Alashtyń aıaýly aqyny

Muqaǵalı – 80

Muqaǵalıdyń jyr ǵumyry máńgilikke aınalǵandaı. Qalamgerdi ardaq tutqan arda eldiń balasynan danasyna deıin aqyn óleńderin jatqa oqıdy. Eshkimniń úgit-nasıhatynsyz-aq jyl saıyn jyr perzentiniń týǵan kúni elimizdiń barlyq aımaǵynda atalyp ótedi. Desek te, bıyl Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jyldyq mereıtoıy. Jetisý jerinde toı daıyndyǵy bir jyl buryn bastalyp ketti. Muny oblys ákimi Serik Ábikenuly ÚMBETOVTIŃ aqyn murasyna degen qurmetiniń bir belgisi retinde qarastyrsaq bolǵandaı. Negizgi áńgimemiz Muqaǵalı álemi tóńireginde órbidi. Sekeń Muqańnyń kitabyn paraqtap otyryp syr aqtardy. – Muqaǵalı óleńderi táýelsiz eldiń azamat­taryn elin-jerin súıýge tárbıeleıtin basty qu­raldyń biri. Osy múmkindikti qalaı paıda­lanýǵa bolady dep oılaısyz? – «Aqyn eldiń ardaǵy» degendi atalarymyz tekke aıtpasa kerek. Al ardaǵynan eli ne kútedi, árıne, óleń-jyr kútedi. Qandaı óleń deıtin bolsaq – eń aldymen, onyń jazǵandarynan jas urpaq rýh pen tárbıe alatyndaı bolýy kerek. Muqań da Otandy súıýdiń qandaı ekenin kóptegen óleńderinde pash etti. Ony shyn peıilmen, ynta-yqylasymen túsinip oqyǵan adam Otandy anasyndaı súıýdi úıreneri haq. Al Otanyn qadirleı alǵan, qurmetteı bilgen adam onyń qıyndyǵyna arqasyn tosady. Qýanyshyna bar nıetimen qosylady. Egemen eldiń azamattary «Men Otanyma ne berdim» dep bir sát oılansa óte jaqsy bolar edi. Muqaǵalı óleńderin tárbıe quralynyń biri dedińiz ǵoı. Endeshe, ózin otanshylmyn degen ár jas Muqańdy oqysyn. – Jyl saıyn ótetin dástúrli «Muqaǵalı oqý­lary» óte jaqsy úrdiske aınaldy. Árbir basta­manyń oń nátıje bergeni barshamyzǵa ortaq jetistik. Igi bastamanyń óz mánin joǵaltpaı jalǵasa berýi úshin qashan da qoldaý kerek emes pe? – Árıne, qandaı da bir ıgilikti istiń ary qaraı damyp, qanatyn keńge jaıýy úshin múmkindiginshe qoldap otyrýymyz kerek. Sonda ǵana onyń bola­shaǵy jarqyn. Oblysymyzda Jambyl atamyzdyń týǵan kúnine oraılastyryp respýblıkalyq oqýshy aqyn­dar­dyń aıtysy ótedi. Respýblıkalyq «Muqaǵa­lı» jáne «Ilııas» oqýlary aqyndyq ónerdiń asqar shyńyna aı­nal­ǵan dara tulǵalarymyzdy nasıhattaý­dyń keremet úlgisi bolyp keledi. «Jambyl meniń jáı atym, halyq meniń shyn atym», dep jyrlaǵan Jambyldaı jyr alybyn, «О́lse óler Muqaǵalı Maqataev, alaıda, óltire almas óleńdi eshkim» dep óleńiniń ómirsheńdigine zor senimmen qaraǵan Muqań­dy, «О́z eli, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi» dep keıingilerge amanat sózin qaldyrǵan Ilııastaı dúldúlimizdi, eń aldymen, ózimiz baǵalamasaq, eshkim bizge óz jaqsysyn bermeıdi. Mysaly, Muqaǵalı oqýlarynyń nátıjesine den qoıyp, qalaı ótkeni týraly, qandaı jańa esim­derdiń boı kórsetkeni jaıly surastyryp, qadaǵalap otyramyn. Bir qýantarlyǵy, ár jylda birden, ekiden talantty balalardyń tusaýy kesilip, atalary salǵan aqyndyq sara jolǵa túsip jatady. Erteń elimizdiń tizginin ustap, jarqyn bolashaqty jasaıtyndar osyndaı ultyn súıe biletin, ónerin, tarıhyn, salt-dástúrin syılaıtyn balalardan shyǵady. «Muqaǵalı