«Dáýir» «Dáýir» bolǵaly qaǵaz – qat, boıaý – qymbat

Biraq, respýblıkalyq baspa kesheni bastapqy baǵytynan áste taıǵan emes Qazir tek bir ǵana Almatynyń ózinde 200-ge jýyq baspahana bar desek, «Dáýir» respýblıkalyq polıgrafııalyq baspa kesheni jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi solardyń biri, irilendirilgen biregeıi. 80-shi jyldary keńestik «Dáýirde» jýrnalıster qaýymyn qosqanda 3500-deı adam qyzmet atqarsa, búgingi keshende 600 adam eńbek etedi. Qazirgi «Dáýir» qazaqstandyq baıyrǵy kásibı jetilgen polıgrafııalyq dástúrdiń laıyqty jalǵasy sanalady. Tarıh betterin paraqtasaq mekemeniń negizgi qyzmetin Almatyda 1932 jyldan bastaǵanyn baıqaımyz. Baılanys jáne aqparat quraldary salasynyń qyzmetkerleri kúni qarsańynda gazet tilshisi respýblıkalyq keshendi baspanyń bas dırektory Svetlana NAZARBAEVAMEN suhbattasyp qaıtqan edi. – Svetlana Myrzahmet­qyzy, baspahana óndirisiniń o zamannan beri qaraı paıdalanatyn negizgi shıkizaty – qaǵaz, qorǵasyn, boıaý edi. Olarǵa degen óndiristiń zárýlik talaptary mezgil-mezgil týyndap, baspa mamandaryn áýrelep, ábigerge salatyny da bolýshy edi. Búgingi jańa tehnologııalar zamanyndaǵy baspa isiniń mazmuny men máni ózgergeni anyq. Bir kezdegi kókeıkesti máseleler de ońtaıly sheshimin taýyp úlgergen shyǵar?! – Birden ashyp aıtaıyn, qazirgi baspa isinde qorǵasyndy materıal retinde múldem paıdalanbaımyz... Al qaǵaz máselesine kelsek, onyń jaıy jyl ótken saıyn kúrdelenip, qıyndaǵan ústine qıyndaı túsýde. Men «Dáýirge» qyzmetke kelgennen beri qaraıǵy ótken 14 jyldyń ishinde qaǵaz baǵasy talaı ret kóterildi. Senesiz be?! Shıkizat ataýlyǵa sondaı baı-baqýat res­pýblıkada, jerinen Mendeleev kestesiniń barlyq elementi tabylatyn elimizde polıgrafııa óndirisi aıtarlyqtaı tapshylyq ári tarshylyq kórip otyr. Qaǵazdy ádettegideı Reseıden satyp alamyz. Olar monopolıst-óndirýshi kásiporyn retinde bizge aıtqanyn istetedi. Qalasaq ta, qalamasaq ta birinshi bolyp óz sharttaryn alǵa tartady. «Bizdiń talabymyz jaqpaı jatsa, ónimimizdi almaı-aq qoıyńyzdar», dep kesip aıtady. «Aǵaıyngershilik jasap, qaǵazdyń baǵasyn azdap bolsa da arzandatýǵa bolmas pa eken», desek: «Bizdiń qaǵaz óndirisin sheteldikter satyp alǵan. Olarǵa quzyrymyz júrmeıdi, sózimiz ótpeıdi» dep qutylady. Ondaı ýájdiń qanshalyqty shyndyqqa janasyp jatqanyn da bilmeımin, biraq, toqsanyna bir ret Reseı tarapy baǵany mindetti túrde eselep kóterýden áste jańylar emes. Biz olardyń aldynda múldem qaýqarsyzbyz. Meniń óz basym san ret Máskeýge, Solıkamskige, Syktyvkarǵa, Sankt-Peterbýrgke baryp, qaǵaz óndirýshi ónerkásiptiń jetekshilerin tikeleı kelisimsharttarǵa otyrýǵa shaqyrdym. Dóńgelek ústel basynda belgili bir mólsherde sheginis jasaǵanmen, kelesi toqsandarda baǵany báribir kóterip jiberedi. Ashqaraq monopolıst kompanııalardyń arany tolyp bitetin kún qashan týady, o jaǵy beımálim... – Túsinikti, bizge bul baıaǵy keńes zamanynan óte-móte tanys belgili «opera áni...» Al, boıaý týraly ne aıtasyz? – Boıaý týraly aıtqanda, keshirińiz, álgi aıtqannyń bárin umytyp... jylaǵyń keledi! Boıaýdy, plastına metaldar men polıgrafııaǵa