О́rge umtylyp, keńge talpynǵan, sonyń nátıjesinde eliniń eleýlisine aınalǵan tulǵa týraly 17 shildede atap ótiletin Metallýrgter kúnine oraı sóz qozǵaýymyzdyń da reti kelip otyrǵan syńaıly. Keıipkerimiz kim? Ol – tústi metaldardyń «tilin» biletin ınjener-metallýrg, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń Qurmet gramotasymen, eki márte «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattalǵan ardager Joldasbek Smaılov.
Smaılovtar áýletin metallýrgter áýleti degenimiz oryndy. Ákesi de, balalary da metallýrgter. Ákesi Bekmaǵambettiń metall quıatyn sehtaǵy qaınaǵan qyzý jumysy bala Joldasbektiń metall tilin bilýge degen qumarlyǵyn arttyryp, Qazaqtyń taý-ken ınstıtýtynyń ınjener-metallýrg mamandyǵyna túsýine sebepshi bolsa, odan ári óndiriste shyńdalǵan tulǵa bolyp qalyptasýyna zor yqpaly tıgenin ómirdiń ózi dáleldedi. Buǵan qosa óziniń uly Serik pen qyzy Gúlnár da ınjener-metallýrg mamandyǵyn tańdap, ekeýi de óz salasy boıynsha tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty atandy. Kelini Mádına Saýyqqyzy Tákejanova da metallýrg, al kishi qyzy Aıgúl dáriger. Mine, áýletten jalǵasqan bul ǵajap qasıetti, onyń ishinde eń aýyr salany ıgerýde eli úshin qyrýar eńbek etken Smaılovtar otbasyn Metallýrgter kúninde qalaı kósiltip jazsaq ta laıyq.
Keıipkerimiz eńbekke degen ǵajap qasıetin joǵary oqý ornynan soń 1957 jyly О́skemen qorǵasyn-myrysh kombınatynyń aglomerasııa sehynda qatardaǵy jumysshy bolyp júrgende-aq tanytty. Arada jyl ótpeı jatyp-aq, birden zaýyttyń aglomerasııa men kenniń biriktirilgen alyp sehynyń aǵa masteri bolýy – sonyń dáleli. Ol rafınasııa sehynyń ujymyn basqarǵanda ınjenerlik qabiletiniń myǵymdyǵyn odan ármen jiti tanyta tústi. Munyń birinshi aıǵaǵy – onyń taza qorǵasyn alýǵa qajetti jańa qazannyń jobasyn jasap, ony Barnaýl qalasynda quıdyryp ákelip, iske qostyrýy. Sol jańa qazan zaýytqa qorǵasyn qorytýdy 20 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik berdi.
J.Smaılovtyń ónertapqysh ınjener-metallýrg ekenine odan keıingi aıǵaqtar: onyń sol kezdegi «chýshka» dep atalatyn salmaǵy 41 kılogramdyq qorǵasyn «kirpishti» endi birden bir tonna etip quıý jáne qorǵasyndy mystan tazartý ádisteri. Osy sońǵy mys tazartý ádisi kezinde óndiriske birden 486 myń som taza paıda ákeldi. Izdenimpaz ınjenerdiń bul atalǵan ádisterin tabanda nemister bastap, búkil álem kenshileri qabyldap aldy. Birde Dinmuhammed Qonaevtyń osy ujymǵa barǵanda: «Munyń bárin bizdiń ınjenerimiz Smaılov joldas oılap tapqan ba?!» – degen tańdanysyn nege aıtpasqa?!.
Joldasbek Bekmaǵambetulynyń talantty ónertapqysh ekenine jáne bir aıǵaq – onyń sol jabdyqtaǵy qyzmet etý merzimin eki ese uzartýdy qamtamasyz etken, akkýmýlıatordaǵy qorǵasyn quramyna 0,5-1 paıyz myshıak qosý jóninde tapqan jańalyǵy. Qazir bul eńbektiń nátıjesi álemdegi akkýmýlıator zaýyttarynda qoldanylýda.
Osyndaı irgeli kombınatta J.Smaılov rasıonalızatorlyq ispen belsendi aınalysyp, jıyrmaǵa jýyq avtorlyq kýálikke ıe boldy. Osynaý aıryqsha jetistikteri úshin «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen rasıonalızatory» degen qurmetti ataq berildi. Budan ári óz salasy boıynsha kandıdattyǵyn qorǵady. Elýden astam ǵylymı jáne otyzǵa jýyq ǵylymı-kópshilik eńbekterin jazdy. Munyń bári de óz zamanynda basylym betterinde jarııalanyp, mamandar tarapynan joǵary baǵasyn aldy.
