Saılaýdy baıqaý – aıqyndyq kepili

Demokratııa – damý dańǵyly

Halyq memlekettik bıliktiń bas­taýy desek, onyń naqty kóri­nisi halyqtyń bılikti qurýǵa qa­tysýy­men baılanysty. Al bul mańyzdy shara saılaý arqyly iske asyry­la­tyny belgili. Saılaý­dyń ashyq ót­kizilýi – halyqtyń shy­naıy tań­daýyn jasaýyna múm­kin­dik beretin jáne saılaýdyń halyq­a­ralyq stan­darttarǵa saı ótýine barynsha tıimdi yqpal etetin jaǵ­daılardyń biri. Sondyq­tan, saılaý prosesiniń bar­lyq ke­zeńine, sonyń ishinde halyq­ara­lyq uıym­dar tarapynan júrgizi­letin baı­qaý­dyń róli artyp keledi. Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵyna kiretin memleketterdegi saı­laýlarǵa halyqaralyq baıqaý­dy negizinen TMD elderi, Eý­ro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy men Eýropa Keńesi júrgizip keledi. 2001 jyl­dan beri on eki elde (Belarýs, Ýkraına, Armenııa, Ázir­baıjan, Grýzııa, Reseı, Qazaq­stan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Tá­jik­stan, Túr­ki­menstan, Moldova)  ót­ken par­lament, prezıdent saı­laý­lary men referendýmdarǵa  TMD elderi 58 baıqaý júrgizip, oǵan 10 885 adam qatysypty. Búgingi kúni baıqaýshylar tek saılaýdyń ótkizilýine ǵana emes, saılaý zańdylyǵynyń sapasyna, onyń halyqaralyq normalarǵa sáı­kesti­gine de taldaý jasap, usy­­nystaryn beredi. Ádil ári ashyq saılaý ótkizý memleket úshin ishki mańyzdy saıası naýqan ǵana emes, sol memlekettiń ha­lyq­aralyq are­nadaǵy bedelin, oǵan dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń kóz­­qarasyn  aı­qyn­daıtyn, onyń áleý­­m­ettik-eko­no­mıkalyq  damýyna da áserin tıgizetin mańyzdy faktorǵa aınalýda. Bul rette saılaýǵa baı­qaýdyń da mańyzy ósip, baıqaý­shy­lar­dyń ju­mysyn uıymdas­tyrý, or­taq zańna­ma­lyq negiz qa­lyptastyrý ómir talabyna aı­nalyp otyr. Bıylǵy qańtar aıynda Sankt-Peterbýrg qalasynda TMD Parlamenttik Assambleıasynyń uıym­dastyrýymen «Halyqaralyq saılaý standarttary men ulttyq saılaý júıeleri: damýdyń ózara baı­lanystylyǵy» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Konferensııa jumysyna TMD elderinen basqa EQYU-nyń Demo­kratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýro­synyń dırektory Iаnesh Lenarchıch, Eýropa Parlamentiniń Shyǵys áriptestigi men Reseı jónindegi quryly­my­nyń basshysy Sabına Masıı Zıssıs, Eýropa elderinde saılaýdy uıymdastyrý qaýymdas­tyǵynyń bas hatshysy Zoltan Tot  qatysty. Saılaýǵa baıqaý júrgizý isiniń búginge deıin qalyptasqan táji­rıbesin talqylaý bul másele­ler­de áli de pysyqtaýdy qajet etetin tustar bar ekenin kórsetti. Sonyń ishinde, TMD-nyń baıanda­mashy­lary men sóz alǵandar bir­yńǵaı halyqaralyq standart­ty daıyndap qabyldaýdyń qajettili­gine basa nazar aýdardy. Bul óte mańyzdy usynys ekeni anyq. Mundaı zań­das­tyrylǵan qujatty qabyldaý halyqaralyq uıymdar­men aradaǵy ózara senim men túsinistikti qalyp­tastyrýǵa oń yqpal etetini sózsiz. Al, biryńǵaı standarttyń bolmaýy kóp jaǵ­daıda TMD jáne Eýropa­lyq Odaq­tyń saılaýǵa qatysty qo­rytyndy­larynyń qarama-qaıshy­lyǵyn tý­dyrýda. Konferensııada  