qajetti barlyq qura­malardy shetelden asa qymbat baǵaǵa satyp alamyz. Ári olarmen tek qana dollar, eýro arqyly esep aıyrysamyz. Bizdiń keshende óndiristik qajetimiz úshin teńgege satyp alatyn birde-bir zat joq. О́ndiriske kúndelikti qajetti shpagat-jiptiń ózine shetelge tapsyrys beremiz. – Búgingi baspanyń úshinshi, negizgi ónimi – alıýmınıı tilimsheleri ózimiz­diń Pavlodardan shyǵady emes pe?! Otandyq ónimniń qyzyǵyn molynan kórý mártebesine qanshalyqty ıe boldyńyzdar? – Onyńyz ras, alıýmınıı  elimizde molynan óndiriledi. Oǵan sóz joq. Biraq, bizdiń zaýyttar alıýmınııdi qorytpa kúıinde shyǵarady. Sondyqtan da olarǵa taýardy shetelge sol qalpynda, saf kúıinde satqan áldeqaıda tıimdi de paıdaly. Jalpy aıtsaq, Qazaqstannyń alıýmınııi shetelde polıgrafııalyq alıýmınıı tilimsheleri bolyp túrlenip, bastapqy baǵasyna edáýir mólsherde baǵa qosyp, elimizge qaıtyp kelip jatyr. Ony biz muqtajdyqtan, baǵasynyń ýdaı ekendigine qaramastan satyp alamyz. Keıde, Qytaıdaǵy nemese Germanııadaǵy sekildi bizde de osynaý alıýmınıı qorytpalardan polıgrafııalyq tilim­sheler jasaýǵa ábden bolar da edi-aý degen oıda qalamyn. Biraq, ázirge júregi daýalap, ondaı qadam jasaıtyn kásipker kúlli elimizdiń ishinen tabylmaı tur. Ony aıtasyz, osy salada men eńbek etken 14 jyldyń ishinde tıisti oryndar polıgrafısterdiń basyn qosyp, bul jaıynda kásibı turǵyda bir-aq ret «aqyldasý» jınalysyn ótkizipti. Bul máseleni Úkimet óz nazaryna alsa artyq emes. – Qazaqstannyń baspa isi salasy Reseıden basqa qandaı shet memleketterge táýeldi? – Germanııa, Qytaı, Italııa, Úndistan, Japonııa... der edim. Tipti, Ýkraınaǵa po­lı­grafııalyq ınelerge tapsyrys beremiz.. – Sizdiń aıtqandaryńyzdan ań­ǵarǵanym, búgingi «Dáýir» bastan-aıaq álemdik jańa satydaǵy eń úzdik tehnologııamen – tehnıkalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen... Iаǵnı, barlyq baspa tehnıkasy shetelderden satyp alynǵan, solaı ǵoı? – Iá, polıgrafııalyq mashınalarymyz túgeldeı derlik Germanııadan ákelingen. Barlyq qosalqy bólshekter de sol elden tasymaldanady. Jumysymyzdyń sapasy da sol mashınalarǵa tikeleı baılanysty. Osyǵan sáıkes maman kadrlardy – baspa isiniń jańa býyndaryn, tıisinshe sol memleketterde nemese sol memlekettiń mashınalaryn jasap shyǵaratyn týystas elderde oqytyp alamyz. – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń búgingideı syrtqy eki betinen tys bar­lyq betteri túrli-tústi qanyqty boıaýmen shyǵatyn kún de taıaý. Demek, bul úderiske qatysty «Dáýirdiń» múm­kindigi jetkilikti ǵoı. – Bizdiń baspa mashına­larymyzdyń barlyǵy da qazirgi zamanǵy sýper-tehnologııalyq talaptarǵa jaýap beredi. Den qoıatyn taǵy bir jaıt, árbir jańa mashınany satyp alarda erteńgi kúnimizdi, bolashaǵymyzdy aldyn ala oıladyq. Mundaı jańashyldyq sáttiń erte me, kesh pe esigimizden syǵalaıtynyna kózimiz jetti. Máselen, búgingi tańda bizdiń sehtar «Egemen Qazaqstannan» basqa 60 gazet basyp shyǵarady, olardyń 40 paıyzy elge álgi aıtqan túrli-tústi boıaýmen taralyp júr. Biraq, osy arada ózgedeı bir ǵana paradoks aıtýǵa májbúrmin: kitap pen gazet ónimi qaı zamannan beri bir mınıstrliktiń