Ol endi aldymen ózi jumys istep júrgen zaýyttyń kásipodaq uıymynyń tóraǵalyǵyna, keıin búkil kombınat kásipodaǵy uıymynyń tóraǵalyǵyna saılandy. Odan biraz ýaqyt ótkennen keıin ol Qazaq KSR Tústi metallýrgııa mınıstrliginiń tehnıkalyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasarlyǵyna kóterilip, odan ári Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti aýyr ónerkásip bóliminiń qara jáne tústi metallýrgııa, sondaı-aq, geologııa sektoryn basqardy. Bul qyzmette qajymas qaırat ıesi, bilimdar metallýrg-ınjener, qara qyldy qaq jarar ádil azamat J.Smaılov – Qaraǵaıly men Jezkent ken-baıytý kombınattarynda, Jezqazǵan, Balqash, Aqshataý ken-metallýrgııa, Qaraǵandy metallýrgııa kombınattarynyń, Shymkent, Jambyl fosfor óndiris oryndarynyń, Aqtóbe, Aqsý ferrobalqytý zaýyttarynyń jumysyndaǵy kemshilikterdiń betin ashyp, olardy durys jolǵa qoıýǵa basshylyq jasady. Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynda alyp aq qańyltyr sehyn iske qosýdyń basy-qasynda boldy.
Keńestik kezeńde ónerkásip óndirisin basqarýdyń qanshama qyr-syryn meńgergen Joldasbek Bekmaǵambetuly elimiz Táýelsizdik alǵan kezde naryqtyq qatynas talaptaryna tez beıimdelip, 1992 jyly respýblıkamyzdaǵy ken óndiretin zaýyttar, kombınattar, basqa da kenishterdiń basyn biriktirip «Qazaqtústimetaldar» konsernin qurysty. Sonyń bas dırektorynyń orynbasary boldy. Keıin ol konserndi iri ulttyq korporasııaǵa aınaldyrýǵa atsalysyp, onyń vıse-prezıdenti qyzmetin atqardy. Búginde «Kazsınk» ashyq aksıonerlik qoǵamy atanyp otyrǵan táýelsiz elimizdegi alyp kásiporynda ınjener-metallýrg J.Smaılovtyń da ózindik qoltańbasy bar.
2007 jyldan bastap Metallýrgııa mınıstrliginde qyzmet etken ardagerlerdiń basyn qurap «Qamqorshy» dep atalatyn qoǵamdyq uıym qurǵan. 100-ge jýyq múshesi bar bul uıymdy kúni keshege deıin ózi basqardy. Sondaı-aq, osy ujymdy qurýǵa atsalysqan V.P.Sımonovke, V.V.Bednovqa, T.V. Stýdensovaǵa, Q.Batyrǵojınǵa jáne B.Turǵanbaevqa J.Smaılovtyń alǵysy sheksiz.
D.Qonaev bastaǵan tulǵalardyń tikeleı muryndyq bolýymen respýblıkamyzda qanshama ónerkásip oshaqtary – fabrıka, zaýyttar, kombınattar ornady. Mundaǵy maqsat – qazaq jeriniń óz ıesin – qazaqtardy ónerkásip óndirisine jappaı tartyp, olardyń ózderiniń arasynan sheksiz ken baılyǵymyzdy ulttyq qazynaǵa aınaldyratyn ónerkásip oryndaryn basqaratyn joǵary bilimdi, bilikti ınjener maman kadrlar daıarlap, jetildirý edi. Dittegen maqsat oryndalyp, metallýrgııa salasyn Evneı Bóketov, Saýyq Tákejanov, Minaıdar Ramazanov, Temesh Sadýaqasov, Dalabaı Eshpanov, Yrzabaı Qobdabergenov, Murat Baıbekov, Baıan Raqyshev, Aqan Nursultanov, Keshirim Boztaev jáne bizdiń keıipker Joldasbek Smaılov meńgerdi. Bul atalǵandardyń bári de keıin óz mamandyqtarynyń maıtalmandary boldy. Olardyń qaı-qaısysy da Qazaqstannyń ónerkásip óndirisiniń tasyn órge domalatty. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda ǵana birden-bir odaqtyq Tústi metallýrgııa mınıstrligi qurylǵan edi.
