Urpaq jáne UBT

Elimizde 2004 jyldan bastap engizilgen Ulttyq biryńǵaı testileýdiń erejesi boıynsha bir mezgilde biriktirilgen eki synaq ótkiziletin, ıaǵnı munda bir jaǵynan mektep bitirýshiler attestasııaǵa, al ekinshiden, JOO-na túsý úshin synaq tapsyratyn. Soǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Ulttyq testileý ortalyǵy» RMQK dırektory Qalı ÁBDIEV kelesi oqý jylynan bastap bul salada bolatyn ózgerister týraly aıtyp berdi. – Qalı Seıilbekuly, jalpy bıyl elimizde qansha test tapsyrý pýnkti jumys istedi? – Bul bilim salasyndaǵy bir jylǵy jumystyń jemisi emes, muny úsh kezeń­ge bólip qaraýǵa bolady. Mysaly, 1992-1999-jyldar, odan keıin 1999-dan 2004 jylǵa deıingi kezeń, sońǵysy 2004 jyldan kúni búginge deıin qol­danysta bolǵan ereje, endi mine, ári qaraı taǵy da ózgerister bolady dep jos­parlanyp otyr. Al, bizdiń test orta­lyǵynyń atqaratyn jumysy shara­ǵa oraı tehnologııa ázirleý, qajetti test tapsyrmalaryn qalyptastyrý bo­lyp tabylady, munymen qabat test qabyl­daı­tyn ókilderdiń barlyǵy bizden ar­naıy daıyndyqtan ótedi. Qazirgi UBT ótkizý pýnktteri bizdiń fılıaldarymyz bolyp esepteledi, munyń árqaısysynda eki adam jumys isteıdi. Búginde 154 fılıal bar desek, olar respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylady. Odan basqa jáne jergilikti bıýdjetten qar­jy­lan­dyrylatyn taǵy da 11 pýnkt bar, bárin qosqanda, bıyl 165 pýnktte UBT ótkizildi. Olardyń kópshiligi aýdan ortalyqtarynda ornalasqan, mektep­ter­diń bazasynda, atap aıtqanda 106-sy mektepte, al qalǵandary Almaty, Astana qalalarynda jáne oblys orta­lyqtarynda ornalasqan JOO-da. – Testiń qorytyndylaryn shy­ǵ­a­rý­­men kimder aınalysady? – Respýblıkalyq komıssııanyń oty­rysy ádette tamyz aıynda bola­dy. Sol kezde UBT-dan ótken túlek­ter­diń nátıjeleri, tapsyrǵan quja­tyna baılanysty mamandyqtyń vedo­mos­tary, ıaǵnı baly boıynsha oryndary kórsetilgen tizimder bizde daıyndalady. Sóıtip baryp, komıssııaǵa túsedi. Birinshi kezeń – test tapsyrý, ekinshi kezeń – respýblıkalyq konkýrsqa qatysý úshin ótinish tapsyrý, mamandyq tańdaý, sol mamandyqqa grant úshin básekege túsý, odan keıingi úshinshi kezeń – JOO-ǵa baryp qujattar tapsyrý. Osynyń bári qazirgi kezde mektep túlekterine yń­ǵaı­ly túrde qalyptastyrylǵan. Bıyl­ǵa deıin osyndaı ádispen júrgizilip keldi. – Uıymdastyrý jumystarynyń erek­shelikteri týraly aıtyp berseńiz? – Bizde bilim sapasyn baǵalaýdyń ulttyq júıesi degen jalpy atpen birik­tirilgen júıe bar. Biz sol ul­t­tyq júıeniń quramdas bir bóligimiz. О́tki­zetin synaqtarymyz ben monı­torıng­terimiz kóp, bir ǵana Ulttyq biryńǵaı testileýden osy 13 jyldyń ishinde 1 mıllıon 588 myń adam ótipti, basqalardan da qatysýshylar kóp, mysaly, jylyna magıstratýraǵa túsý emtıhanyna 30 myńnan astam adam qatysady. О́tken jyly mektep bitir­gender men kolledj túlekteri ishinen emtı­hanǵa