qaraýynda edi. Qazir she? Gazet – Aqparat pen kommýnıkasııalar mınıstrligine, al kitap shyǵarý – Mádenıet jáne sport mınıstrligine baǵynyshty bolyp qaldy. – Esesine eki mınıstrliktiń ónimi bir baspadan shyǵady deısiz ǵoı... – Iá... Eki mınıstrlikke qajetimizge qaraı, istiń baıybyna saı kezek-kezek hat jazýǵa da mashyqtanyp aldyq. – Qazaqstandaǵy bas baspa sanatynda eldegi ózge baspalarmen sala­­­lyq, yntymaqtastyq qarym-qaty­nastaryńyz qalaı? – Polıgrafııa salasyna alǵash kelgen kúnnen bastap Qazaqstandaǵy tanymal barlyq baspanyń basshylarymen tanysyp, áriptestik jolda qyzmet etýge shaqyrdym. Nátıjesiz emespiz. – Sizden, ataqty «Dáýirden» kómek suraıtyn áriptester kóp pe? – Buryndary mınıstrlik memlekettik tapsyrys bererde baspaǵa aldyn ala 30 paıyz aqshasyn tóleıtin. Qazir bári de jańa «Memlekettik satyp alý týraly» Zań talaptarynyń aıasynda júrgiziledi. Bizben eń kemi 18 baspa odaqtasa jumys isteýge múddeli. Eshqandaı paıyzdyq túsim almaı, olardyń tapsyrysyn oryndaımyz. Kásibı turǵydan satylap qoıylǵan kedergilerdi kórip-bilip otyryp, ózińiz oılańyzshy, áripteske qalaısha qol ushyn bermeımiz, qııanat emes pe?! Osy qyzmetimizdiń ózi olarǵa úlken kómek dep oılaımyn. Gazetterdegi ahýal da osyǵan uqsas. Biz basyp shyǵaryp jatqan gazetterdiń deni sol baspalar sekildi aqshasyn únemi keshiktirip tólep jatady... Sonyń ózinde, bizdiń qyzmetimizdi paıdalanbaı keıbir azamattar kitapty, atap aıtqanda mektep oqýlyqtaryn sonaý Qytaıǵa baryp túptetip ákeledi. Munysyn meniń óz basym túsine almaı-aq qoıdym. – Nege olaı? Álde sizderdiń ónim­derińizdi jarnamalaý jaǵy kemshin túsip jatyr ma? – Jarnama jetkilikti. Ýaqyt jet­peıdi. Tapsyrys berýshilerdiń óz isine janashyrlyǵy joq, qulqy tómen. Áıtpese, kádimgi bir japyraq shaqyrý qaǵazynan bastap, oqýlyqtar men ádebı shyǵarmalardy, fotoalbomdar men tom-tom kitaptarǵa deıin múltiksiz der ýaqytynda basyp shyǵaryp jatyrmyz. Onyń barlyǵyna da kásibı áleýetimiz jetedi. Al endi oqýlyqtarǵa qatysty jeke dara aıtarym, tapsyrys berýshiler burynǵy kezde jyldyń basynda bizge qolqa salýshy edi, qazir oqý jylynyń bastalýyna eki aı qalǵanda ótinish aıtyp, jantalasyp jatady. Nege óıtedi? Sol tusta ǵoı óndiristik sáıkessizdikter týyndap qalady. Sodan soń olar «sýǵa ketken tal qarmaıdynyń» amalymen asyǵys túrde Qytaıǵa, Reseıge tapsyrys jasaıdy. Al endi ónimder sapasy jaǵynan bizdiń mashınalarymyz sol Qytaı men Reseıdiń mashınalarynan asyp túspese kem emes. Bir sózben aıtqanda, sapa jaǵynan kepildik bar. Eki aıdyń ishinde oqýlyqtardy basyp shyǵyp, ony jańa oqý jyly bastalǵansha tıisti jerine tasymaldap jetkizý de ońaı sharýa emes qoı, sondyqtan da áriptester osy jaǵyn erte bastan oılaǵany jón. – Túsinikti. Rahmet. Baspalar men basylymdardyń basynan ótken bir halyqaralyq oqıǵany esińizge salaıyn. Habardar bolýyńyz da múmkin. Amerıkalyq ataqty Nıýsýık (Newsweek) aptalyǵy 1932 jyldan úzbeı shyǵyp kele jatqanyna qaramastan 2012 jyly moınyndaǵy 30 mıllıon dollar qaryzyna baılanysty jaryqqa shyǵýyn toqtatty. Gazet shyǵarý qaı zamanda arzan bolyp edi, ózińizge málim jaıt. Túrli-tústi jyltyraq basylymnyń