oqý­lary­nyń» ótkizilýine keler bolsaq, bul shara óz arnasyn durys tapty. Ár jyl saıyn naýryzdyń basynda jyl qusyndaı bolyp, aqynnyń jyr qustary Qarasazǵa oralýda. Kimdermen birge? Muqań ózi kúndeliginde jazyp ketkendeı «HHI ǵasyrdaǵy qurdastarymen» Qarasazǵa kelip, Qarasýdyń boıyna qonyp jatyr. Bıyl 80 jyldyq mereıtoıy bolatyndyqtan, jyl­daǵy­dan da áserli, ádemi etip uıymdastyrý kerek shyǵar. Tyń, jańasha usynystar týyndap jatsa, biz múmkindiginshe qoldaý kórsetemiz. – Muqaǵalı óleńderiniń ánge aınalýyn bastap bergen Nurǵısa Tilendıev. Buǵan talant – ta­lant­tyń baǵyn ashýǵa yqpal jasaı­tynyn baıqaýǵa bolatyn sııaqty. – Iá, kóziniń tirisinde Muqa­ǵalıdy shyn túsinip, onyń aqyndyq darynyna joǵary baǵa berip, árbir jańa týyndysyna shyn qýanǵan birden-bir tulǵa osy – Nuraǵań, Nurǵısa Tilendıev. «Jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» júrgende qasynan kórinip, aǵalyq aqy­lyn aıtyp, qulazyǵan kóńiline rýhanı demeý bol­ǵanyn jaq­sy bilemiz. «Aǵanyń aldy aq jaılaý» degendeı, Nur­aǵań­nyń darhan peıiliniń meıirine bólen­gen kezderinde Muqańnyń da qýatty qalamynan tamasha óleń joldary tógilgeni shyndyq. Muqa­ǵa­lı aqyn­dy kórý múmkin bolma­ǵanymen, Nurǵısa aǵanyń al­dyn kórip, aqylyn tyńdadyq. Týmysy bólek, erekshe jaratylǵan jan ǵoı Nuraǵań. Bir qaraǵanda qataldaý kóringenimen jany jaısań edi. Sózi ótkir, ózi tik minezdi bolatyn. Osy jaǵynan kelgende Muqaǵalı aqyn­men uqsastyǵy bar sııaqty. Muqań da aq almastaı jaltyldap, pendeshilikke boı aldyrmaı, aqıqa­tyn aıtyp ótti emes pe?! Múmkin, Nuraǵańnyń aqyndy janyna jaqyn tartqany da ózine uqsaǵan osy bir týrashyldyǵynan shyǵar. Sheńberge syımaı júrgen aqynǵa Nurǵısa aǵamyz tórinen oryn berdi. El aýzynda mynandaı áńgime bar ǵoı: «О́miriniń sońǵy kezinde Muqaǵalı Nurǵısa aǵanyń úıinde bir aı jatyp, ekeýi osy ýaqyt ishinde otyz óleń men án jazypty. Iаǵnı, kúnine bir óleń, bir ánnen. Aǵanyń «Darıǵa, dombyramdy bershi» dep jeńgemizdi shaqyrǵanyn qaǵyp alǵan aqyn «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan» atty óleń jazyp, oǵan Nuraǵamyz án shyǵaryp, búgingi tańda el ishinde keńi­nen aıtylyp júrgen osy bir ádemi án dúnıege kelipti» deıdi. «Sarjaılaý» da sol kezderi shyqqan eken. Ekeýi­niń de shyǵarmashylyǵynda uqsastyq bar. Nuraǵań «Aqqý» kúıin shyǵarsa, Muqań «Aqqýlar uıyqtaǵanda» poemasyn jazdy. Biri aqqýdy kúımen qaıyrsa, ekinshisi – aqqýdyń kıesin jyryna arqaý etti. Aqyn men kompozıtordyń shyǵarmashylyq birlestiginen qanshama jaýhar dúnıeler jaryqqa shyqty. Qos talanttyń júreginen shyqqan tamasha týyndylar bir arnada toǵysyp, «О́ner» dep atalatyn alyp darııaǵa quıyp jatty. Búgingi urpaq sol darııadan jan qumaryn basyp, kóńil qoshyn taýyp, shólin qandy­rýda. О́zińiz bilesiz, Nurǵısa Tilendıevtiń 85 jyl­dy­ǵynda birshama ıgilikti ister atqaryldy. Taldyqorǵan tórindegi Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy mýzyka mek­tebiniń aldyna kompo­zıtordyń eskertkishin turǵyz­dyq. Sharaǵa Darıǵa jeńgeıdiń ózi kelip qatysyp, qýanyshymyzǵa kýá bolyp