Ar jaǵynda Altaıdyń

«Altaı murasy» avtoekspedısııasy Reseıdiń Qosaǵash aýdanynda 17 maýsym kúni ertemen Semeı qalasynan soltústik-shyǵysqa bet alyp, qaraǵaıly ormandy alqapty kesip ótip, «Aýyl» keden beketine jettik. Ol jerde Qazaqstan-Reseı shekarasynan qajetti kedendik baqylaýdan ótkennen keıin, tús áletinde Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasyna atbasyn tiredik. Aıta keter bir jáıt, Reseıde Altaıǵa qatysty eki sýbekt bar. Onyń biri Altaı respýblıkasy, ekinshisi Altaı ólkesi dep atalady. Altaı ólkesi Sibir federaldyq okrýgine kiredi. 1937 jyly 28 qyr­­kúıekte qurylǵan. Ákimshilik orta­lyǵy – Barnaýl qalasy. Bizdiń Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar ob­lys­tarymen shektesedi. Osy ólkeni erte orta ǵasyrda baryn, shyryn, arǵyn, qypshaq qatarly taı­pa­lar mekendegeni kóptegen derek­ter­den belgili. Olardy biz Qyrym men Qap taýynan da, tipti, ózimiz­diń Oraz Muhammet sultan bılegen Qasym handyǵynyń irge-tasynan da kóremiz. Solardyń biri – baryndar mekendegen jer baıaǵydan «Baryn aýyly» dep atalsa kerek. Barnaýl qalasynan tústik iship, ońtústik-shyǵysqa qaraı Ob ózenin boılaı júrip otyryp, Bıısk qala­syna jettik. Osy tusta Altaı­dan shyqqan eki úlken arterııa −Bıe ózeni men Katýn ózeni bir-birimen qosylyp, Ob óze­nin quraıdy eken. Al Ob ózeni Reseı­diń ishki aı­ma­ǵy­na qaraı suǵynyp baryp bizdiń Er­tispen qosylyp ketetini taǵy bar. Osynaý uly darııalar bastaý ala­tyn Altaı taýy shynymen de adam­zat órkenıetiniń besigi deýge ábden laıyq. Bıe men Katýn ózenderiniń salalaryn quraıtyn Taýly Altaı men Altaı ólkesi bizdi óziniń jap-jasyl jazırasymen baýrap aldy. Jeri túgel derlik qara topyraqty, ylǵaldy, ári orman-toǵaıly osy­naý ólke sharýashylyqqa óte qolaı­ly eken. Aýyldar men qala, qala­shyqtardyń turǵyndary qara to­pyraqty baý-baqshalaryn baptap, jaıbaraqat ómir súrip jatypty. Jol-jónekeı kún eńkeıip qalǵan­da Srostkı aýylyna aıaldap, osyn­daǵy Vasılıı Shýkshınniń mura­jaıyna da kirip shyqtyq. Munda  áıgili jazýshynyń Altaıǵa ar­nalǵ­an kóptegen shyǵarmalary dúnıe­ge kelgen bolatyn. Murajaıdan jaıyraq attanǵan biz Altaı ólkesi Altaı aýdanynyń Katýn aýylyna qonaǵa keldik. Keshkisin sam jamyraǵanda býyrqana aqqan qasıetti Katýn ózenin jaǵalaı kelip, kópir­den ótip, jota basyndaǵy «Aı» qona­q­úıine ornalastyq. Bul Taýly Altaı respýblıkasynyń orta­lyǵy Taýly Altaı qalasyna tıip turǵan jer eken. Bir qyzyǵy, Taýly Altaı respýblıkasy men Altaı ólkesiniń arasyn Katýn ózeni ǵana bólip, biz ózenniń Altaı ólkesi jaǵyndaǵy týrıstik bazada qonaqtappyz. О́zenniń arǵy jaǵy Taýly Altaı Respýblıkasy. Or­man­dy Altaıdyń ıt tumsyǵy ót­peı­tin jynystaryn búrkengen jon taýlary da osy tustan bastalady eken. Taýly Altaıǵa kelsek, búgin­de ol Reseı Federasııasynyń qu­ra­­myndaǵy