súıretip sýǵa qaraı eń­bektep bara jatqan soldat beınesi beker ornatylmaǵan. Osy arada Ábdirazaqtyń ko­mandırinen qoımaı suranyp, bo­raǵan oqtyń astynda eki ret Býg ózeninen sý alyp kelgenin aıtsaq, batyr jerlesimizdiń beınesi ashyla túsetini anyq. Brest qamaly murajaıynyń muraǵatynda bular quramynda bolǵan batalonnyń komandıri G.Landyshevtiń esteligi saqtaýly. Endi taǵy bir shyn­dyqtyń shyraıyn keltirý úshin sodan úzindi keltirelik: «Biz soǵys bastalǵan kúnnen bir qasyq sýǵa zar boldyq. О́zenge ketken soldattyń tiri qaıtqany neken-saıaq. Qasyqtap jıǵanymyzdy barynsha únemdep paıdalanyp otyrdyq. Túrimiz qazannyń túp kúıesindeı. Bir-birimizdi áreń tanıtyn halge jettik. Meni, jaralanǵan jerimde qaldyrmaı, ıyǵyna salyp kóterip júrgen kishi serjant Má­mıevtiń ózi de ólim halinde-tuǵyn. Ústi-basy qan-josa bolatyn. Jaý oıda joqta bas saldy. Biraq jigerimizdi jasyta almady. Namysymyzdy qoldan bermedik. Qolǵa ońaılyqpen túskenimiz joq». Ol kisi óziniń qutqarýshysyn ómir boıy qadirlep ótkenge uq­saı­dy. 1984 jyly qaıtys bolǵan G.Landyshevtiń: «Eger Mámıevteı aqyldy ári qajyr-qaıraty mol jaýyngerler bolmasa, men tiri qalar ma edim, qalmas pa edim. Biz qanquıly nemisterdi óz ordasynda tunshyqtyra alar ma edik, almas pa edik?» degen sózderin óz qulaǵymen estigenin Brest qamalyndaǵy Qor­ǵanys murajaıynyń dırek­tory general V.Gýbarenko da kýá­lan­dyryp, joǵaryda aty atal­ǵan eki jýrnalıst aǵamyzǵa aıtyp beripti. Bir kúni Ábekeń G.Landyshevten hat alyp: «Meniń komandırim tiri eken!» – dep qatty qýanǵanyn ol ki­siniń qosaǵy Turar sheshemiz aıtyp otyrady eken. Tipti, ony otaǵasy oqyp ta beripti. «Sen «Qyzyl Juldyz» ordeninen de bıik qurmetke laıyqsyń. Qut­tyqtaımyn. Polkovnık Lan­dy­shev», dep jazylypty onda.

Jaý tylynda qalǵan Brest qorǵaýshylarynyń qatty qyrǵyn tapqany belgili. Oǵan mysal re­tinde polktiń mınometshiler batareıasyndaǵy 30 adamnyń túgel opat bolǵanyn aıtsaq ta jet­kilikti bolar. Olardyń teń jartysy Almaty oblysynan eken. Bulardyń ishinen tek serjant Vladımır Fýrsov qana tiri qalǵan. Fototilshi Mıhaıl Ananınniń «Soǵysqa laǵnet!» degen sýreti esterińizde bolar. Bir aıaǵy joq egde soldat bir kezde ózi bolǵan okoptyń qabyrǵasyna basyn qoıyp, ótken ómiriniń elesine shym batyp egilip tur. Sóıtsek, on­da beınelengen V.Fýrsov jyldar boıy óz aramyzda júripti. Ony 1983 jyly kýrstas dosymyz Janbolat Aýpbaev ózimiz bitirgen QazMÝ-de oqytýshy bolyp júrgen jerinen taýyp alyp, «Álemdi sharlaǵan sýret» degen kólemdi maqala jazdy. V.Fýrsov 1995 jyly Almaty qalasynda qaıtys boldy. «Ábdirazaq aǵamyzdan 1943 jyldyń kúzinde: «Aman-esen­min, Otan qorǵaý jolynda soǵy­syp jatyrmyz», degen hat alyp, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz jan­ǵandaı aǵaıyn-týǵan bolyp qatty qýanysyp qaldyq», dep jazypty onyń nemere inisi Erkesh Má­mıev. Tarıhshy ǵalym Erkesh Má­mıev – Ábekeńniń, jalpy Mámıevter áýletiniń ómir jolyn zerttep, zerdeleýge kóp eńbek sińirgen jan. Ol kisiniń aıtýynsha, bir jetideı qamalda qamalyp otyrǵannan keıin bir top jaýynger sol jerdi jaqsy biletin saperdiń bastaýymen jer asty jolymen syrtqa shyǵady. Alaıda, qamaldyń búkil esik-tesigin ańdyp otyrǵan nemister olardy sol jerde qorshaýǵa alyp, Polshadaǵy Bıala-Podlıaska ás­kerı tutqyndar lagerine aparyp qamaıdy. Iá, sol, kezinde general Karbyshevti