qatysýshylar az bolǵan joq. Sońǵy jyldary orta eseppen, 82-84 myńdaı adam qaty­syp júr. Bul da úlken bir synaq. Mem­le­kettik attestasııa kezinde de jumys isteımiz. Mektepterde, JOO-da mem­lekettik attestasııadan ótýge mindet­teıtin zań bar. Árbir oqý orny bes jylda bir ret ótedi. Osyndaı kezde at­tes­tasııalyq komıssııanyń ishine biz­diń de testimiz engizilgen. Odan joǵary kýrs stýdentteri, mektep oqýshylary ótedi. Bıylǵy jylǵy biryńǵaı testileýge kelsek, biz daıyndyqty ádette UBT bitkennen keıin birden bastaımyz, sebebi, eń negizgi másele test tapsyrmalaryn qalyptastyrý bolyp tabylady, aıtar bolsaq, test tapsyrmalary qanshalyqty sapaly boldy, qandaı kemshilikteri bar, mine, sonymen shuǵyldanamyz. Odan keıin oqý jylynyń basynda biz búkil oqý oryndarynyń qoryn jınaımyz, onda árbir oqý ornyndaǵy oqýshylar týraly málimetter alynady. Onyń qan­shasy orys, qanshasy qazaq, qanshasy basqa tilde oqıdy, t.s.s. basqa da túrli máli­metter jınaımyz. Ol mektep, biz­diń pýnktten qansha shaqyrym jerde or­na­lasqanyn bilý mańyzdy. Eger ol 50  sha­qyrymnan alys ornalassa, ondaǵy bala­lardy testileýden bir kún buryn ákelip, daıyndaý kerek, 50 shaqyrymnan jaqyn bolsa, olar da tańerteńgi ýaqytta tasymaldanady, bul ister jergilikti jerdegi komıssııalarǵa júktelgen. Al, biz olarǵa osy jumysty oryndaý úshin málimetter jınaımyz. – UBT-nyń bıylǵy kórsetkishteri kóńil kónshiterlik pe? – Oqýshy ótinishteri 13 naýryzdan 25 sáýir­ge deıin ótkiziledi. Sebebi, anyq­ta­maǵa sáıkes UBT-ǵa barlyǵy birdeı qa­ty­­­sýy qajet dep tabylmaıdy, tek qana bıyl­­­ǵy jyly JOO-na barǵysy kele­tin­­­der­ge mindetteledi. Sondyqtan olar óti­­­nish jazady, mine, sol ótinishter­di jı­­­­n­a­­­­ǵan kezde biz testileýge qan­sha adam qaty­­­­­sady, onyń qan­shasy qaı til­­­de degen má­­­li­­­­­met­terdi ala­myz. Bıyl­ǵy jy­ly my­sal­­­­ǵa aıtar bol­saq, 25 sáýir­ge de­ıin 869 99 óti­nish beril­di, onyń ishin­de 63026-sy qa­z­aq tilinde, al 23 973-i orys tilinde oqy­­­­ǵan­­­dar. Árıne, ótinish bergenderdiń bar­­­ly­ǵy birdeı kele bermeıdi, túrli sebep­­ter­men qatyspaı qalatyndar da kez­desip jatady. Bıylǵy UBT-ǵa 84 079 adam qat­ysty. Bul jalpy bıylǵy jyly mek­tep biti­rý­shilerdiń 69,5 paıyzy degen sóz, onyń ishinde qazaq tilindegiler – 61739, al orys tildileri – 22340 adam. Mine, endi sany belgili bolǵannan keıin test tapsyrmalarynyń kitapshalaryn daıyndaı bastaımyz. Testtiń mazmunyna kelsek, 125 suraq qamtylady, barlyǵy bes pán bo­ıyn­sha, ár­qaısysynda 25 suraqtan. Onyń ishinde min­­detti pánder – qazaq tili, matematıka, Qazaq­­stan tarıhy, orys tili jáne de be­sin­­­shisi mamandyqqa baılanysty mek­tep bi­ti­­rýshiniń ózi tań­daı­tyn pán bar. Tań­daý pánderi maman­dyq aıqyndaýǵa múm­­kin­dik beredi. Jal­py, ár túlekke tórt ma­­man­­­dyq tańdaýǵa múm­kindik jasalady. – Oqýshylar kóbine qandaı mamandyqtardy tańdaıdy?         – Barlyǵy granttardyń sanyna baıla­nysty. Memleketimizdiń saıa­saty boıynsha granttar el ekono­mı­kasyn damytýǵa arnalǵan eń qajetti mamandyqtarǵa beriledi. Atap aıt­qanda, tehnıkalyq ǵylymdar jáne teh­nologııalar salasyna kóp bóli­nedi. Odan keıin bilim, aýyl sharýashylyǵy jáne densaýlyq saqtaý salalary baǵytyna basymdyq berilgen, granttardyń kóp­shiligi osylarǵa belgilenedi. Soǵan baı­lanysty tehnıkalyq ǵylymdar men tehnologııalar boıynsha mamandyq tań­daǵanda oqýshy negizgi pán retinde fızı­kany tańdaıdy, sol sııaqty bıologııa pánin tańdaýshylar da óte kóp, sebebi, densaýlyq saqtaý salasy men aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy biraz maman­dyqtar bıologııany qajet etedi. Odan keıin geografııa men shet el til­deri de kóp tańdalatyn pánderge jata­dy. Bul grantqa qatysty áńgime. О́ıt­keni, túlekterdiń kópshiligi memleket esebi­nen tegin oqýdy qalaıdy. Sebebi túsi­nikti, birinshi, áleýmettik jaǵdaıǵa baı­lanysty, ekinshiden, túlekterge jataq­hana beriledi. Munan keıingi taǵy bir kategorııany aıtsaq, aýyl balalaryna arnalǵan kvota bar. Osy joǵarydaǵy mamandyqtarǵa bólinetin oryndardyń otyz paıyzy mindetti túrde aýyl mek­tepterin bitirgenderge beriledi. Endi osyndaı jerde bir kemshilikti aıtpaı ketý múmkin emes. Jańa aıtqanymyzdaı, bir pán tórt mamandyqty tańdaýǵa múmkindik beredi. Osyǵan baılanysty keıde mektep bitirýshiler mamandyqty durys tańdamaı qalýy múmkin. Qandaı mamandyqqa oqýǵa barasyń degen suraqqa balalar onsha jaýap bere almaı kúmil­jip qalady, al endi qandaı pándi tań­da­dyń dese, múdirmeı birden jaýap berip jatady. Nege? О́ıtkeni, pándi tańdap alady da, odan keıin balǵa baılanysty qaı jerge baratynyn sheshe­di. Sonda endi qarańyz, mysaly, bıo­lo­gııa pánin tańdaǵan bala qaı oqý orny­na bara alady? Birinshiden, jalpy medısına mamandyǵyn tańdaý quqy bar. Alaıda ball deńgeıi boıynsha ótpeı qalǵan jaǵdaıda, taǵy qandaı mamandyqty tańdaýǵa bolady degende, endi abıtýrıent áıteýir bireýin tańdaýǵa kóshedi, sóıtip, tańdaý barysynda múlde basqa jaqqa ketip qalady. Mysaly, ekinshi mamandyq retinde agronomııany kórsetse, úshinshi múmkindik – ekologııa, tórtinshi mamandyq bıologııa pániniń muǵalimi. Sonda qarap otyrsańyz, bir pán arqyly tórt túrli baǵyttaǵy maman­dyqty tańdaıdy. Mundaǵy olar­dyń maqsaty qalaı bolǵan jaǵdaıda da grantpen oqýǵa túsý kerek dep oılaı­dy. Osyndaı kemshilikter bar. Biraq en­di shy­nymen de grantpen oqý otbasyna aýyrt­­palyq túsirmeıdi, ekinshiden, grant­­­tardyń baǵasy jylyna 360 myńnan bas­tap ári qaraı 700-800 myńǵa deıin je­tedi. Bıyl da sol deńgeıde. – Keıde aldyn ala daıyndyq testi­leriniń kórsetkishi boıynsha 100-­diń ústinde ball alyp júrgen oqýshy negizgi synaqta odan áldeqaıda tómen baǵa alyp shyǵady degen shaǵym­dar­dy qulaǵymyz shalyp qalady. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasady? – Mundaı jaǵdaılar óte sırek kez­de­sedi. Olardyń oqý jylynyń basy­nan beri alǵan baldyq kórset­kish­teri kóp­shilik jaǵdaıda UBT nátıjesimen sáı­kes keledi. Árıne, aýytqýlar bola­dy, biraq olar sonshalyq jer men kókteı emes. – Synaq kezinde jergilikti ko­mıs­sııa­lar qandaı jumystarmen aınalysady? – Negizgi kezeńge daıyndyqtyń taǵy bir túrin aıtatyn bolsaq, tehnıkalyq quraldardy, onyń ishinde beınebaqylaý, metall izdegishter, qatysýshylardyń qaltasyndaǵy uıaly telefondardy neme­se basqa da ruqsat etilmegen zattar­dy anyqtaýǵa múmkindik beretin, uıaly baı­lanysty tunshyqtyratyn qural­dar­dy jergilikti komıssııalar óte qatań baqylaýda ustaıdy. Biz jiber­gen mınıstr­lik ókilderi ishinde bir teh­nıka­lyq maman bolady, sol barǵan kezde qural­dardyń daıyndyǵyn tekseredi, bul júıe de sońǵy kezderi qalyptasqan. My­saly, jergilikti bıýdjet arqyly ashyl­ǵan pýnktterge de sondaı talap qoıamyz. – Nátıjeler qandaı joldarmen jetkiziledi? – Byltyrǵy jyldan bastap nátı­je­lerdi jarııalaýdyń ádisterin ózgert­tik. Úsh túrli jolmen, birinshiden, mek­tep­terge tizim boıynsha famılııasy kór­setil­gen vedomostar jiberiledi, bizde ereje boıynsha test qaı kúni bolsa, nátı­je de sol kúni shyǵarylady, soǵan oraı qorytyndy mektepke sol kúni jiberiledi. Munda oqýshylardyń aty-jóni, baǵasy tolyq kórsetiledi. Ekinshi túri, test ótken jerdegi taqtaǵa tizimdi ilip qoıý arqyly habarlanady. Munda oqýshylardyń aty-jóni kórsetilmeıdi. Byltyrdan bastap osylaı istep júrmiz. – Nómirler arqyly belgileýdi aıtyp otyrsyz ba? – Iá. Ár qatysýshynyń óziniń jeke sáıkestendirilgen nómiri bar, ekinshiden, test tapsyrýshynyń jeke kody beriledi. Sol arqyly kórsetiledi. Úshinshi ońaı joly, kod arqyly ınternetten taba alady. Iаǵnı, bizdiń saıttan testileýdiń nátıjesin kóre alady. – Gazetterde jarııalanbaı ma? – Gazette konkýrstyń nátıjesi tamyz aıynda jarııalanady. – Synaq kezinde qandaı áreket­terge qatań tyıym salynady? Bıyl son­daı qansha zań buzýshylyq baıqaldy? – Synaq qoımadaǵy suraq-kitapsha­laryn alyp kelýden bastalady. Bul jerde UQK-niń adamdary alyp kelip, test ótkizetin mınıstrlik ókilderine tap­sy­rady. Árbir aýdıtorııadaǵy bólin­gen ba­lalardyń sany belgili bol­ǵan­­dyq­tan kitapshalar sol retpen daıyn­dalady, jalpy UBT ótkizýge, jaýap­taryn toltyrýǵa úsh jarym saǵat beri­ledi. Jyldaǵy bir kemshilik: oqý­shy­lar arasynda synaqqa telefon alyp kirý tyıylmaı otyr. Tipti, bireý emes, birnesheýin alyp kelýshiler sany múlde azaıar emes. Bıylǵy jyly my­saly testileýge kirgizý kezinde 15700 tele­fon alyndy. Al test ótip jatqan kezde 13700 telefon qolǵa túsirildi. Árbir eki adamnyń bireýinde telefon bar degen sóz. Osy másele alańdatady. Biraq mundaı jaǵdaılardy mınıstrlik ókilderi jiti baqylaıdy. Bireýge telefonmen syrttan kómek kórsetilip jatsa, árıne, telefony