ulttyq-memlekettik qur­y­lym. Onda altaılyqtar (teleń­gitter), orystar, qazaqtar, ýkraın­dar men nemister turady. Orta­lyǵy – Taýly Altaı qalasy. Respýblıka soltústik-batysta Altaı ólkesimen, ońtústik-batysta – Qazaqstanmen, ońtústikte – Qytaı jáne Mońǵolııamen, shy­ǵysta – Tyva jáne Hakasııa res­pýb­­­lı­­­ka­­lary­men, soltústik-shy­ǵys­ta Kemerov oblysymen sheka­ra­la­sady. Ertemen bizdiń avtokerýen «Aı» kópiri arqyly Katýn ózeni­nen qaıta ótip, Taýly-Altaı qalasyna quladyq. Qala Al­taı taýynyń soltústik-batys múıi­sindegi alasa taýly ormandy adyrlar men Ulal-ushkı men Maı­ma ózenderiniń ózara qosylyp, Qatýn ózenine quıa­tyn saǵasyna orna­lasqan. 2014 jylǵy málimet boıynsha qala tur­ǵyndarynyń sany 64,4 myń bolyp, búginde udaıy ósý úr­disi baıqalýda. Orys­tar qala tur­ǵyndarynyń 60%-yn，altaılyqtar turǵylyq­ty tur­ǵyn bola tura 30-35 %-yn, al qazaq­tar 5% -dy quraıdy eken. Osynda bizdiń ekspedısııany Taýly Altaı respýblıkasynyń bas­sh­ylary kútip aldy. Áńgime bary­synda taraptar mádenı-rýha­nı baılanystardy tereńdetip, al­taı­taný baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn birlese júrgizý, Altaıdyń túrki-mońǵol halyqtary tarıhyndaǵy orny men rólin dúnıejúzine nası­hattaý boıynsha pikir almas­ty. Qaladaǵy «El mýzeıi» Taýly Al­taı halyqtarynyń, ásire­se, osyn­­daǵy teleńgitterdiń erte zaman­nan qazirge deıingi tarı­hy men m­áde­nıetinen syr shertedi. Onda qola, temir dáýiri eskertkish­ter­i­nen bastap, ǵun, túrki dáýiriniń jádi­gerleri, Reseıdiń Qytaı­men she­karasyndaǵy bıik taýly alqap­tan tabylǵan Úkek hanshaıy­my­nyń mýmııalanǵan múrdesi saqtalǵan. Túske qaraı bizdiń avtokerýen tep-tegis Shúı trassasymen Altaı taýynyń en qoınaýlaryna qaraı súńgip ketti. 1935 jyldan bastap neshe márte jóndeýden ótken Shúı trassasy Taýly Altaı men Bar­naýl, Novosibir qalalaryn Moń­ǵolııamen tutastyratyn birden-bir halyqaralyq qatynas dálizi bolyp keledi. Ony jasap shyǵý úshin de qanshama kúsh-qýat ketkeni kórinip tur. Taýly, ormandy, ózen-sýly alqapqa qyzyǵa kóz salyp kele jatyp, Alla taǵalanyń óz kezinde Reseı ımperııasynyń ýysyna osynshama baı ólkeni qalaı syılaı salǵanyna qaıran qalasyń. Syılaı saldy degen aıtarǵa ǵana. XVI ǵasyrdan bastap bas kótergen Reseı ımperııasy Sibir halyqtaryn yǵystyra, shy­ǵysqa qaraı jyljı keńeıip otyrdy. Áıtpese, bul ólke altaı­lyq arealǵa keń taraǵan túrki halyq­tarynyń mekeni bolǵan. 