jańa ıesi aptalyqtyń 3 mıllıon 160 myń oqyrmanyn «aıaǵany» shyǵar, Nıýsýıkti veb-saıt arqyly shyǵaryp amal tapty. Arzan. Osyǵan oraı, sizderde kúni erteń qymbatshylyqtyń aýyrtpashylyǵyn kótere almaǵan gazetter saıttardy jaǵalap ketedi-aý, sonda baspa mashınalary jumys tappaı toqtap qalady-aý degen úreı joq pa? – Joq. Birinshiden, amerıkalyqtarmen bizderdi salystyrý áli de tym erterek. Ras, damyǵan aldyńǵy qatarly memleketterdegi ınternet máselesi, kompıýterler jetimdiligi týraly sóz basqa. Shıkizatyna ǵana maldanyp otyrǵan Qazaqstanda jurttyń bári birdeı gazettiń ǵalamtorlyq úlgisin oqıdy deıtin ýaqytqa, ol mádenıetke de áli erte. Kóptegen aýyldyń nemese shalǵaıdaǵy aımaqtardaǵy eldi mekenderdiń ınternetke jete almaı otyrǵany da aqıqat. Odan soń, bizdiń urpaq jańa dáýirge beıimdele qalyp, baıaǵydaı gazetti aıqara ashyp tastap oqý ádisinen birden qol úze salady desek, taǵy qatelesemiz. Aıtpaqshy, sizdiń aıtyp otyrǵan Nıýsýık (Newsweek) aptalyǵynyń jańa ıesi 2014 jyldan bastap basylymdy qaıtadan ejelgi dástúrmen baspadan basyp shyǵarýdy qolǵa aldy emes pe?! – Solaıy solaı... – Kórdińiz be, endeshe gazet te, jýrnal da oqyrmansyz, baspalar da jumyssyz qalmaıdy. Álginde aıtyp óttim, issaparmen shetelge kóp shyǵamyn,  siz másele etip kóterip otyrǵan «úreı» mende de joq emes, áýejaıǵa túsken bette jan-jaqty súzip, dúńgirshekterdi izdeımin. Qaı jerde kidirmeıin, qaı tusta aıaldamaıyn sol ınternet pen IT-dyń maıyn iship otyrǵan aldyńǵy qatarly eldiń barlyǵynda da gazet-jýrnal só­re­lerde aýzy-murnynan shyǵa tolyp turady. Osyny kózben kórgen soń baryp, kóńilim ornyna túsedi, bildińiz be?! – Sizdiń «Egemen Qazaqstan» gazetine degen kózqarasyńyz týraly bilgim-aq kelip turǵanyn qarańyzshy... Muny meniń tól mereke qarsańyndaǵy ári sol gazettiń qyzmetkeri – patrıoty retinde sizge jeke óz atymnan qoıyp otyrǵan saýalym dep túsinińiz... – «Egemen Qazaqstan» – el gazeti. Meniń biletinim, bul tarıhı basylym biz kóz ashqaly elimiz gazetteriniń kóshin bastap keledi. Bizge óte jaqyn basylym, sondyqtan da ylǵı ish tartyp turatynymyzdy da jasyrmaımyn. Jaqsy kóremiz. Oqımyz. Keń-baıtaq elimizdiń ár buryshynda onyń óz oqyrmany baryn da bilemiz. Elimizdegi bolyp jatqan barlyq saıası-qoǵamdyq oqıǵalardyń birden bir habarshysy, jetkizýshisi ǵana emes, óziniń oı oramy, baı boljamy, naqty ustanymy bar gazet dep sanaımyz. Biz «Egemenmen» qaı dáýirde de tize qosyp, el ıgiligi úshin bir maqsatta birlese eńbek etip kelemiz. – Svetlana Myrzahmetqyzy, eli­mizdegi polıgrafııa salasyna baılanysty ashylaý aıtqan joǵarydaǵy túıtkildi máselelerge taǵy da qo­saryńyz bar ma?! – О́te durys eske saldyńyz, bar. Máselen, osy taıaýda bólshek saýdada laıyqty óz orny bar, BAQ ónimderin birden-bir taratýshy «Nomad-Press» JShS bir kúnde jabyldy da qaldy. Ol osynyń aldynda ǵana belgisiz sebeptermen qyzmetin toqtatqan burynǵy «Kazpress»-tiń mindetin adal oryndap júr edi. Halyq osy uıymnyń dúńgirshekteri arqyly qalaǵan gazetin satyp alatyn. Endigi jerde mundaı zııankestik tosyn árekettiń «jer astynan qalaısha... eki qulaǵy tik shyqqanyn» kúni búginge deıin bile