tárkilenedi, eskertý beriledi, eskertýge kónbese, onda aýdı­torııadan shyǵarylady. Bıyl 38 bala sondaı telefon úshin aýdıtorııadan qýyldy. Bireýdiń ornyna bireýdiń kirip ketýi byltyr kóp kezdesken. Almaty oblysynda, Uzynaǵashta 13  adamnyń ornyna arnaıy daıyndalǵan stýdentter kirgen, uıymdastyrýshy top jumys istep, aqsha jınaǵan, mundaı jaǵdaılar byltyr jarııa etildi. Bıyl osyndaı bir jaǵdaı OQO-da, Saryaǵash qalasynda oryn aldy. Endi bir kemshilik, jergilikti jerdegi memlekettik komıssııa men synaq tapsyrýǵa jiberilgen ókilder ara­synda keıde kelispeýshilikter kez­desip qalady. Ondaı da jaǵdaı boldy. Bir-eki ret memlekettik komıssııanyń múshe­leri, ókilderi aýystyryldy, sóı­tip, máseleler der kezinde sheshildi. Aqtóbe qalasynda 6 maýsym kúni bizdiń eki pýnktte synaq ótýi kerek bolatyn, biraq sondaǵy terrorlyq áreketke baılanysty keıinge qaldyrylyp, 7  maý­symda ótkizdik. Bir kún keshikkeni bol­masa, testileýge basqa áseri tıgen joq...Apellıasııalyq komıssııa, sondaı-aq árbir pýnktte jergilikti komıssııa bar. Ortalyqta respýblıkalyq komıssııa jumys isteıdi. Jergilikti jerdegi komıs­sııanyń quramyna sol jerdegi pán muǵa­limderi tartylady, biz tek olarǵa bir adamdy ǵana uıymdastyrý jumysyna qosamyz. Birinshi shaǵym jergilikti komıssııaǵa kelip túsedi. Olar test suraqtarynda kemshilik bar dep tapqan jaǵdaıda ortalyqqa jiberedi. Muny ortalyqtaǵy respýblıkalyq komıssııa bekitedi. Bıyl sondaı 541 shaǵym tústi. Biraq sonyń 139-y qanaǵattandyryldy. Sebebi, kóp aqaý tehnıkalyq jaǵdaıdan ketken. Bir-ekisinde test tapsyrmasy suraǵyndaǵy sýretter jyljyp ketken. Durys shyqpaı qalǵan, anyq kórinbeıdi. Keı jaǵdaıda basqa jaýap belgilengen. Bul ártúrli oqýlyqtaǵy bir-birine sáıkes kelmeı qalǵan jaǵdaıdan oryn alǵan olqylyqtar. – Búkil UBT tapsyrmalarynan qansha qate tabyldy? – Bıylǵy qate 0.14 paıyzdy quraıdy. Soń­ǵy jyldary test tapsyrmalarynyń sapa­sy jaman emes. Bıylǵy jylǵy jetis­tigimiz – biraz kitapshalardy túrli-tús­ti sýretpen shyǵardyq. Sebebi, sýret tap­­syr­­many qurastyrǵan kezde kór­neki­­ligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Ár ýa­­qytta dıagrammalardy, fýnk­sııa­­­­nyń grafıkterin, kestelerdi kóp qol­­­da­­n­a­myz. Bular test tapsyrmasyn tez túsinýge múm­kindik beredi. Synaq kitap­­­tary shama­men 50-60 betteı bola­dy, keı­de munan da az bolýy múm­kin, bi­raq sonyń bárin sapaly shyǵarý­ǵa ba­ryn­­sha kóńil bólinedi. Olar­dy syrt­qy bas­pa­larǵa bermeımiz, ózimiz­de shy­ǵa­ry­la­dy. Mem­lekettik qupııa­ny saqtaý talaby bo­ıynsha solaı. Mindeti­miz – onyń sa­pa­syn jylda jaqsartyp otyrý. Soǵan baı­la­nys­ty baspahana soń­ǵy jyl­dary jańa teh­nıkamen jab­dyqta­lyp, túrli-tústi kitapsha shyǵarýǵa jaǵdaı týǵyzylýda. – Jergilikti jerlerge synaq kitapshalary qalaı jetkiziledi? – Memlekettik qupııany saqtaý erejeleri boıynsha arnaıy