2010 jylǵy búkilreseılik sanaq nátıjesi boıynsha atalǵan elde 647 myń 732 qazaq turǵan eken. Solardyń ishinde 13 myńǵa jýyq qandasymyz Altaı respýb­lı­ka­syn, 8 myń qandasymyz Altaı ólkesin mekendegen. Jıyny – 20 myńnan astam qazaq. Jáne olar­dyń negizgi bóligi tarıhı ata­qonys­­taryn­da otyr deýge bolady. Taýly Altaı qalasynan Qatýn ózenin boılap 200 shaqyrymdaı júrgennen keıin Ońǵudaı eldi me­kenine jaqyndap kelip, orman ara­synda tústendik. Sý jaǵasynda qa­zan asyp, tamaq pisirip, tútin ıi­si­ne jyrǵap qaldyq. Balalyq shaq­ta úlkenderdiń kóship kele jatyp dalada damyldap, kólik be­lin kóteretin kezderi esimizge tústi. Al­t­aı­dyń naızaǵaıly jań­by­ry tóbe­­mizge taıap kelgenshe, biz de ta­maq­­tanyp úlgerip atqa qondyq. Aldymyzda – qazaqtar sho­ǵyr­ly qonystanǵan Qosaǵash aýdany. Bul ataý «qatar ósken eki aǵash», «jup aǵash» degen uǵym­ǵa baılanysty shyqsa kerek. Jer atynyń osy maǵynasyn 1979 jyly O.T.Molchanova óziniń «Taýly Altaıdyń toponomıkalyq sózdiginde» V.L.Popovtyń jol­jaz­basyna súıenip, naqtylap kór­setedi. Degenmen, onyń basqa da maǵynasy bar deýshiler tabylady. Sebebi, Altaı respýblıkasy aýma­ǵyna kiretin Ormandy Altaıdan ary asyp, Mońǵolııa jerine, Taýly Altaıǵa qaraı júrgen saıyn orman azaıyp, Qosaǵash aýdanyna kirgende sap tyıylady. Sondyqtan, jolaý­shylardyń endi ary qaraı aǵash joq, «qosh bol, aǵash», «qosh, aǵash» degen sózine baılanysty jer ataýy qalyptasqan desedi. Katýn ózeniniń boıymen kelip, onyń bir salasy bolyp taby­­la­tyn Shúı ózenin órlep 180 km júr­gennen keıin kópten arman­daǵan sol Qosaǵash aýdanyna da kelip qaldyq. Teńiz deńgeıinen 1 800 metr bıikte ornalasqan aýdan ortalyǵyna kire beriste ákim Áýelhan Jatqanbaev óziniń serik­terimen dám-tuzyn ala shyǵyp kútip tur eken. Emen-jar­qyn qaýyshyp, amandyq-saý­lyq surasqannan keıin, ol bizdi orta­lyq­taǵy «Rasýl» qonaqúıine áke­lip túsirdi. Bári de oıdaǵydaı. Ásirese, Astanadan shyqqaly meni­men bir mashınada kele jatqan osy óńirdiń týmasy, akademık Rah­met­qajy Bersimbaevtyń kóńili kóterińki edi. Aǵamyz óziniń týǵan aýy­lynyń burynǵy jyldarǵa qaraǵanda edáýir jańaryp, ósip qalǵanyna máz. Aýdandaǵy ekonomıkalyq ósim týraly keshki basqosýda aýdan ákimi Á.Jatqanbaev jan-jaqty aıtyp ótti. Buryn­dary aýdan negizinen tek mal sharýa­shy­lyǵy­men ǵana aınalyssa, búgin­de ózi­niń jaǵrapııalyq orna­lasýyna baılanysty tranzıttik áleýetin arttyryp keledi eken. Aýdanda qonaqúıler men janarmaı quıý beketteriniń sany artyp, qosym­sha kásip túrleri kóbeıipti. Onyń ústine, aýdan tabıǵaty qatal she­karalyq aımaqta ornalas­qan­dyq­­tan, turǵyndardyń eńbek aqy­sy Soltústik Sibir aımaǵymen teńes­­tirilip, jalaqyǵa 90% úste­me qosylatyn bolypty. Biz aýdan qalashyǵynyń soltústik-shy­ǵys jaǵynda 2014 jyly Reseı pre­zı­denti V.Pýtın telekópir ar­qyly tusaýyn kesken Balahan kún energııa elektr stansasynyń bú­ginde tolyq qýatynda jumys istep, aýdandy ǵana emes kórshi Ulaǵan, Ońǵudaı aýdandaryn da elektr energııasymen qamtamasyz etip, ári artyq energııany saýda­laý­dan túsken qarjy Qosaǵash aýda­ny­nyń bıýdjetine qomaqty paıda ákelip otyrǵanyna kýá boldyq. Basqosýda L.N. Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sı­­tetiniń rektory, akade­mık E.Sydyqov Qazaqstan táýel­siz­­­diginiń 25 jyldyǵy men Eýra­zııa ul­ttyq ýnıversıtetiniń 20 jy­l­­dyǵyna, sondaı-aq, EKSPO-2017 kórmesine arnal­ǵan bul eks­pedı­sııanyń maq­sat-min­­det­­terine jan-jaqty toq­tala ke­lip, sapardyń basty mıssııa­sy­nyń biri alysta jatqan aǵaıyn­ǵa tarıhı Otannyń sále­min, yqy­lasyn jetkizý, ári ur­paq­tar sabaq­tastyǵyn qamtama­syz etý ekenin atap ótti. Aýdan áki­mine Qazaqstan Respýblıkasy El­tań­basynyń syı-kádelik nusqa­syn jáne kóptegen kitaptardy, Semeı stýdentteriniń Qosaǵash jas­tary­na jazǵan úndeý hatyn tabystady. Búginde Qosaǵash aýdany men Mońǵolııanyń Baıan-ólgeı aımaǵy, Qytaıdyń Altaı aımaqtary bir-birimen shekaralas bolǵandyqtan, Qosaǵashtaǵy qandastar qazaq tilindegi radıo, teledıdar habar­laryn tikeleı tyńdap, kóre ala­tyn jaǵdaıǵa jetipti. Tur­ǵyn­­dardyń kóbi Qazaqstannyń «Otaý-TV» qurylǵysyn ornatyp alǵan. Bul óz kezeginde olardyń máde­nı-rýhanı baılanysyn kúsheı­tip, til, din, salt-dástúrin joǵalt­paı, jańǵyrtyp, baıytyp otyrý­laryna mol múmkindik beredi. Qosa­ǵashta qazaq tilinde «Shúıdiń nury» atty gazet shyǵady. Bir qýanarlyǵy, Altaı respýblıkasy men Altaı ólke­si qazaqtarynyń til, din, salt-dás­túrdi saqtaýy, 96%-nyń ıslam dinin ustanýy kóńilge qýanysh uıala­tady. Qazaqtar shoǵyrly otyra­tyn aýyldardyń kóbinde meshit bar. Soǵan qaramastan, qan­das­tarymyzdyń kópshiligin, ási­rese, úlkenderdi ana tildiń búgini men bolashaǵy qatty alańdatatyn kórinedi. Jalpy, Reseıge qarasty Altaıdaǵy qazaqtardyń 90%-y otbasynda, basqa da ózara qa­ty­nasta qazaq tilin qoldanady. Endi olardyń urpaǵy ana tilderin umyt­p­aýy úshin Qazaqstan óz tara­py­nan mádenıet, baspasóz, oqý qural­dary boıynsha qoldaýlardy kóbeıte tússe, degen tilekterin bil­dirdi. Biraq, aýdanda qazaq tili­niń már­tebesi joǵary ekeni baıqa­la­dy. Máselen, Jańaaýyl men Tóbe­ler tolyq qazaq aýyldary bolsa, aýdan ortalyǵy Qosaǵash turǵyn­darynyń 70%-y qazaqtar. El-jurtpen bolǵan kezdesýden túıgenimiz, osyndaǵy qazaqtardyń óz ana tili men ulttyq dástúrlerin saqtap qalýda ata-babalarymyz myń jyldan astam ustanyp kele jatqan ıslam dini aıryqsha ról atqarǵan. Sońǵy jyldary otbasyn qurǵan jastardyń sharıǵat jolymen nekesin qııý jáne dúnıege kelgen nárestege azan shaqyryp at qoıý dástúri qaıta jandana bastapty. Jastar qazir kóbine-kóp óz balalaryna musyl­mansha esimderdi qoıady eken. Bizdiń qanyqqan málimetimiz boıynsha, búginde Taýly Altaı óńirinde jalpy 8 meshit bolsa, Qosaǵash, Jańaaýyl, Tóbeler, Qoshanty, Jazotyr aýyldarynda sonyń 5-i jáne 1 namazhana jumys isteıdi. Qazir meshitke jastar kóp barady. Juma namazda Qosaǵashta 200-den astam, al ózge aýyldarda 50 shaqty adam jınalady eken. Jal­py, bul óńirde dinı senim jaǵy­nan musylman