Aýylǵa aıryqsha nazar qajet

Qazaqstanda halyq sany az, barlyǵy 16,0 mln. ǵana. Bul jer júzindegi bir ǵana iri qalanyń halqy. Jerimiz óte úlken. Jer asty, jer ústi ıgerilmegen shıkizat baı­ly­ǵy orasan kóp bolsa da, sony uqsatyp, iske asy­ra almaı otyrmyz. Buǵan kinálini syrt­tan izdemegen jón bolar. Memleket basshysy N.Nazarbaev «Bola­shaq­tyń irgesin birge qalaımyz» atty bıyl­ǵy Joldaýynda aýyl máselesine nazar aýdara otyryp, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 2014 jylǵa qaraı 2 ese, al 2020 jylǵa qaraı 4 ese arttyrý kerek ekendigin atap kórsetti. Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Bizdiń jumys isteýdegi olqylyǵymyzdy Keńes odaǵy da óz zamanynda sheshe almaǵa­ny ótirik emes. Keńes ókimeti ol kezde ár­kimniń iskerligimen, ónertapqyshtyǵymen, aqyldy sheshimdiligimen óz turmysyn túzep áketýine, jeke menshikke ruhsat etpedi. Bári úkimettiki, bári qoǵamdiki. Biz osyndaıdan damymaı qaldyq. Qoǵam múddesi men jeke menshik múdde eki túrli. Úkimet múdesine eshkimniń jany ashymaıdy. Jeke menshik óz múddesine bar jan-tánin salyp qorǵaıdy. Burynǵy zamanda bizdiń basshylarymyz jany ashyp ju­mys istemedi. Al istese talan-taraj uıym­das­tyryp, óz múdesin túgendedi. Kabınetten-kabınetke qaǵazdy domalatýdan qol­da­ry bosamady. Sodan jumys júrmedi. Biz osy jattandy ádisten áli shyǵa almaı kelemiz. Burqyraǵan qaǵaz kóp, is joq. Biz osy ýaqytqa deıin shet eldiń tez da­myǵan tájirıbesin, ony damytqan ádisteri men quraldaryn, shaǵyn zaýyt sehtaryn baryp kórgen joqpyz. О́zimiz olardaı isteı almadyq. Olardyń da jaqsy-jamany, ónim­siz-ónimdi quraldary bar. Biz solardyń jetistigi kóbin, paıdalysyn tańdaýymyz kerek. Solardy satyp ákelip, ózimizge orna­týy­myz kerek. Olardyń tájirıbesi mol ma­mandaryn shaqyryp ákep, solardan úı­re­nýi­miz kerek. Olaı istemesek biz sol buryn­ǵy qalpymyzda damymaı tura beremiz. Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy Latvııa, Lıtva, Estonııa elderinde teńiz balyǵy men torftan basqa ónim joq. Bizden arzanǵa áketken teri men júndi óńdep, ıirip toqyma ónerkásibin damytty. Sol matadan kıim tigip satty. Syrttan tasyp ákelingen shıki­zat­ty óńdeýmen damyp, alǵa shyǵyp ketti. Biz nege solaı istemegenbiz? Shıkizat bizdiń Qa­zaqstanda orasan kóp, olaı bolsa, biz nege damymaı qaldyq? Men aýyldyq jerdiń adamymyn. Meniń týyp-ósken elimde dalanyń tabıǵı baılyǵy orasan mol. Sony óńdep, iske asyryp, el ıgiligine jaratyp usynatyn bastaýshy, ıaǵnı eldiń kósemi tabylmaı tur. Sondyqtan shet memleket kásipkerleriniń qolyna túspeı jat­qan mol shıkizat baılyqty tastap jergilikti halyq jan-jaqqa kóship jatyr. Ańnyń da, qustyń da, maldyń da, adamnyń da sońyna ergenderdi paıdaly iske bastaıtyn kósemi bo­la­dy. Men eldiń jergilikti turǵyndary jan-jaq­qa kóship, tarap ketpeı turǵanda, solar­dyń ortasyna baryp, uıytqy bolǵym keledi. О́zim aýylda týyp-óstim. Sondyqtan aýyldyń da, qalanyń da turmysyn jaqsy bilemin. О́sir­gen ul-qyzdarymdy qatarǵa qosyp, óz oryn­daryna taratyp, ata-analyq óz pary­zym­nan qutyldym. О́zim de toqtasqan jasqa keldim. Qazirgi jańa zamanda burynǵydaı oryn­syz kóp shekteý joq. Kim ne istese de óz erki. Osyndaı erkindikte kúnińdi kóre alma­sań óz obalyń ózińe. Osyndaı erkin turmys­ty ákep bergenine Prezıdent N.Nazarbaevqa myń da bir rahmetten basqa aıtarym joq. Eldiń ortasyna baryp, jany ashıtyn aǵaıyn-ilikterimniń basyn qosyp, óz ıesin tappaı qor