qapqa salynyp, muqııat qadaǵalanady. ...2011 jyly mynadaı bir jaǵdaı oryn aldy. Qyzylorda oblysynyń Jańa­qorǵan aýdanynda oramadaǵy kitap­tar ashylyp, qoımada turǵan jeri­nen urlanǵan, suraqtarǵa jaýap daıyndap, muǵalimderge taratylyp ketken, keıin zań buzǵandar sottaldy. Mun­daı jaǵdaı­lar qaıtalanbas úshin búgin­de barlyq sharalar qarastyrylǵan. – Mamandar az ýaqytta qalaı daıarlanady? – Mamandar daıarlaý ońaı sharýa emes, birinshiden, bul tyń sala, ekinshiden, JOO-da arnaýly testologııa týraly pán joq. Sondyqtan mamandardy ózi­miz­de oqytyp jatyrmyz. Ol úshin shetel­den mamandar shaqyrylady. Bol­masa tájirıbe jınaqtap qaıtý úshin maman­dar shetelge jiberiledi. Osy maq­satta eki Halyqaralyq assosıasııaǵa múshemiz. Biri Halyqaralyq bilim salasyndaǵy baǵalaý assosıasııasy dep atalady, ekin­shisi – Eýrazııalyq bilim baǵalaý assosıasııasy. Ekeýinde de ózimiz sııaqty áriptesterimiz jumys isteıdi, odan tys konferensııalarǵa qatysamyz, basqalardyń tájirıbesin úırenip, kásibı biliktilikti arttyrýǵa barynsha kóńil bólip otyramyz. – Synaqtaǵy sátsizdikterge bola jańa ómirge aıaq basqaly turǵan jet­kin­shektiń keıde taǵdyry qıylyp kete baratyn qaıǵyly jaǵdaıǵa tap bolyp jatatynymyz ókinishti. Mun­daı oqıǵanyń aldyn-alý jaǵy qalaı qarastyrylǵan? – Mundaıda árbir mektepte balamen tikeleı qoıan-qoltyq jumys isteıtin psıhologtarǵa úlken úmit artylady. Ekinshiden, onymen aınalysatyn basqa mekemeler de óz qyzmetterin usynady. Túsindirý jumystary kezinde osyǵan basa nazar aýdaramyz. Test mańyzdy, biraq bala ómiri bárinen qymbat. Sol úshin ata-ana, mektep tarapynan qysym bolmaý jaǵy qadaǵalanady. Búkil jumysty balalarmen jumys isteý erejelerin meńgergen maman pedagogtar atqarady. Bıylǵy UBT-nyń ereksheligi, birde-bir mundaı kóńilge qaıaý túsiretin jaǵdaı oryn alǵan joq. – Test suraqtaryn kimder daıyn­daıdy? – Eń birinshi bul jumysqa mekteptiń muǵalimderin qatystyramyz. Olarǵa biliktilik kategorııasy joǵary, eńbek ótili bar, osyndaı jumysqa buryn qatysyp júrgen tájirıbeli adam bolýy kerek degen talaptar qoıylady. Jáne ony oblystyq bilim basqarmasy usynýy kerek. Osylardan irikteımiz. Keı jaǵ­daıda JOO-nyń oqytýshylary da qaty­sa­dy. Bularǵa arnaıy semınar ótkizi­ledi. Sodan keıin olar test tap­syr­ma­laryn jasaıdy, ári qaraıǵy jumys­ty basqa top júzege asyrady. Test sapasyn tekserýdiń tıimdi bir joly synaq­ty mektepterge baryp ótkizý bo­lyp taby­lady. Iаǵnı, aprobasııa túri. Munda balaǵa baǵa qoıylmaıdy, keri­sinshe test sapasyn anyqtaımyz. Qara­paıym qaǵıda: test tapsyrmasyn balalardyń barlyǵy oryndaıtyn bolsa, endeshe, ol jaramsyz degen sóz, óıtkeni, bul qarapaıym jaı jeńil jol bolyp shyǵady, munymen bir synypta otyrǵan oqýshylardyń bilim deńgeıi baǵalanbaıdy, ekinshi jaǵdaı –eshkim jaýap bere almasa da solaı, ondaı synaq tapsyrmasy avtomatty túrde jaramsyz bolyp