qaıtty. Sol sııaqty, Muqaǵalı Ma­qataevtyń 80 jyldyq mereı­toıyna baılanys­ty da arnaıy komıssııa qurylyp, kóp­tegen baǵdar­lamalar aıasynda jumys isteldi. – Muqaǵalıdyń 80 jyldyq mereıtoıyn ótkizý sharalaryn bir jyl buryn qolǵa aldyńyzdar. Bul da aqynǵa degen qurmettiń bir belgisi desek, osy oraıda atqa­rylǵan jáne bolashaqta iske asýy kerek degen ıgi bastamalardyń ózegi týraly aıta ketseńiz. – Muqaǵalı aqynnyń me­reıtoıyn ótkizý týraly sheshimniń qabyldan­ǵanyn kózi qaraqty oqyr­man basy­lymdardan, telearnalardan jaqsy biledi dep oılaımyn. Arnaıy komıssııa quryp, eń al­ǵashqy otyrysyn aqyn­nyń týǵan aýyly Qarasazda ót­kizdik. Týǵan jerinde bas qosqan qa­rym­dy qalam­gerlerimiz, aýyldas­ta­ry, óleń­degi ini izbasarlary jıynda kópte­gen usynystar aıtty. Barly­ǵyn tolyq tyńdap aýdan, aýyl ákim­deri men oblystaǵy sala basshyla­ryna ar­naıy tapsyrmalar berilip, sol sát­ten al­ǵashqy jumystar bas­talyp ketti. О́ıtkeni, Muqaǵalı bir rýly eldiń ǵana emes, Alash jurty­nyń aıaýly perzenti. Qa­zaq ádebıeti­niń shoq­tyǵy bıik tul­ǵa­sy. Iаǵnı, ulty­myzdyń maq­tanyshy. Laıyqty qurmet kórsetý barsha­myzǵa ortaq mindet. Osy turǵy­dan kelgende oblys basshysy retinde eń birinshi bo­lyp ún qosýym durys shyǵar dep sheshtim. Toı qýa­nyshynyń alǵashqy áserin týǵan jerindegi baýyr­larymyzben bólisýdi jón kórip, komıssııanyń birinshi otyrysyn sol jerde jasadyq. Eń birinshi bolyp qolǵa alynýy kerek degen máse­le­ler de sol aýylda aıtyldy. Ol – Qarasazdaǵy aqyn­nyń mura­jaıy men jol máselesi boldy. Birden qaýly qabyl­dap, iske de kirisip kettik. Alǵashqy jumys­tarymyz óz nátıjesin berip úlgerdi. Saryjaz­dan ótkennen keıingi Qarasaz – Shálkóde aýylyna deıingi joldy kúrdeli jóndeýden ótkizdik. Shálkódeden Talas aýylyndaǵy aralyqqa aǵym­daǵy jóndeý jumystary jasaldy. Buryn bir saǵattan asa júretin qashyqtyq­ty aýyl turǵyndary qazirgi tańda 15-20 mınýtta júrip edi. Ekinshi bir másele aqyn murajaıy da kúrdeli jóndeýden ótti. 60 jyldyq mereıtoıynda ashylǵan mu­rajaıǵa osy kúnge deıin aǵymdaǵy jóndeý jumys­tary ǵana jasalyp kelse, bul joly ishi-syrty túgeldeı jańasha sıpat almaqshy. Jyldar óter, tipti, ǵasyrlar óter. Sol kezderde aqyn murajaıy tarıhı jádigerge aınalyp, kelip-ketýshilerge uıalmaı kórsete­tin mádenı muramyzdyń biri bolyp turýy kerek qoı. Bir jyldary «Aýylda kim kóredi, Almatyǵa aýys­tyr­saq durys bolar edi» degen pikirler aıtylǵan bolatyn. Biraq aqynnyń týǵan topyraǵynda bir murajaıdyń bolǵany óte durys. О́ıtkeni, Muqańnyń týǵan jeri, soǵys jyldarymen dóp kelgen balalyǵy, alǵash qolyna qalam alyp, tuńǵysh óleńderiniń jazylǵan jeri osy Qarasaz. Al tóskeıdegi Shálkóde aýyly aqynnyń alǵash muǵalim, keıinnen aýyldyq keńeste maman bolyp eńbek jolyn bastaǵan me­keni. Iаǵnı, Muqaǵalı ómiriniń alǵashqy baspaldaq­tary bastalǵan aımaqta murajaıdyń joqtyǵy durys bolmaı­tyn edi. Árıne, Almaty ádebıetimiz ben máde­nıe­timizdiń oshaǵy. Árıne, onda kelip-ketýshiler aýyl­daǵy­dan ana­ǵurlym kóp. Biraq, Muqaǵalı aqynnyń shyǵarma­shylyq álemi­niń nasıhattalýy bir murajaıǵa qarap turǵan joq. Onsyz da keńinen dáriptelip jatyr. Alma­tydaǵy aqyn es­kertkishiniń basynda týǵan kúninde esh­kimniń tap­sy­rýynsyz, Muqańnyń ómirsheń óleńderin jat­tap ósken aǵaıynnyń bári jınalyp, dala sahnasynda ádemi ádebı kesh ótkizýdi dástúrge aınaldyrǵanyn jaqsy bilemiz. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jyl saıyn «Muqaǵalı oqýlaryna» respýblıkamyzdyń túkpir túkpirinen kelip jat­qan balalarǵa aldymen aqynnyń ósken ortasyn kór­gen qyzyq desem, aqynnyń shyǵarmashylyq álemin, óleń­ge degen alǵashqy qadamyn nasıhattaıtyn bir orynnyń qajet ekendigi ras. Birden Muqaǵalı mura­jaıyn qolǵa alǵandaǵy negizgi maqsatymyzdyń da bir syry osynda jatyr. Sebebi, aqynnyń toıyna alys-ja­qynnan keletin qonaqtarymyz bar. Aldymyzda bola­tyn ulan asyr toıy­myzdyń dúbiri qazirdiń ózinde Qy­taıdaǵy qandastary­myz­dyń da qulaǵyna jetip, eleńdep otyr. Sonymen birge aqyn toıy qarsańynda «Muqaǵalıtaný bastaýy» serııa­sy­men úsh kitap oblys bıýdjetiniń arnaıy qarjysyna shy­ǵarylyp otyr. Oǵan Muqaǵalı jaıly jazylǵan estelikter, zertteýler, maqalalar men óleńder, án mátinderi endi. Respýblıkalyq aqyndar múshaırasyn ótkizsek, onyń da júlde qory qomaqty bolýy shart. Bul jaǵy da nazardan tys qalmaýy tıis. Alaıda toıymyzdyń negizgi maqsaty as iship, aıaq bosatý emes. Muqaǵalı aqynnyń qaldyrǵan murasyn óz dárejesinde nasıhattap, jan dúnıemizdi rýhanı tazartyp, jas jetkinshekterimizge úlgi bolatyndaı, jaýhar jyrlar esinde máńgi qalatyndaı ótse deımiz. – Serik Ábikenuly, kóktemde «Jyrlaıdy jú­rek» degen Muqaǵalı sózderine jazylǵan án baı­qaýyn respýblıkalyq deńgeıde ótkizdińiz. Bul da siz­diń óz usynysyńyz boıynsha iske asty. Joǵary deń­geıde ótken sharany qalyń jurt mereıtoı shymyl­dyǵynyń ashylýy dep baǵalady. Solaı emes pe? – Solaı desek te bolady. Toıdyń bolatyn kezinde bárin birinen keıin birin qarbalastyrǵansha, múmkin­digimizge kelip turǵandaryn ótkize bergenimiz jón dep sheshtik. Sebebi, Muqaǵalı álemi bir kúndik toımen shektelmeıtin, aýqymy keń, aıtary mol dúnıe. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Jaqypjan NURǴOJAEV.

Erekshe taǵdyr ıesi

Muqań «dál qyryqtyń beseýinde» «uıyqtap ketsem bolǵany tósegimde» dep óleń jazyp, «dál qyryqtyń beseýinde» uıyqtap ketti. Tuń­ǵysh kitabi «Ilıch» 1964 jyly jaryq kórse, kózi tirisinde jaryq kórgen sońǵy kitaby «О́mir­das­tanǵa» 1976  jyldyń 2 aqpanyn­da basýǵa qol qoıylyp­ty. Osy on eki jyldyń araly­ǵyn­da onyń on bir kitaby jaryq kóripti: «Ilıch», «Armysyńdar, dostar!», «Qarlyǵa­shym, keldiń be?», «Mavr», «Shóp japyraq­tary», «Sonetter», «Qu­di­retti komedııa», «Darıǵa-jú­rek», «Aq­qý­lar uıyqtaǵanda», «Shýa­ǵym me­niń», «О́mirdastan». Bir qaraǵan­da, bul oǵan jasalǵan ǵajap­ qamqorlyq sekildi. О́ıtkeni, onyń kitaby jyl saıyn derlik shyǵyp turypty. Keńes zamanynda ondaı jomarttyq árkimge jasala bermegeni belgili. Alaıda, solaı bola tura nege keıbireýler Muqań tirisinde árkimderden, úlkendi-kishili bastyqtardan qysym kórdi, qol­daý tappady degendi qaıta-qaıta