biraz azaptap, keıin basqa jerge aýystyrǵan lagerdiń naq ózi. Ol kez – bul aımaqta «Lıýdov gvardııasy» degen qarsylasý qozǵalysyna kiretin partızan jasaqtarynyń belsendi áreket etip jatqan ýaqyty. Ormanǵa aǵash kesýge aparǵan jerinen Ábekeńderdi solar qutqaryp, óz qatarlaryna qosyp alady. Odan soń 1942 jyldyń shil­de aıynda bular Qyzyl Ar­mııanyń turaqty bólimshesine kelip qosylady. Sóıtip, Ábdirazaq Mámıev 3-shi Ýkraına maıdanynyń 1006-atqyshtar polkiniń sapynda Ýkraınany azat etý urystaryna qatysady. Jalpy, Býg ózeniniń Ábekeńniń ómirine kóp qatysy bar. Ol osy ózenniń jaǵasynda soǵysty bastap, osynda aıaqtady. 1944 jyldyń naý­ryz aıynda Ońtústik Býg ózeninen ótip bara jatqanda qatty jaralanyp, áskerı gospıtalǵa túsedi. Oń aıaǵynan aıyrylǵan ol elge qaıtarylady. Osy jerde qıssalardan ǵana oqyp, ertegiden ǵana estıtin bir ǵa­jaıyp jaıtty aıtpaı ketýge bolmas. Ábdirazaqtyń anasy Áıt­kenniń ol keler kúni: «Áb­dirazaǵym kele jatyr-aý deımin, omyraýymnan sút saýlap ketti ǵoı», degen sáýegeıligin jambyldyqtar kúni búginge deıin ańyz qylyp aıtady. Ol kezde jasy 80-nen asqan keı­ýana sút saryqqan kenjesiniń el shetine ilikkenin birden bilgen. Alladan keıingi qudiret ana degen osy emes pe! Mámı ata men Áıtken anadan taraǵan áýlettiń tatýlyǵyna tańǵalasyz. Ol bir zaman tarylyp, jurt taryqqan qıyn kez edi ǵoı. Sol qıyn-qystaý kezderi Má­mıden taraǵan 4 ul biriniń tabanyna biri ıyǵyn tósep tirek bolyp, qıyndyqqa qarsy tura bilgen. Eń aldymen kolhoz tóraǵasy bo­­lyp júrgen olardyń úlkeni Jumáli Shyńǵys Aıtmatovtyń ákesi Tórequlmen birge atylady. Sondaǵy bar kinásy ashqursaq aýyl adamdaryna eginnen qalǵan masaqty terýge ruqsat bergeni ǵana.Ol kisi keıinnen aqtalǵan. Endi qart áke-sheshesi men jas inilerine ekinshi ul Ábdijapar ıe bolyp qalady. Uzynaǵashtaǵy Qaraqystaq aýylyndaǵy mektep-ınternatqa meńgerýshi bolyp ta­ǵaıyndalǵan ol inisi Ábdirazaq pen Jumáliniń artynda qalǵan uly Sháripti qolyna alyp, odan keıin Túrgendegi muǵalimder ýchılıshesin bitirtkizedi. Ábdirazaqtyń da so­­ǵystan qaıtysymen birden Áb­dijapar aǵasynyń úıine kelýi tegin bolmasa kerek. Ony birden Jambyl mektebine muǵalim etip alady. «Sol kezden bastap bizdiń jaǵdaıymyz ońala bastady, – dep jazady Erkesh Ábdijaparuly. – Ol kezde shıetteı úsh balany asyrap otyrǵan she­shemiz Kúnıpa ǵana bolatyn. Biz, ásirese, aǵamyz úılengende qatty qýan­dyq. Jeńgemiz Turar parasatty, kósheli jan edi, tatý-tátti turdyq. Ábdirazaq aǵamyz bizge áke ornyna áke bolyp, qolynan kelgen qamqorlyǵynyń bárin jasady. Sol kisiniń arqasynda men jo­ǵary bilim alyp, ǵylym kandıdaty atandym». Erkesh aǵamyzdyń ataqty tarıhshy Ermuhan Bekmahanovpen tize qosa jumys istep, ult tarıhyna ǵana emes, ósken áýlet tarıhyna da eleýli eńbek sińirgenin joǵaryda aýyzǵa aldyq. Alaıda, soǵystyń taqsyretin tartyp kelgen maıdanger elge jetkennen keıin rahat ómirge kúmp ete qalǵan joq. Ony alda taǵy da talaı qa­terli syn kútip tur eken. «Brest qyrǵynynan aman kelgenderdiń 90 paıyzy repressııaǵa ushyrady, – dep jazady Láıla Ahmetova. – Budan Ábekeń de saý qalǵan joq. Soǵys bitken soń ony da atysh­ýly NKVD qyryna alyp baqty. Sondaǵy aıtatyndary: «Jaralanǵan komandırińdi nege atyp tastamadyń, nemis lagerinen qalaı aman shyqtyń?» – degen sııaqty surqııa suraqtar». Birde Almatyǵa deıin aparyp tergegende