Qarjy kúzetinde

Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıtetine – 20 jyl

«Otandy qorǵaý degen maman­dyq bar». Sonaý 1971 jylǵy «Ofıserler» dep atalatyn kınofılm qaharmandarynyń biri maqtanyshpen osylaı degen edi. Bul sózderdi memlekettik aýdıtor mamandyǵyna qatysty aıtýǵa da ábden bolady dep esepteımin. Bıyl Respýblıkalyq bıýdjet­tiń atqarylýyn baqylaý jónin­degi esep komıteti aıtýly data – óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótýde. Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ujymdy mereıtoımen quttyqtaýy, esep komıteti qyzmetkerleriniń eńbegi men kási­bıligine qoǵamda atqaratyn qyz­metine laıyqty baǵa berýi – biz úshin úlken qýanysh. Bul tek bizdiń eńbegimizge ǵana emes, sondaı-aq, úzdik álemdik stan­­­darttar boıynsha jumys is­teı­­tin táýelsiz aýdıt ınstıtý­tyn qalyptastyrýǵa 20 jyl boıy óz úlesin qosqan aǵa býyn árip­­­tes­­terdiń eńbegine berilgen baǵa. Olar – Músiráli О́tebaev, Al­da­nysh Nurymov, Qaıyrbek Seıit­­qul, Jaqsybek Qulekeev, Raqym­­bergen Toqseıitov, Altaı Zeınel­ǵabdın, Ánýarbek Sultan­ǵazın, Tórehan Qosjanov jáne esep ko­mıtetinde ártúrli jyldary eń­bek etken basqa da kóptegen kisiler. Esep komıtetiniń negizin qa­laý­shy­lardyń alǵashqy leginde tur­­ǵan ustazdarymyzǵa, aǵa býyn áriptesterimizge qurmetimiz ben rıza­shylyǵymyzdy bildire oty­ryp, «biz sizderdiń dańqty isteri­ńiz­di jalǵastyrýshylarmyz, tań­daǵan mamandyǵymyzdy maqtan tutamyz» degimiz keledi. Qazirgi esep komıteti – bul rýhy kúshti, biliktiligi joǵary mem­­le­kettik qyzmetshiler ujymy. Búgingi bizdiń aýdıtorlardyń maq­saty bıýdjet qarajatyn paıda­laný kezinde jiberilgen qate­lik­terdi anyqtaý jáne kemshilik­terdi kórsetý ǵana emes, sony­men qatar, memlekettik organ­dar­dyń basshylary men olardyń qarjy­lyq qyzmetterine memle­ket­tik organdardyń jumys isteý, sala­lar­dy damytý tıim­di­ligin art­tyrý­ǵa, sondaı-aq, táýekel­der­di baǵa­laý men qandaı da bir eko­no­mı­­ka­lyq sheshimderdi qabyl­daý­dyń saldarlaryn boljaýǵa kómektesý. Osy tusta kóp jyldar boıy esep komıtetiniń múshesi bolyp ju­mys istegen ustazym Aldanysh Nurymov aqsaqaldyń jol po­lı­sııasy ofıserlerimen bolǵan áń­gi­mesi esime túsip otyr. Budan on eki jyl buryn qolymyzdaǵy rýletka-ólshegishpen jáne fotoapparatpen «Astana-Al­maty» av­tojoly qurylysynyń sapa­syn tekserip júrgen bizge olar ja­­qyndap kelip: «Sizder kim bo­la­­syz­dar?» degen edi. Sonda Al­danysh aq­saqal «Biz Úkimetke ar­nal­ǵan MAI ókilderimiz» dep qys­qa, ári nusqa jaýap bergen bolatyn. Osyndaı qarapaıym da para­satty jaýaby arqyly Aldanysh Nurymov memlekettik aýdıt­tiń mán-maǵynasyn olarǵa uǵyn­dyra bildi. Eger bizdiń aıbyndy ofıserlerimiz jol-kólik oqı­ǵa­larynyń aldyn alyp, jol qoz­ǵa­lysynyń qaýipsizdigine jaýap berse, memlekettik aýdıtorlar qu­qyq buzýshylyqtyń aldyn alyp, bıýdjet qarajatynyń halyq ıgi­li­­gi úshin durys paıdalanylýyna jaý­ap beredi. Búgin esep komıtetinde 62 aýdıtor jumys isteıdi. 