aıta beredi? О́ıtip aıtý úshin dálel kerek emes pe? Al dálel bolmasa, ol ne jalaǵa, ne ósekke jatpaı ma? Jalpy, kózi tirisinde Muqaǵa­lı­dyń aty asa shyǵa qoımaǵany ras pa? Ras bolsa, oǵan ne sebep? Muny buryn zerttep, ekshep aıt­pa­saq ta, aqynnyń seksen jyldy­ǵyna oraı osy sózdiń túbine bir oı júgirtip kórsek bolmas pa? Ol, shynynda, kózi tirisinde kóp aqynnyń biri bolyp qana júrdi. Onyń shyn máninde myqty aqyn ekenin biren-saran adam bildi, baǵalady, tipti eptep aıtyp ta júrdi, biraq ony jalpaq jurtqa jetkizý, dabyraıta aıtý tym qıyn edi. О́ıtkeni, onyń jyl saıyn der­lik shyǵyp jatqan jyr jınaq­tary shetinen jup-juqa, kip-kishkentaı kitapshalar bolatyn. Olardy oqyǵan kez kelgen adam: «О́leńderi jaqsy eken, biraq az eken, jańa jazyp júrgen bireý shyǵar», – deı salýy ábden múm­kin edi. Sebebi, qansha jaqsy bol­ǵanmen, az óleń adamdy tushynt­paıtyn, áldenesi áli de bolsa jetpeı jatqandaı, myna jaqsy óleńder ánsheıin kezdeısoq týa qalǵan bir top sátti óleńge uqsap, shynymen myqty aqyn bolsa, nege kósiltip kóp jazbaıdy, kitaby nege kitap qusap shyqpaıdy degen sııaqty dúdámaldar kókeıde tura­tyn. Osynyń aq, qarasyn anyqtaý úshin, onyń kitaptaryn qolǵa alyp qarasaq, Muqańnyń kózi tirisinde shómishten qaǵylǵany ras eken. Bizdi bul tujyrymǵa keltirgen – mynandaı jaǵdaı. 1979 jyly Muqań qaıtys bol­ǵannan keıin jaryq kórgen bir ǵa­na «О́mir-ózen» kitabynyń kólemi (14 jarym baspa tabaq) kózi tirisinde jaryq kórgen myna bes ki­tabynyń kólemimen barabar bo­lyp shyqty: «Armysyńdar, dostar!», «Qarly­ǵashym, keldiń be?», «Mavr», «Da­rıǵa-júrek», «Shóp japy­raq­tary». Onyń kózi tirisinde shy­ǵar­ǵan aýyz toltyryp aıtatyndaı eń úlken kitaby «Qudiretti kome­dııanyń» aý­dar­­masy men tańdama­lysy «О́mir­das­­tan» ǵana eken. «О́mirdastannyń» ózi ólerinen bir aı buryn ǵana jaryq kórdi, son­dyqtan ony jurt aqyn qaıtys bolyp ketken soń oqydy. Soǵan qa­raǵanda, «Taǵdyr­dyń bir ja­ryt­­paı-aq qoıǵany-aı!» – degendi aqyn aqshaǵa ǵana qa­tysty emes, peıilge de jary­maǵan­dyqtan aıt­qan bolý kerek. О́zi ǵana emes, ózge de qatarlary óstip shetinen shómish­ten qaǵylyp jatsa, árıne, Muqań «jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» «jylaı júrip, óti­rik kúlmes» edi. Ony endi aıttyń ne, aıtpadyń ne? Bi­raq, qalaı bol­ǵan­da da, aqynnyń mun­daı jaǵ­daı­ǵa qýa­­na qoımaǵany haq. Alaıda, tekti aqynnyń osyndaı qy­sym­dy anadan kór­­dim, mynadan kór­dim dep, atyn atamaı, túsin tús­temeı ótkenine tek tańdanasyń. Bireýdi teýip, bireýdi tis­telep janjaldaspaı, jan ja­ra­syn óleńimen jalap, ja­rym kóńilin óleńimen jamap, bo­lashaqqa aryzyn ja­­zyp, ama­natyn aı­typ, ar­daq­talar kúni áli alda ekenin ózi boljap, ózi bilip, ózi aıtyp ketti. Eń ǵa­jaby sol: bári sol aıtqanyndaı, sol boljaǵanyn­daı bo­lyp shyqty. Ol qa­zir «jıyrma­synshy ǵasyrdyń qurdasy» bolyp qa­symyzda, óleń súı­gen qaýym­nyń qu­shaǵynda júr. Oǵan el kýá, ur­paq kýá. Kóregendigi ǵajap emes pe?! Osydan on jyl buryn jetpis jyl­dyq toıynda: «Ar­tyn­da mun­shalyq jarııalanbaǵan mol mu­rasy qalǵan aqyndy qazaq buryn-sońdy bilgen de emes, kórgen de emes», – degem. Shy­nyn­da, solaıy solaı ǵoı. Bul jaǵynan Muqańnyń taǵ­dyry – aıryqsha taǵdyr. Eger tirliginde áldekimderden qysym nemese ishtarlyq kórmese, sonyń bári nege ólgennen soń ǵana jaryq kó­redi? Iá, keshegi keńes zama­nyn­da búkil jazǵanynyń tek tórtten biri ǵana kitap bolyp shyqqan qazaq aqyny tek Muqaǵalı ǵana. Nan­basańyz, qarańyz. 