minip baryp, sharbaqqa baılaı salǵan aty urlanyp, aýylǵa jalǵyz aıaǵymen jaıaý kelgen ǵoı. Turar sheshemizdiń: «Soǵysta namysyn bermegen jandy soǵysty bilmeıtinderdiń osy bir ospadar qylyǵy qatty jaralady», – degen sózderi qattalyp qalǵan. Ol sodan keıin soǵystaǵy shyn mánindegi erlikke toly ómirin tis jaryp eshkimge aıtpaı, tomaǵa-tuıyq kúı keshken. Jany da, táni de jaraly jaýyngerdiń, Brest batyry esiminiń kópke deıin belgisiz bolyp kelgeniniń bir syry osynda bolsa kerek. Ony soǵys kezinde alǵan «Qyzyl Juldyz» ordeni aqyry taýyp kelgennen keıin ǵana munyń basyna úıirilgen qara bult seıilip, aýyrtpalyq aýnap túskendeı bolady. Joǵaryda biz keltirgen komandıri G.Landyshevten hat alatyny da sol tus. Ol komandırin bir kórýdi kóp armandapty. Alaı­da, oǵan jete almaı aýyldas aǵa­ıyn­dary men bala-shaǵasynyń or­ta­synda 1977 jyly qaıtys bolady. Qazir ózi kóp jyl basshy bolǵan Qyzylásker aýylynyń mektebi sol kisiniń atynda. 2004 jyly aýyl­dastary onyń aldyna batyr jerlesteriniń músinin ornatyp, ishinen táp-táýir murajaı ashyp qoıǵan. Aıtpaqshy, bul mekteptiń irgesin de qaharman aǵamyz ózi qalaǵan. 1951 jyly ony osy aýylǵa bastaýysh mekteptiń meńgerýshisi etip jiberedi. Kelse, mektep degen aty ǵana. Oǵan syı­maǵan aýyl balalary qozykósh jerdegi Jambyl aýylyna qatynap oqıdy eken. Qystyń kózi qyraýda tipti qaterli. Buǵan shydamaǵan maıdanger sol tomaǵa-tuıyq qalpy bir kúni jalǵyz aıaǵymen baldaqqa súıenip júrip shym kesek quıa bastaıdy ǵoı. Muny kórgen aýyldastary dúrk kóterilip, sol jazda-aq eki bólmeli mektep turǵyzady. Mine, biz taý baýraıyndaǵy kókke malynǵan Qyzylásker aýy­­lyndaǵy Ábdirazaq Mámıev atyndaǵy mekteptiń aldynda turmyz. Astanadan adamdar kel­di degendi estip, maıdangerdiń jerlesteri jınala ketti. Árqaısysy maıdanger týraly bir jaqsy sóz aıtyp qalǵysy keledi. «Bastaýysh synypty osy kisiden oqydym. Bul kisiniń jazýy sondaı ádemi edi. Sodan bolar, bizdiń mektep taza jazýdan árqashan ozyq boldy», – deıdi Seıilbek Nurdildaev. «Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda aǵa atyna kóshe berildi. Al jyl saıyn ol kisiniń atyndaǵy fýtbol jarysyn ótkizip turý dástúrge aınalǵan», – deıdi aýyl ákimi Aqnıet Týmataev. «Ábekeń men Turar ana 6 ul, 2 qyz tárbıelep ósirgen. Keıin bári de el kádesine jaraǵan aıtýly azamat boldy. Áke kórgen oq jonar degen ras eken. Joǵary synyp oqýshylary Jambyl aýylyna qatynap oqýdan qıynshylyq kórip júrýshi edi. Áb­dir­azaq aǵamyzdyń ekinshi uly Samat arnaıy avtobýs syılap, aly­­­sy­myz jaqyndap jaqsy bolyp qaldyq». Muny aıtqan osy mekteptiń dırektory – Marat Seıdaqulov. Osy bilim uıasyna kópten basshylyq etetin ol ustaz aǵasynyń ómirine jetiktigin tanytty. Murajaı jádigerleriniń árqaısysymen tanys­tyrǵanda, tipti, kánigi gıd­ke bergisiz aǵyp tur. «Maıdanger aǵa joldastyq sottyń basshysy da boldy. Ol kezde barynsha qatal bolyp, aqyry ádil sheshim shyǵaratyn», – dedi bir jerlesi. Biz buǵan eleń ete qaldyq. Ábekeńniń búginde elimizdiń zań salasynyń shyrqaý shyńynda júrgen bir perzentiniń bolashaǵy sol kezde búr jarǵan-aý, sirá. Erlik – elge mura, urpaqqa uran. Olardyń erlik isi árqashan jadymyzda jańǵyryp, jalaýdaı jelbirep turary anyq.  

Sáýlebek JÁMKENULY,

jýrnalıst Almaty oblysy

Sýretterde: qyzyl ásker Á.Mámıev. 1941 jyl. «Shól» Brest qamaly aldyndaǵy es­kertkish