shyǵady. Sebebi, olaı bolýy taǵy durys emes. – UBT-ǵa kópshiliktiń senimi týraly ne aıtar edińiz? – UBT-ǵa qoǵamnyń kózqarasyna oraı 2012 jyly arnaıy saýaldama júrgizilgen bolatyn. Muny Qazaqstan sosıologtary men saıasatkerleri qaýym­dastyǵy júrgizdi. Odan keıin 2014 jyly Memlekettik bilimdi damytý baǵ­­darlamasynyń oryndalý barysy boıynsha taǵy da basqa uıymdar saýal­dama júrgizdi. Sonyń ishinde bir suraq, osy qoǵamnyń UBT-ǵa piki­ri­ne qatys­ty. Sondaǵy jaýaptarǵa qarap otyr­saq, saýaldamaǵa qatysqan maman­­dar­­­dyń 70 paıyzy, odan sál ar­tyǵy UBT qa­lyptasqan júıe dep esep­teıdi, jáne de JOO-na túsýdi tıimdi uıym­dastyrýǵa múmkindik beretin júıe delin­gen. Shyndyǵynda, syrt kózben qaraı­­tyn sarapshylar UBT rólin durys túsi­­nedi dep oılaımyn. Sonymen qatar, ol áleýmettik mindetti atqarýshy, aýyl mektepterinde oqyǵan balalardyń JOO-na kóp shyǵynsyz, alysqa at arylt­paı-aq túsýine múmkindik týǵyza­tyn júıe retinde mańyzdy. Endi árıne, ata-analar kóbine UBT týra­ly dál málimetti balasy oqý bitirip jatqan­da bile bastaıdy. Bul jaıt muǵalim­derge jaqsy aıan... Muny damytý kerek, jetildire túsý kerek degen pikir­ler bar. Osynyń qorytyndysy retin­de bir nárseni aıtýǵa bolady, bıyl bilim týraly ózgeris engizildi. UBT-nyń anyqtamasy ózgertildi. Eger 2004 jyldan beri ol birinshiden, attestat úshin tapsyrylatyn synaq bolsa, ekinshiden, JOO-na túsý úshin ótkiziletin, endi kelesi jyldan bastap UBT synaǵy tek qana JOO-na túsýge múmkindik beredi. Iаǵnı taǵy bir jańa kezeńge taban tiregeli turmyz. Ol úshin daıyndyq jumystaryn júrgizýimiz kerek, árıne. Bul jumystar endi ǵana bas­talyp jatyr. Anyqtama zańda ózger­til­genmen, basqa qujattar áli daıyn­dalǵan joq. Jospar jasalǵan joq. Soǵan baılanysty biz qazir úlken bir jańa belesti betke alǵaly turmyz. – Áńgimemizdi qoryta kelgende, bıylǵy UBT-nyń qorytyndysy qandaı? – Bıylǵy synaqta 125 baldy 19 oqý­­­sh­y aldy, onyń kópshiligi Almaty qala­­­synan jáne Ońtústik Qazaqstan ob­ly­sy­nan. Sondaı-aq, Shyǵys Qazaq­stan, Qaraǵandy, Batys Qazaqstan ob­lys­tary men Astana túlekteri jaqsy nát­ıjeler kórsetti. Mundaı joǵary bal­ǵa ıe bolǵandar byltyr 5, odan buryn 7 edi. Biraq 2011 jyly olar­dyń uzyn-yrǵasy 30 oqýshyǵa jetipti. 100 baldan joǵary jınaǵandar sany da belgili. Bular – 16565 qatysýshy, ıaǵnı búkil tapsyrýshylardyń 19 paıyz­­dan astamyn quraıdy. Al, 50 ball jı­naı almaı qalǵandar sany –14252. Biraq bul jerde bir jaıtty eskerýimiz kerek, 50 baldyq kórsetkish keıbir maman­dyqtarǵa mindettelmeıdi, óıtkeni, bizde 25 shyǵarmashylyq mamandyq bar. Olarǵa túsý úshin 50 ball jınaý min­detti emes, onda eki pán – Qazaqstan tarı­hy men qazaq tili pánderi eskeriledi. Qalǵan eki pándi JOO-da tapsyrady. Son­dyqtan olardy joly bolmaı qalǵan­dar sanatyna qosýǵa eshqandaı negiz joq. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»