1979 jyly «Jazýshy» bas­pa­synan «О́mir-ózen» atty ólgen­nen keıingi tuńǵysh qatyrqaly ki­taby jaryq kórdi (qatyrqa mu­qaba tek kólemdi kitapqa beriledi). Oǵan kileń eshbir kitapqa enbegen óleń­deri jınaqtaldy; 1981  jy­ly elý jyldyǵyna oraı Sár­senbi Dáýitov­tiń qurastyrýynda «Ja­lyn» bas­pa­synan balalarǵa ar­nal­ǵan tuń­ǵysh kitaby «Básire» degen atpen ja­ryq kórdi; 1982 jyly «Jazý­shy» baspasy eki tomdyǵyn shyǵar­dy; 1984 jyly «Jalyn» baspasy buryn esh ki­tapqa enbegen óleń­derin toptas­ty­ryp «Sholpan» atty qatyrqaly jınaǵyn, 1991 jyly buryn belgisiz bolyp kelgen «Kún­de­ligin» shyǵardy; 1991-1993  jyl­dary «Jazýshy» baspasy úsh tom­dyǵyn shyǵarsa; 1994 jyly, aqyn qaı­tys bolǵannan keıin 18 jyldan soń, «Jalyn» baspasy buǵan deıingi esh basylymdaryna enbegen óleńderin qurastyryp «Jylap qaıttym ómirdiń baza­rynan» atty jańa jyr kitabyn shyǵardy. Sóı­tip, Muqań ózi ólgen­nen keıin 18 jyldan soń da oqyrmandaryna jańa óleńderin joldap jatty. Mun­daı taǵdyr qaı elde, qaı aqyn­nyń basynan ótkenin men bilmeımin. Biletinim: qazaqta Muqaǵa­lıdyń ǵana basy­nan ótti. Aıta­tyny joq, tańǵa­jaıyp taǵdyr! 1999 jyly «Jalyn» bas­pasy «Qarasazdan ushqan qarly­ǵash» atty jańa kitabyn shyǵar­dy, oǵan aqynnyń buryn esh jerde jarııa­lanbaǵan, bala kúninde jazǵan balań óleńderi de endi. O dúnıege attanyp ketkenine 23 jyl bolǵan aqynnyń buryn jarııalan­baǵan balaýsa jyrlary da oqyr­mandy barynsha tańdantty. Sonan soń aqynnyń 70 jyldyǵyna oraı «Jalyn» baspasy Orazaqyn As­qar aǵamyzdyń qurastyrýymen búkil shyǵarmalaryn jazylý já­ne jarııalaný reti boıynsha jı­naqtalǵan 4 tomdyq tolyq shyǵar­malaryn shyǵarýdy qolǵa alyp, ony 2002 jyly aıaqtaǵan bola­tyn. Sonyń birinshi tomy 24 bas­pa­tabaq kóleminde jaryq kórdi. Al bul degen Muqańnyń kózi tirisinde kitapqa engen búkil óleńiniń kólemimen barabar eken. Sonda tórt tomǵa syıǵan búkil óleńiniń bir tomdaıy, ıaǵnı tórtten biri ǵana kózi tirisinde kitap bolyp shyǵyp, qalǵany keıinge ysyryla bergen ǵoı. Aqynnyń da,  poezııa­nyń da mundaı taǵdyryn qazaq oqyrmany buryn da, odan keıin de bilgen emes. Muqańnyń qaıtys bolǵannan keıin ǵana naǵyz ataq-dańqqa ıe bolýynyń negizgi syry, menińshe, osynda. Jarqyrap tý­ǵan jyrlary jarqyraǵan kitap bolyp shyǵyp jatqan soń ǵana jurtshylyq oǵan jappaı kóńil aýdardy. Tushynyp oqydy da, súısingen baǵasyn berdi. Osy faktiniń ózinen-aq Mu­qańnyń muńyn, keıip júrgen kún­derin, qyzǵanysh pen ishtarlyqqa jem bolǵan jaǵdaıyn, qorlanǵa­nyn, biraq shydaǵanyn, shekken jan azabyn óleńge ǵana shaǵyp, san ret «ómirdiń bazarynan jylap qaıt­qanyn» sezemiz, elestetemiz. Tipti, nege