2000-2007 jyl­­­dar aralyǵynda Eýroodaq 41 eldegi 64 saılaýǵa baıqaý jasaý mıssııa­syn jibergeni aıtyldy. Biraq, osy ýaqyt ishinde Eýroodaqqa kiretin elderde ótken birde-bir saı­laýǵa bul baıqaýshylar qatys­paǵan. Jekelegen Eýropa memleketterinde, tipti shet memleketter men halyqaralyq uıymdardy saılaýdy baıqaýǵa shaqyrý jónin­degi norma joq. Al TMD-ǵa kiretin barlyq respýblıkalardyń ult­tyq zanamalyq aktilerinde ondaı norma qarastyrylǵan. Sonymen birge, TMD elderinde «Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵyna qaty­sý­shy memleketterdegi demokra­tııa­lyq saılaýdyń, saılaý quqyq­tary men bostandyqtarynyń stan­darttary týraly» konvensııa, «Táýel­siz Memleketter Dostasty­ǵy­na múshe memleketterdegi prezıdenttik jáne parlamenttik  saı­laý­lardy, sondaı-aq referendým­dardy TMD-dan baıqaýshylar mıs­­sııasy týraly» ereje, «Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna múshe memleketterdiń  saılaýlary men referendýmdaryn  halyqaralyq  baı­qaý prınsıpteri týraly»  deklarasııa saılaýǵa baıqaý júr­gizý­diń tolyq zańnamalyq negizin qalady. Aıta ketetin jaı, kon­vensııany TMD-ǵa múshe memleketter ratıfıkasııalaǵan, al qal­ǵan qujattar TMD Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń, TMD-ǵa múshe memleketterdiń Par­lament­aralyq Assambleıasynyń sheshimderimen qabyldanǵan. Iаǵnı, bul mańyzdy qujattardyń qolda­ny­sy eshbir daý týdyrmaıdy. EQYU, Eýroodaq, tipti BUU-nyń saılaýǵa baıqaý júrgizýde basshy­lyqqa alatyn, qabyldanǵan qu­jat­tary osy uıymdardyń eń jo­ǵary basshylyq organdarymen  bekitilmegen. Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­­ǵynyń Atqarý komıtetimen EQYU-ǵa osy uıym sheńberinde biryńǵaı ha­lyqaralyq saılaý stan­dart­taryn ázirlep, qabyldaý jónindegi usy­nysy bolǵanymen, ol bizdiń Eýro­padaǵy áriptes­terimiz tarapy­nan qoldaý tappaı otyrǵany da konferensııada sóz boldy. Árıne, táýelsiz memleketter retinde ótken ǵasyr­dyń so­ńynda dúnıege kelgen elder úshin demokratııalyq dástúri baı, da­my­ǵan elderdegi saılaý júıesi­men, ony ótkizý barysymen ta­nysýǵa degen qushtarlyqty túsi­nýge bolady. Bul jáı qyzyǵý emes, eń aldymen saılaýdyń ozyq dástúrin, keıbir uıymdastyrý jumystaryn­daǵy oń ózgeristerdi óz tájirıbe­mizge alyp, árbir saılaý ótken sa­ıyn bizge beriletin san alýan usy­nys­tar­dy saralap, salmaqtaý úshin qa­jet. «Jaq­sy­dan úıren, jamannan jıren», deıdi dana halqymyz. So­ny­men birge, «bar­masań, kór­meseń jat bolar­syń», degen de naqyl bar. Barý, kórý jaqsyny alýǵa, alys­pen ja­qyn­­dasýǵa, ózara senimdilik pen túsi­nis­tikti qalyptas­tyrýǵa da qajet. Sankt-Peterbýrg konferen­sııa­sy qabyldaǵan qorytyndy ún­­­deýde saılaýlar  men referen­dýmdarǵa halyqaralyq baıqaýdyń halyqaralyq-quqyqtyq jáne me­todologııalyq bazasyn qalyptas­tyrýdaǵy belsendi jumysty jal­ǵastyrý qajettigi atap kórsetildi. Halyqaralyq uıymdar, onyń ishinde saılaý jónindegi esepteri neǵurlym mańyzdy bolyp esepteletin EQYU-nyń tarapynan bul qoldaý tabady dep senemin. Sársenbaı EŃSEGENOV, Senat depýtaty.