7 trıllıon teńgelik bıýdjettiń durys paıdalanylýyn kúzetý úshin bul óte az san. Olarǵa mıllıard teńgege arnalǵan qarjylyq qujattardy jete zertteýge týra keletini ábden túsinikti. Máselen, aýdıt júr­gizýge belgilengen merzim bolady. Osy belgilengen merzim ishinde ol taqyrypqa enýi, sonan keıin aýdıt nysandarymen anyqtalýy, negizdelýi ári qabyldanýy tıis nátıjelerdi resimdeýi qajet. Memlekettik aýdıtor bolý – bul ózińe orasan zor jaýapker­shi­lik júkteý. Keıbireýler memlekettik aýdıtor mamandyǵyn zeriktire­tin, birsaryndy kásip ıesi dep san­aýy múmkin. Olar: «Qaǵazdar men qar­jylyq qujattarǵa kúni boıy kó­mi­lip otyrýdyń nesi qyzyq?» deıd?. i. Árıne, aýdıtor eńbegi úlken zeıin qoıýdy, yjdaǵattylyq pen shydamdylyqty talap etedi. Esep komıtetiniń qyzmetkeri ekonomıka men qarjy salasy boıynsha úzdik teorııalyq bilimdi meńgerip qana qoımaı, sonymen qatar, taldaý qabiletin de ıgerýi qajet. Sonymen, esep komıtetiniń memlekettik aýdıtorlary degeni­miz kimder? Olardyń áleýmet­tik beınesine zer sala keteıik: Aýdıtordyń memlekettik qyz­metiniń ortasha ótili – 15 jyl­dan astam, olardyń kóbiniń mınıstr­likterdegi, jergilikti jer­ler­degi bılik organdary men jeke sektordaǵy bas býhgalter, departament basshylary, aýdıtorlar men qarjygerler retindegi jumys tájirıbesi bar. Olardyń negizgi bóligi – áli qyryqqa tola qoımaǵan jastar. Báriniń joǵary ekonomıkalyq bilimi bar. Sonymen qosa, kóp­shi­ligi Qazaqstan Respýblı­kasy Prezıdentiniń janyndaǵy Mem­lekettik qyzmet akademııasynda  jáne «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha qosymsha bilim alǵan. Bul az deseńiz, bizdiń jekelegen aýdıtorlarymyzda halyqaralyq INTOSAI dıplomdary bar. Keı­bireýleriniń Eýropa men Azııadaǵy ózderiniń sheteldik áriptesterine mamandyqtary boıyn­sha dáris beretindigi bizdi qýan­tady. Bul – olardyń daıyn­dyq deńgeıiniń jáne sheteldegi bedeliniń aıqyn aıǵaǵy. Budan basqa, búginde esep ko­mı­­tetiniń shekpeninen shyqqan­dar Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń Ákimshiliginde, Úki­mette, Parlamentte jumys is­teı­di, ulttyq holdıngter men kom­pa­nııa­larda, oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákim­dik­terinde basshylyq laýa­zym­­­dar­dy atqarady, tekserý ko­mıs­­sııa­­lary­na basshylyq jasaıdy. О́zderiniń «jastyǵyna» qara­mas­tan, aýdıtorlar aldary­­na qoıǵan mindetterin minsiz at­qarýda. Oǵan qosa, Qorlan Áýbákirova, Darhan Tóleýbekov, Qa­nat Ibraev, Sarjan Qalıollın, Aı­týar Balyqbaev, Ákimjan Ju­ma­baev, Ǵaını Syzdyqova, Zýrakúl Ákimhanova, Talǵat Mús­limov jáne taǵy basqa aǵa býyn ókilderiniń, tálimgerlerdiń ıgi isteri kishi býynǵa úlgi-ónege. Olar onjyldyqtar boıy qıyn ári el ıgiligi úshin qajet eńbekke degen adaldyǵyn saqtap keledi. Aýdıtorlar ádettegideı asa baısaldy jáne olar qol jetkizgen jetistikteri týraly ashylyp aıta bermeıdi. Áriptesterimizdiń júrgizgen tekserýlerinen keıin bıýdjetke qalpyna keltirilgen mıl­lıardtaǵan teńgeler, jetil­dirilgen zańdar, salynǵan aýrýhanalar men mektepter, eń shal­ǵaıdaǵy aýyl turǵyndaryna jet­kizilgen aýyzsý, joldar men ǵalamtor jelileri – osynyń bári olardyń kásibıligin aıǵaqtaıdy. Jas ta bolsa, úlkenderdiń qur­­­metine ıe bolyp, naǵyz kási­bı maman retinde baǵalanyp júr­­gen jas aýdıtorlar bar. Olar­­­­dyń qa­taryna eń aldymen eń­bek joldaryn ınspektor, sa­rap­­shy qyzmetterinen bas­ta­­ǵan Nurlan Katrenov, Shyń­­ǵys Kúreńbek tegi, Alena Asqarova, Álınur Bolatuly, Jam­­byl­h­an Myrzahanov, Rýslan Meldebekov, Qýanysh Saǵym­baev­­tar­dy jatqyzýǵa bolady. Mem­lekettik aýdıtor degen qur­metti