Bir kezdegi bir áýlettiń jalǵyz tuıaǵy, al ata-anasynyń bar pák tileýi óziniń ústinde bolǵan Joldasbek aqsaqaldan aýyr óndiristegi jetistikteriniń sebebin suraǵanda: «Árkim ózi shyqqan taýym bıik bolsyn degen úmit dúnıesiniń jelken qaıyǵymen júredi. Men aıtar edim, bos qııaldan góri eńbegińe sen. Táýekeldiń tóresi sol. Taza eńbegiń taýǵa da shyǵarady, daýyldan da alyp ótedi. Ár kásiptiń óz qıyndyǵy men qyzyǵy bar. Áńgime súıgen isten súıinish tabýda ǵoı. Men Qazaqstannyń asa iri ónerkásip ornynda alǵashqy eńbek jolymdy bastaǵanda osyǵan anyq kóz jetkizip, ómirlik qaǵıdaǵa aınaldyrdym», – dep edi keń oılap, keń pishetin abyz júrek.
Joldasbek Smaılov tek metallýrg emes, onyń qalam ustaıtyn qabileti de bar. Bala kúnnen júregine jaqyn dúnıelerdi qaǵazǵa túsirip, túrtip júrýdi ádetke aınaldyrǵan. Tórge jetelegen osynaý tynymsyz jazbanyń jemisi bolar zeınetkerlikke shyqqannan soń aıtýly úsh eńbegin jazyp, úsh kitap etip shyǵardy. 2005 jyly «Júrek jyry, kóńil syry» atty jyr kitaby, 2008 jáne 2010 (qaıta basylǵan) jyldary «Qarakesek Shanshar Abyz áýleti» atty shejire kitaby oqyrmandarǵa jol tartty.
Bul eńbekterdi jazǵanda avtordyń kóz janarynyń biri kórýden qalsa, sońǵy eńbegin daıyndaý ústinde ekinshi janarynyń da kórýi álsirep, I toptaǵy múgedektik alǵanyna qaramastan, Bas redaktory hám qurastyrýshysy bolyp «Qazaqstannyń tústi metallýrgııasynyń tarıhy» atty 564 betten turatyn ensıklopedııalyq turǵydaǵy qomaqty kitabyn 2011 jyly jaryqqa shyǵardy.
Qazaqstan ekonomıkasynyń negizin qalap otyrǵan tabıǵı baılyǵy – tústi metallýrgııanyń tarıhyn qamtyǵan osynaý tuńǵysh eńbekti osy salanyń bir top kásibı mamany úlken marapatqa laıyqty dep biledi. Jalpy, tústi metallýrgııa tarıhyn jazýǵa talpynǵandar kóp boldy, talaı kitap shyqty da. Biraq olar kóbinese jekelegen kásiporyndardyń tehnologııasyn ǵana qamtýmen shektelgen. Al «Qazaqstannyń tústi metallýrgııasynyń tarıhy» salmaqty eńbek. Sol salmaqty kóterip shyǵý úshin de bilik, bilim, parasat kerek emes pe. Jınaqtyń taǵy bir mańyzdylyǵy – avtor osy salanyń bilgir mamany.
Bul jınaqqa elimizdegi tústi metallýrgııanyń damýyn sıpattaıtyn kóptegen materıaldar men fotosýretter toptastyrylǵan. Atalmysh salanyń ósip-ónýi, osy salada ter tógip, qyrýar eńbek etken qazaq ıntellıgensııasy men jumysshy tabynyń kórnekti ókilderi týraly mol málimetter jáne óndiris oshaqtarynyń kórinisteri men panoramasy berilgen. Sondaı-aq, respýblıkamyzdyń barlyq ken óndirý, baıytý jáne metallýrgııalyq kásiporyndarynyń jáne olardyń negizgi tehnologııalyq úderisteriniń sıpattamalary keltirilgen. Olardyń arasynda tek iri alpaýyttar ǵana emes, kishigirim kenishter, baıytý fabrıkalary men zaýyttary da qamtylady.