men hrıstıan din­deri­nen bólek ıegova kýágerleri men táńirshildikti ustanatyn al­taı­­­lyq­­­tar ómir súredi. Jol boıy­­nan úıil­gen tastardy jáne jyr­­tyl­­ǵan mata baılanǵan aǵash­tar­dy kóptep kez­destirýge bolady. Bul al­taı­lyq­tarǵa jáne jalpy túr­ki-moń­ǵol ha­lyq­taryna ortaq salt-ǵuryp­tyń bir túri bolyp tabylady. Kóshi-qon jaıyna kelsek, qan­das­tardyń kóbi óz atameken­derin­de otyra bergendi qalaı­ty­ny baı­qa­lady. Tarıhı Otan­ǵa oralý búginde árkimniń óz quqy. Degenmen, osy arada bir qaı­­shy­lyqty uǵym­nyń shekesi qy­lań beredi. Qosaǵash qazaq­­tary eshqashan bógde eldiń jerin­­de otyr­myz dep qysylyp-qym­­­ty­­ryl­­­maıdy. Kerisinshe, bul da óz jeri­miz, ata-babamyzdyń qara qony­sy deıdi. Olardyń tek 20%-y ǵana Qazaqstanǵa qo­nys aýdarý­dy josparlaıtyn kóri­nedi. Son­dyq­tan, kóshkenderin qushaq jaıa qabyldap, kóshpeı qal­ǵan­dary­na mádenı-rýhanı qol­daý berý, olardyń óz ana tilin saq­tap qalýy­na kómektesý – bizdiń bas­ty pary­­zy­myz. Arda Altaıdyń tórt quby­­lasy túgel qazaq bolyp tur­ǵany jaqsy emes pe. Qosaǵash aýdanyndaǵy kezdesý­de Dáýletkereı Kápuly, Serikzat Dúısenǵazy syndy aqyndar ata­meken Altaı, túrki tóri jáne táýel­­­siz elimiz týraly jyrdan shashý shashsa, daryndy ánshi Erlan Rys­qalı qazaqtyń dástúrli án­­derin júremelete oryndap, alys­­taǵy aǵaıynnyń yqylasyna bólendi. Odan ári Jańaaýyldaǵy qazaq­tardyń jáne Kógerý aýylyndaǵy teleńgitterdiń tarıhı-etno­gra­fııalyq murajaılaryn, Balahan kún energııasy stansasyn aralap kórdik. Bir baıqaǵanymyz – osyn­daǵy qazaq baýyrlarymyzdyń óz­deriniń salt-dástúrin, ulttyq bolmy­syn taza saqtap kele jat­qany. Oǵan biz bas suqqan mura­jaı­daǵy kóptegen jádigerler kýá. Jańaaýyldaǵy murajaı qyz­met­keri Tileýbek Kósherhan baýyry­myzdyń aıtýynsha, olar muny óz kúshterimen jasaqtap, joqtan bar ǵyp ustap otyrypty. Al bıýd­jet­ten qarjylanatyn kórshi Kóge­rý aýylyndaǵy teleńgitterdiń mu­ra­jaıynyń jaǵdaıy bulardan ál­deqaıda jaqsy ekeni baıqalady. Aýdan ákimi Áýelhan Jázıt­ulynyń aıtýynsha, jetispeıtin jaǵdaılar barshylyq. Soǵan qara­mastan, osyndaǵy az ǵana eldiń qam-qaraketin jatpaı-turmaı oılap, murnyna sý jetpeı júrgeni sezilgendeı. Ol bizdi aýdan orta­ly­ǵynan Jazotyrǵa baratyn jol ústindegi Beltir aýylyna da bastap bardy. 2003 jylǵy qyr­kúıek­tegi jer silkinisi kezinde Reseı­diń Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstri S.Shoıgý osynda arnaıy kelip, qıraǵan aýyldy tolyǵymen bas­qa jaqqa kóshirip, jańadan aýyl salyp beripti. Kemerov obly­sy­­­nyń gýbernatory A.Tóleev te aýyl­­ǵa kómirmen kómektesken eken. Qosaǵash aýdanyndaǵy sapary­myz budan soń osy aýdanǵa qarasty shekaralyq aýyl − Jazotyrda jalǵasty. Tursynhan ZÁKEN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Reseı Federasııasy Taýly Altaı ólkesi