iship ketkenin de túsi­nemiz. Ishkenderdi kinálaı jóne­letin ádeti­mizden de qaıtyp, endi Muqaǵalıdy túsinip, ár sóziniń astaryna úńilip, birge kúr­sinip, birge jylap, ja­nymyzben sezinip oqı bastaımyz. Munyń bárin bilgen soń, óz zama­nynyń ózine laıyq aıla-sharǵy­syna ushy­raǵan Mu­qańdy kinálaı ma álde onymen birge kúńirene me, ony oqyr­mannyń ózi biledi. Muqaǵalı kózi tirisinde eshkimnen qysym kórgen joq, kitaby óz kezegimen jyl saıyn shyǵyp tur­dy dep, keı synshyǵa min taqqan keı synshynyń pikirin oqyǵanym bar, sondyqtan soǵan qatysty men de óz oı-pikirimdi dálelmen jetkizýge tyrystym. О́ıtkeni, Muqaǵalıdyń óleńderi bul kúnde ultymyzdyń maqtany­shyna aı­nal­dy, sondyqtan onyń óleńderi men ómirbaıany kúńgirt jaqtar men buldyr nárselerdi múmkin­diginshe qaldyrmaı zerttelýi qajet dep bilem. Muqaǵalıdyń taǵdyryna da, talantyna da tańǵalasyń. Onyń áli zertteletin, anyqtalatyn ómir­baıa­ny kóp-aq. Ártúrli sebeppen biz birazyn aıtpaı da kelemiz. Alaıda, aıtpaǵan saıyn oǵan qııa­nat jasap júrmiz be, álde adam­shy­lyq jasap júrmiz be, ózimiz de bilmeımiz. Menińshe, biz ol qy­lyǵymyzben Muqaǵalıdyń ózine de, óleńine de emes, ózgelerge yń­ǵaıly jaǵdaı jasap kele jatqan sekildimiz de, esesine Muqań ómiriniń keı tusy, soǵan oraı keı óleńiniń jazylý sebebi jumbaq kúıin saqtap keledi. Ol da ónerge qııanat bolýy múmkin. Myna bir óleńdi Muqań on segiz jasynda jazypty: – Aqyrynda tynarmyn, biter demim, Jarqyraǵan juldyzym sóner meniń. Ton ishinde muzdaǵan qaıran tánim, Bet-dúzdigiń bes metr bolar kebin. Oqyǵanda tula boıyń titirkenedi. Muny on segizdegi bala aıt­qan sóz deýge aýzyń barmaıdy. Ol, sirá, óziniń de, óleńiniń de taǵdy­ry ólimine qatysty bolaryn sol bala kúninde-aq sezdi me eken dep seziktenem. О́ıtkeni, shynynda da, táni ólgen kúni onyń óleńderine qaıta jan bitkendeı boldy ǵoı! Onyń atyn da, dańqyn da ózi ól­gennen keıin jaryq kórgen kitaptar shyǵardy. Sony sezgen, bilgen aqyn ólerinen eki jyl buryn kúndeligine: «Men HHI – ǵasyr­dyń qurdasymyn. Bálkim, odan áridegi urpaqtardyń týysymyn da», – dep jazǵan eken. «Jyldar ótedi, jańa urpaqtar keledi, biz­diń árqaısymyzdy óz orny­myzǵa solar qoıady», – depti bárin ap-aıqyn kórip turǵan adamdaı. Ar­ǵy atasy Qangeldi batyr jaýy­ryn­ǵa qarap bolashaqty boljaǵan eken, bergi atasy Raıymbek ári batyr, ári áýlıe bolypty. Sondaı kóripkeldik Muqańa da berilgen sekildi. Áıtkenmen, onyń bul dál aıtqan kóripkeldigin qoı­shy, óz ýaqytynda baǵasyn alyp, óleń­­deri­niń qyzyǵyn kórip júr­gen adam búıtip árkimdi «óz or­nyna qoıa­tyn» kúnniń áli alda ekenin qyn­jyla jazbaıdy ǵoı! Janyna batqan soń, qany qatqan soń jazsa kerek. О́stip Muqaǵa­lıdyń óz shyndyǵyn óz óleń­derinen tap­qa­nymyz jón sekildi. Sebebi, ol óziniń kúndeligine 1976 jyldyń 14 aqpanynda: «Meni óz óleńde­rimnen bólip qa­ra­maý­laryńyzdy ótinem. Esteri­ńizde bolsyn, meniń óleńim jeke turǵanda túk te emes. Biriktirip qaraǵanda, ol poema ispetti. Basy jáne aıaǵy bar. Ol keıde kúlim­degen, keıde túńilgen ja­nym­nyń quddy