«Qazaqstannyń tústi metallýrgııasynyń tarıhynyń» bir danasyn avtor jaryqqa shyqqan kezde Elbasymyz N.Nazarbaevqa joldaǵan bolatyn. Alǵashqy eńbek jolyn metallýrgııa salasynan bastaǵan Prezıdentimiz bul eńbekke laıyqty baǵasyn berip, avtorǵa sol kezde jedelhat jiberip, hatta: «Qurmetti Joldasbek Smaılov! Elbasymyz N.Á.Nazarbaevty Jańa jylymen quttyqtap, jaqsy tilekterińizdi aıtyp, «Istorııa svetnoı metallýrgıı Kazahstana» dep atalatyn kitabyńyzdy syılaǵanyńyz úshin kóp rahmet! Hatyńyzben jáne kitabyńyzben tanysqan Prezıdent Sizge alǵysy men izgi tilekterin jiberýdi tapsyrdy. Tústi metallýrgııa óndirisi jóninde azdy-kópti málimet beretin bul eńbek tıisti mamandar men osy salaǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn oqyrmandar úshin qundy basylym bolady dep senemiz. Prezıdent Sizge myqty densaýlyq, baqyt, shyǵarmashylyq tabys tileıdi. Kitap Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Murajaıy kitaphanasynda saqtalatyn bolady», – dep Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy M.Qasymbekov qol qoıǵan.
Kitaptyń tusaýkeserinde avtorǵa júrekjardy pikir aıtqandardyń deni osy salanyń myqty bilgirleri bolatyn. Solardyń biri toqsannan asqan, tústi metallýrgııanyń maıtalmany, geolog, Qazaqstannyń Ortalyq partııa komıtetinde 22 jyl qyzmet atqarǵan Iý.L.Shneıder kitapqa mynadaı baǵa beredi: «Kitapta Qazaqstannyń tústi metallýrgııa salasyn órge kótergen tórt jarym myń azamattyń esimi men bir myń jeti júz adamnyń kelbeti berilgen. Bul degeniń – naǵyz qaınaǵan eńbek qoı! Iаǵnı, naǵyz eńbekshilerdiń tarıhy!» – dep tańdansa, akademık Sultanbek Qojahmetov: «Bul kitaptyń jazylý ıdeıasyn da, ony iske asyryp, kitapty jazǵan da Joldasbektiń ózi. Jınaqtyń avtory elge tanymal aqyn da emes, maıtalman jazýshy da emes. Ol – tústi metaldardyń «tilin» biletin ınjener-metallýrg. Bul az deseńiz, ǵalym, qoǵam qaıratkeri. Keshegi keńestik dáýirde partııa qyzmetinde, basqa da salada eńbek etip, elimizdiń qara jáne tústi metallýrgııasyn damytýǵa zor úles qosqan bilikti maman retinde tanylǵan azamat», – dep tebirenedi. Shyndyǵynda solaı ǵoı. О́z salasynyń bilgir tulǵasy ǵana emes, osy salanyń tarıhyn tutastaı qamtyǵan ensıklopedııaǵa bergisiz eńbegin kózden qalys, kóńilden tasa qaldyrmaı jetpisten asqanda, onyń ústine bastaǵan úlken isiniń sońyna jetpeı eki janary birdeı oqýdan qalǵan sátte aıaqtaýdyń qandaı salmaqtylyǵyn biz ejiktemeı-aq, kóziqaraqty jan túsineri sózsiz.
Qazaq metallýrgııasy salasynyń maıtalman sardary Joldasbek Smaılovtyń sanaly ǵumyrynda osyndaı syndarly bıikke jetýi – soqtyqpaly ómir soqpaǵynda «jarty qurtty bólip jegen» jan-jary, ulaǵatty ustaz Qamarııa Ǵapparqyzynyń sheksiz sharapatynyń arqasy. Uzaq jyl ǵumyrlaryn syılastyq pen súıispenshilikke bólegen Joldasbek aǵamyz ben Qamarııa jeńgemizdiń otasqandaryna alpys jyldan asty. Ekeýi qoǵam múddesi jolyndaǵy qaltqysyz qajyrly eńbekterimen birge aqar-shaqar áýlet shańyraǵynyń bereke-birligin mazdatyp, 7 nemere men 7 shóbere súıdi. Nemereleriniń aldy Arman EKSPO kórmesiniń Túrkııadaǵy komıssary bolsa, Altynaıy bilikti bankır. Bar ómirin bilim berý salasyna arnaǵan ardager ustaz Qamarııa Ǵapparqyzynyń shákirtteri búginde egemen elimizdi gúldendirý jolyndaǵy jasampaz eńbekke jumylǵan.
Isi men sózi alshaq ketpeı, ekeýin qabystyrǵan abzal aǵamyz tústi metallýrgııadaǵy uzaq jylǵy eńbegine oraı, taıaýda tól merekesi qarsańynda «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy.
Qyzjibek BÁKIR
ALMATY