bolyp jatqan mol shıkizatty óń­dep, halyq múddesine usynyp, sonyń tabysy­men ózimdi ári ár jerde júrgen ul-qyz­darym­dy aýyl ónimderimen asyraǵym keledi. Osy jasqa kelgenshe biraz jerge baryp shapqylap júrgende óz elimizde, shet elderden kórgen tájirıbelerimdi iske asyryp, eldegi mol shıkizat baılyqtaryn óńdeıtin stanok, shaǵyn qural-jabdyqtardy jınaqtap, elge ákep or­natyp, solardy úıretip, qatarǵa qosqym keledi. О́zimizdiń eldiń ár jerinen, alys-jaqyn bir­neshe shet elderden osyndaıdy bizge úı­retetin jaqsy tájirıbeli mamandardy ýaqyt­sha shaqyryp ákelip, sodan úırenbeıinshe biz alǵa jyljı almaımyz. Bizdiń eldiń adam­daryn­da tájirıbe joq. Sodan da bizdiń isimiz júrmeı otyr. Bizdiń jaqta kól kóp, onda ósken qamys-qoǵa kóp. Solar jylda qýrap tekke jatyr. Solardy uqsatyp óńdeıtin stanogi men mamany bolsa, qurylysqa jetpeı alystan qymbatqa satyp ákep jatqan DVP, DSP, qaǵaz jasaýǵa ábden bolady. Aýyl maldarynyń kóp júnderi esh jerge ótpeı, úıilip shirip jatyr. Buryn Keńes odaǵy tu­synda sol júnniń ár qylshyǵy esepte bo­la­tyn. Sony óńdep jatqan burynǵy zaýyt-fab­rıkalar qaıda? Aýylda jazda ár úı 5-10 sıyr saýady. Qal­ǵan kóp sıyrlardy saýmaı buzaýymen bos jiberedi. Olardyń súti óńdelmeıdi. Jaz­daǵy kóp sút qysta bolmaıdy. Ony uzaq saqtaý qıyn. Jazdaǵy mol sútti, sol sııaqty kóp qymyzdy konservilep, untaqqa aınaldyratyn quraly men mamany joq. Muny da iske asyrý qıyn emes. Sony uqsa­typ, elge kórsetetin mamandy tabý kerek. Ertede saıası qýǵynnan shet elge qashqan qazaqtar Túrkııa eline baryp panalap, mal terisin óńdep kúnderin kórgen. Ony jaqsy meń­gergeni sondaı, dúnıe júziniń bárine teri ónim­derin qalaı shyǵarýdy osy qazaqtar úıretkeni tarıhta bar. Sıyr terisin 7 qabat etip bólip shyǵaryp, sodan ártúrli kıimder jasaǵan. Sony biz kóp teriniń ortasynda otyryp bilmeımiz. Teri óńdeýdi shet elden úırený kerek. Bizde ıgerilmegen ulan-ǵaıyr jer men mol sý bar. Osyǵan baý-baqsha egip, onyń ar­zan mol ónimin elge usyný kerek. Osyǵan mu­ryndyq bolatyn maman uıymdas­ty­rý­shy­ny tabýymyz kerek. Az ýaqyt ishinde mol tabys oraltatyn kásiptiń biri – qus ustaý. Muny ustaý úshin kópshilik jerden alys jaılaý men kól kerek. Ol meniń jerimde jetkilikti. Osyny óndirýge meniń tolyq múmkindigim bar. Jeńil tirlik seni izdep, úıge ózi kelmeıdi. Aralap kórip jaqsysyn tańdap úırený úshin shet elge kóp shyǵý kerek. Osynyń bá­ri qaltaǵa, aqshaǵa kelip tireledi. Ondaı aq­sha bizdiń eldiń kedeı halqynyń qaltasynda joq. Sondyqtan bárin bilip otyrsa da, kózderi jaınap, sory qaınap oryndarynan qımyldaı almaı otyrǵany ótirik emes. Isti ári qaraı damytyp, jyljyta almaı otyr. Álemge áıgili Nobel syılyǵyn alǵan ekonomısterdiń aıtýy boıynsha da, ómirde­gi tájirıbe boıynsha da, aýyl sharýashyly­ǵy­nyń 40 %-y, mal sharýashylyǵynyń 60 %-y úkimet qoldaýymen damıdy eken. Ony ekonomıka tilinde dotasııa, sýbsıdııa deıdi. Seniń sharýa qoja­ly­ǵyń qulap qalmaı, aýyl­sharýashylyq ónimin jylda berip turý úshin, ónimińdi úkimet satyp alyp, artyq shy­ǵynyńdy jaýyp otyrady. Osy men aıtyp otyrǵan dotasııa men sýbsıdııa bizdiń Qazaqstanda kópten beri bar. Biraq olardy kim jutyp jatqanyn eshkim bilmeıdi. Kóterip otyrǵan osy tirshilikti qozǵap iske asyrý úshin men sııaqty adamdarǵa memleket tarapynan moraldyq, materıaldyq kómek kerek. Bulaı bolmasa, bul is burynǵy qalpynda qozǵalmaı tura beredi. Máseleniń osy jaǵyn da oılaý kerek. Baıdos О́MIRBEKOV. Astana.