daýysyndaı... Janymnyń muńy men qýanyshy – bári sonda», – dep jazbap pa edi? Muqaǵalıdyń asqan talant ekenin «Arý ana» dastanyndaǵy myna bir jaǵdaıdan da baıqaýǵa bolady. Qaı kezgi, qaı zaman­daǵy qazaq úshin de eń úlken baqyt – perzent súıý. Sol baqytty sátke óleń arnamaǵan aqyn da az. Alaıda, perzent súıgen qazaq­tyń, qazaq bol­ǵan­da da qa­raq­shy qa­zaqtyń jan tebirenisin Muqa­ǵa­lıdyń qazaqy qalyppen, qa­zaqy jan-kúı­men óleń etkeni kimdi bolsa da bas shaı­qatpaı qoımaıdy. – Qashan meniń taǵdyrym tynym kórdi, Qan qaqsatqan bóri edim rýly eldi. Urpaǵym bar, dúnıe, endi meniń, Estısiń be,eı, ómir, ulym keldi! Jalǵyz edim tasta ósken shyrshadaıyn, Jabyrqaýshy em daýylda synsa qaıyń. Sý bop ketpeı nege tur qos shyraǵym, Ný bop ketpeı nege tur qý samaıym? ...Japyraqsyz, butaqsyz qý bas edim, Jalǵyzdyqpen jalǵanda syrlas edim. Eı, dúnıe, nege sen qýanbaısyń, Kúıiń kelmeı kúıigip tur ma seniń?! Sóz de, sezim de tógilip tur­ǵan bul óleń qaraqshynyń ózin jaqsy kórgizip jiberedi ǵoı adamǵa. О́leńniń, talanttyń qudi­reti osy bolsa kerek! Onyń «Qashqyn» atty dastanyn oqyp ta, qashqynnyń dúnıetanymyna, adamdyq oı-pıǵylyna qaıran qalasyz, jaýyzdyń ózine ja­nyńyz ashı bastaıdy, birte-birte ony óstip qashqyn etip qoı­ǵan jaǵdaıǵa, taǵdyrǵa nalısyz. Adamnyń aqylyn, sezimin sóı­tip san-saqqa salyp qoıǵan aqyn­nyń qudiretine eriksiz rıza bolasyz. Bárin aıt ta, birin aıt, qazir ony aqyn sanatynda qalaı maq­tap, qalaı súısinsek te, adam sanatynda Muqaǵalı – armanda ótken jan. Ol, menińshe, aıta­tynyn túgel aıta almaı ketti, aýrýhanada jatyp kúnine alty-jeti, jeti-segiz óleń jazýy – sonyń aıǵaǵy. Aıtyp úlgereıin, jazyp úlgereıin dep janta­lasqany sodan da belgili emes pe? Onyń ómiri, onyń taǵdyry – talaı qazaqty, bálkim, búkil qazaq­ty oılantatyn, bálkim, uıaltatyn taǵdyr. Adamdy taný men talantty tanýdy, ony baǵa­laýdy biz áli uzaq úırenetin shyǵarmyz. О́ıtkeni, úırený esh­qashan bitpeıtin, taýsyl­maıtyn jumys qoı. Qazaqtyń klassık aqyny Muqaǵa­lı Ma­qataevtyń seksen jyldy­ǵyn súısine toılap jatqanymyz­ben, biz ony áli túbegeıli zertteı qoıǵan joq­pyz, zerttep te jatqan joqpyz. Son­dyq­tan áli onyń oqyrmanǵa qu­pııa, jumbaq tusy tolyp jatyr. «Búkil meniń jazǵanym – bar-joǵy bir ǵana bútin poema. Adam­nyń ómiri men ólimi, qasi­reti men qýanyshy týraly poe­ma. Eger nan­basańdar, barlyq óleńimdi jı­nap, bir jınaqqa toptastyryp kórińdershi. Este­rińde bolsyn, árbir óleńim óz ornynda tursyn», – dep jazyp­ty ol kúndeligine ólerinen bir aı buryn. Aqynnyń sol aıt­qanyn oryndaý maqsaty­men «Jalyn» baspasy 80 jyl­dy­ǵyna oraı ár óleńin jazylǵan nemese jarııalanǵan kúni boıyn­sha ornalastyryp, ol jaıly estelikterdi qosa bıyl onyń alty tomdyǵyn shyǵarýdy aıaqtaǵaly otyr. Ár óleńi, óleńiniń ár joly halyqtyń qym­bat óner qazyna­sy­na aınal­ǵan klassıgimizdiń shy­ǵar­ma­shylyq ta, ómirbaıandyq ta qyr-syry kún sanap halqy úshin qymbattaı beretinine kúmán joq. Ony zerttegen saıyn aqyn­nyń ǵana emes, halqymyzdyń da mádenı kókjıegi keńı túspek. Beksultan NURJEKEULY.