almaı, dal bolyp qalǵan jaıymyz bar. Keshegi gazet-jýrnaldar satylatyn dúńgirshek-kıoskiler san alýan sıgaret pen sýsyndarǵa syqıyp toltyrylyp qoıyldy. Bul sonda qalaı bolǵany? Qazir dúńgirshektegi gazet-jýrnal satý isi tolyqtaı toqyraýǵa ushyrady. Bul gazet-jýrnaldar men bas­pa isiniń odaǵyna kópe-kórineý qoldan jasalǵan qastandyq der edim. Gazet-jýrnal halyqqa tek qana jyldyq, aılyq merzimge jazylý naýqany arqyly taraıdy degen oı bolsa, muny men salanyń qaırańǵa batqanyna balar edim. «Kazprestiń» murageri «Nomad pres­tiń» ıesi kim ekenin de bilmeımiz, ondaı qadamǵa ne úshin barǵany da biz úshin jumbaq. Buǵan taǵy bir qosarym bar, atalǵan uıymnyń redaksııalar aldynda mıllıondaǵan qaryzy da tólenbeı qalyp qoıdy... – О́kinishti-aq eken, qoǵamdyq ortada ashyqtan-ashyq týyndaǵan bul «janaıqaıdy» kimge aıtyp muń shaǵyp, kimge resmı túrde baǵyttaý jón dep oılaısyz? – Bul – tek qana Úkimettiń quzy­ryndaǵy is, Úkimettiń tikeleı aralasýy arqyly ǵana oń sheshimin tabatyn másele. Sondyqtan da biz osynaý ashy da bolsa aqıqattyń barlyq jaı-japsaryn qaǵazǵa túsirip, álgi joǵaryda attary atalǵan eki mınıstrlikke arnaıy hat joldadyq. Mınıstrlikter bizdiń «dabylymyzǵa» qulaq asar degen úmittemiz. «Tórtinshi bılik» pen halyq arasyndaǵy baılanystyń tamyryna dál bulaısha aıaýsyz balta shabýǵa bolmaıdy ǵoı?! – Búgin – kásibı mereke... Osyǵan oraı tynymsyz eńbek istep, polıgrafııa óndirisiniń alǵy shebinde júrgen áriptesterińiz, ujymyńyz týraly ne aıtar edińiz? Úlken ujymda tyńǵylyqty qyzmet atqarý jolynda sizdiń óz basyńyz, atap aıtqanda, kimderge arqa súıeısiz? – Úlken ujymnyń basshysy bolǵan­dyqtan da, qaramaǵymdaǵy árbir ınjener-baspagerden bastap, árbir jumysshynyń, tipti, aýla sypyrýshynyń da taǵdyry meniń jaýapkershiligimde. Solar «jalaqysyz bolmasyn, qınalyp qal­masyn» degen maqsat aıasynda eńbek etemin. Osy jyldar ishinde shamamyz jetkenshe alatyn aılyqtaryn bir kún keshiktirgen emespiz, áleýmettik-turmystyq jaǵdaılaryn zerdelep, saraptap, jiti baqylaýda ustap otyramyz. Bul iste meniń orynbasarym, baıyrǵy Máskeý polıgrafııa ınstıtýtynyń túlegi, osy salada taban aýdarmaı 50 jyldan beri eńbek etip kele jatqan Eset Qojamuratov, máskeýlik dıplomy bar taǵy bir súıenishim – eńbek ótili 55 jylǵa tolǵan Zoıa Rıabko, servıstik qyzmettiń jetekshisi Oral О́kshebaev jáne basqalary kómegin aıaǵan emes. Qolǵa alǵan isimizdiń baıandy bolyp, tek qana alǵa basýyna bul kisilerden tys olardyń tómengi býyn kómekshileriniń, bólim jetekshileriniń qosqan úlesi de zor dep sanaımyn. Uıymshyl ári eńbekqor ujymdy basqaryp otyrǵanymdy mártebe sanaımyn. – Rahmet, endi búgingi ortaq merekege saı bir aýyz jyly lebizińizdi bil­dirseńiz?! – Ári ortaq, ári kásibı tól merekemen barlyq BAQ ókilderin, onyń tóńireginde atsalysyp júrgen sala qyzmetkerlerin shyn júrekten quttyqtaımyn. Bir ǵa­syrǵa jýyq buqara ómiriniń aınasy bolǵan «Egemenge» tuǵyrynan taımasyn degen tilek aıtamyn. – Svetlana Myrzahmetqyzy, salı­qaly áńgimeńiz, jyly tilegińiz úshin sizge de úlken rahmet! Tól mereke qutty bolsyn!  Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»  ALMATY