atqa laıyq osy bir jan­dar aýdıt nysandaryndaǵy Esep komı­teti­niń aınasy ispetti. Jınaq­taǵan tájirıbesimen birge jas aýdıtorlardyń bedeli de jyl ótken saıyn óse túsýde. Oblystardyń birin­de ákimniń orynbasary bolyp qyzmet isteıtin azamat birde maǵan: «Bala kezimizde biz bar­lyq ǵarysh­ker­lerdiń attaryn, túr-kelbeti men ómirbaıanyn jat­qa biletin bolsaq, endi esep komı­tetiniń barlyq aýdıtorlaryn bilemiz. О́z isin jetik meń­ger­gen besaspap mamandar oblys­ty tekserýge kelgende bizge de ońaı soqpaıtynyn bárimiz túsine­miz» degen edi. Memlekettik aýdıtor­lar­dyń qatelesýge esh qaqysy joq. Aýdıtorlyq esepte qandaı tujy­rymnyń bolatyndyǵy­na, kóbi­nese, onyń biliktiligi men kásip­­qoılyǵy ǵana emes, sondaı-aq keıde adamdardyń, jobalardyń odan arǵy taǵdyry, jalpy alǵan­da, tipti salalar men ekonomıkany damytý baǵyttarynyń algorıtmi de áser etedi. «Men ómirde joly bolǵan adammyn, óz jumysymdy jaqsy kórem. Bir aǵzadaı tutas, tamasha ujymda qyzmet etý – úlken baqyt. Mundaı ujymda áriptesterimmen birge aýdıt júrgizý de, praktıkada jıi kezdesetin problemalyq máse­lelerdi sheshý de jeńil tıedi», deıdi asa tájirıbeli aýdı­tor­­lar­­dyń biri Talǵat Múslimov. Ol Konfýsııdiń «О́zińizdiń jany­ńyzǵa unaıtyn jumys tańdańyz, tek sonda ǵana siz ómir boıy ju­mys isteýge mindetti bolmaısyz» de­gen sózderin de aıtýdy umyt­pady. 20 jyldan astam jumys ótili bar Sáken Ǵabbasov: «Aýdıtor­larǵa qoıylatyn talaptar jyldan-jylǵa kúsheıýde, biliktiligin arttyrý júıesi jaqsartylýda. Budan 10-15 jyl buryn tekserýshiler úshin múmkin emes bolǵan nárse­ler qazir aýdıtorlardyń kúnde­likti jumysynyń ajyramas bóligi bolyp qabyldandy. Bul – tek­seriletin nysandardy aldyn ala zerdeleý, táýekelderdi baǵalaý, aqparattyq júıede aýdıt jospary men aýdıt baǵdarlamasyn jasaý, anyqtalǵan buzýshylyqtardy jikteý, aktilerdiń elektrondyq esebi jáne olardyń elektrondyq saqtalý júıesi», deıdi. Memlekettik aýdıt júıesi úshin kadr­lar daıarlaý maqsatynda Res­­­pýb­lıkalyq bıýdjettiń at­qa­rylýyn baqylaý jónindegi esep ko­mı­tetiniń Tóraǵasy Qozy-Kór­pesh Jańbyrshınniń bastamasymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıteti bazasynda «Memlekettik aýdıtor» atty jańa mamandyq ashyldy. Jazda bakalavrıatta, magıstratýrada jáne doktorantýrada oqýǵa úmitkerlerdi irikteý bastalady. Birneshe jyldan keıin biz aǵa býyn urpaqtyń ornyna keletin bilimdi jastardyń jańa tobyn kóretin bolamyz, árıne, bul – qýanarlyq jaǵdaı. 20 jyl ishinde qol jetkizgen nátıjeler bosańsýǵa sebep emes eken­digi sózsiz. Alda kúrdeli ýaqyt kú­tip tur. Bizdiń tarapymyz­dan tolymdy qaıtarymdy talap ete­tin jańa syn-tegeýrinder paı­da bolýda. «Memlekettik aýdıt já­ne qarjylyq baqylaý týraly» Zań­nyń qabyldanýymen mem­lekettik aýdıtorlarǵa qoıylatyn kásibı talaptar kúsheıýde. Osyǵan oraı bizdi mamandardy sertıfıkat­taý jónindegi jumys kútip tur. Memlekettik aýdıtorlardyń kóp eńbekti talap etetin kúndelikti qyzmetin jáne jumysyna degen asqan kásibıligin kóre oty­ryp, memlekettik aýdıtorlar «kó­rin­­beıtin maıdan jaýyn­ger­leri» sekildi memlekettik qazy­na­ny qorǵaý jolynda odan ári qalt­qy­syz qyzmet ete beredi dep nyq senimmen aıta alamyn. Qambar OMAROV, Esep komıtetiniń uıymdastyrý-baqylaý jáne kadr jumysy bóliminiń meńgerýshisi