Kıikterdi qyryp jatqan kimder?

Jaqynda oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ıns­peksııasyna Jangeldın aýdanyndaǵy «Aqqum-Altybaı-Saǵa» ań sharýashy­lyǵynyń dırektory Qaırat Ordabaevtan dabyl tústi. Ol  Aqkólden otyz shaqty shaqyrym jerden 53 aqbókenniń óleksesin  taýyp alǵanyn habarlady. Tor­ǵaı dalasyna  jedel attanǵan qura­mynda polısııa ókilderi men ınspeksııa qyzmetkerleri bar top  máshıne izin kese otyryp,  aınalasy bir aptanyń ishinde atylǵan taǵy da 32 kıikti tapty. Brokonerler jaıratyp salǵan 85 kıiktiń  ekeýi eshki, tórteýi  bir jasar  laq, qalǵan 79-y tekesi. Sýyq qoldy ańshy­lar tekelerdiń múıizin aramen túbinen qyrqyp alǵan. Mamandar kıikterdiń ólekselerin bir jerge jınap, aýrý tarap ketpes úshin órtep, zalalsyzdandyrdy. Kıikterdiń qanypezerler atqan oq­tan qyrylǵany bul bir emes, byltyr Torǵaı dalasynan  osyndaı jeti oqıǵa tirkeldi.   Sol jyldyń qazan aıynda  Jangeldın aýdanyndaǵy Shıli jerinen  84  kıiktiń óleksesi tabylǵan edi.  Al 2009 jyly ınspeksııa qyzmetkerleri brokonerler qyryp salǵan  kıikterdiń óleksesin úsh ret jınaǵan bolatyn. Sońǵy jyldary kıik atý tym kúsheıip, jıilep bara jatqany alańdatady. Eger osy qarqynmen kete berse, az jylda Betpaqdaladan saharanyń botakózin kórý arman bolyp qalmasyna kim kepil. О́kinishke qaraı, qazir polısııa men orman jáne ań aýlaý sharýashylyǵy ınspeksııasynyń qyzmetkerleri  brokonerler jaıratqan  kıiktiń ólekselerin tirkep, órteýmen ǵana  shektelip otyr­ǵandaı.  Aqbókendi úıirimen qyryp sal­ǵan  brakonerler nege saıran­daıdy? Olardyń jolyn kesetin kúsh joq pa? – Betpaqdala úıirin quraıtyn kıikter jaıylatyn  Aqqum-Altybaı-Saǵa ań sharýashylyǵy 1 mıllıon 285 myń 481 gektar jerdi alyp jatyr. Bul Torǵaı óńirindegi  eldi mekenderden de tym shalǵaı. Osynsha aýmaqty jıi aralap turýǵa ańshylyqtyń materıaldyq kúsh-qýaty kelmeıdi. Al kıikke shyqqan brakonerler sheteldik júrdek máshı­nege minedi, muzdaı qarýlanady. Bizdiń ańshylyq qyzmetkerleri  «Nıva» jáne «ÝAZ» máshınesimen brokonerlerdi qýyp ta jete almaıdy. Búginde kıik aýlaıtyndardy qara bazardaǵy bıznesin ábden  qalyptastyrǵan, uıymdasqan qyl­mystyq top dep aıtýǵa bolady, – deıdi oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııa­synyń bastyǵy Marat Begimbetov. Qara bazar demekshi, telekanal­dar­dy­ń j­­ergilikti kórsetilimderi kezinde  júgirtpe jolmen «kıiktiń múıizin satyp alamyn» degen habarlandyrýlar ótip jatady. Artynda aqshasy qyltımasa jarnama beker júrmeıdi.  Inspeksııa qyz­metkerleriniń aıtýynsha,  múıizdiń bir kılosynyń  baǵasy kıik  jaıy­latyn jerlerden alsa 35-50 myń teńge turady. Al Almatyda ol 200 myń teń­gege jetip jyǵylady, Qytaıda  4 myń dollarǵa deıin barady. Shyǵys medı­sınasy aq­bókenniń soryna aınalyp tur. О́tken jyly Betpaqdaladaǵy kıik­ter­diń sany 50 myńnan asyp jyǵylǵan. Bir qaraǵanda kóp sııaqty kóringenmen, bul toqmeıilsıtin san emes. Bir kezderi qazaq da­lasynda mıllıondap órgen kıiktiń sa­ny bul kúnde 100 myńǵa da jetpeıdi. Onyń ústine aqshaǵa qunyq­qan  qany­pezerler múıizine bola aq­bó­ken­­niń tekesin júzdep ata berse ne bolmaq? Byl­tyr­dyń ózinde ǵana aqshaǵa qunyǵyp,  tabı­ǵatqa kózi qantalaı qara­ǵandar Betpaq­dala úıirinen 220 kıikti atyp alǵan. Inspeksııa mamandarynyń pa­ıymdaýyn­sha, brakonerler kıiktiń úıi­riniń qozǵa­lysyn, olardyń tekeleri men eshki­leriniń aıyrylatyn kezin jaqsy biletin jergilikti turǵyndardy da paı­da­la­nady. Aýyldaǵy jumyssyz otyrǵan adam­dar aqsha úshin aýyz jalasýy ábden múmkin. Qostanaı-Torǵaı  óńiri 19 mıllıon 600 myń gektardaı jerdi alyp jatsa, sonyń 18 mıllıon gektardan astamynda tabıǵattyń ózi syılaǵan ań men qus mekendeıdi. Sol ań men qustyń qorǵaýdy qajet etpeıtini kemde-kem. Kópshiligi «Qyzyl kitapqa» engen. Al olardy qor­ǵaıtyn, baqylaıtyn  ań sharýashy­lyq­ta­ryna, orman jáne ańshylyq sharýa­shy­lyǵy ınspeksııasyna memleket tarapy­nan bólinetin qarjy tym jetkiliksiz. – «Aqqum-Altybaı-Saǵa» ań sharýa­shylyǵynda 6 qoryqshy, olardyń 4 avtokóligi  bar. Al Betpaqdala tabyny  1 mıllıon 200 myńnan  asa gektar jerge jaıylady. Onyń soltústigi men ońtústigi – 150,  shyǵysy men batysy 100 shaqyrymdaı bolady. Al qoryqshy­lardyń qarjyǵa baılanysty aıyna on kún ǵana dalany aralaýǵa múmkindigi bar eken. Júrdek máshıne mingen brakonerler jyldyń tórt mezgilinde de tynym tappaıdy, – deıdi  mamandar. 2008 jyly «Altyn dala» rezerva­tynyń jobasy jasalyp, oǵan Torǵaı dalasynyń  naq kıikter  jaıylatyn, qystaıtyn  jerleri engizilgen bolatyn. Joba boıynsha rezervat ústimizdegi  jy­ly kúshine enýi kerek. Eger Torǵaı dala­sy rezervat bolsa, onda  qoryq­shylar, ǵyly­mı jáne basqa da  qyzmet­kerler sany 150-ge jetýi kerektigin aıtady mamandar. Qoryqtyń bul qu­rylymy úshin qarjy bólinetindikten  qoryqshylardyń  jumys isteýine qo­laı­ly tehnıkalar da alynady degen úmit bar. Múmkin úmit aldamas, al ázirge kıikke jaýdaı tıgen tabıǵat qas­kóı­lerin tezge salýǵa dármen bolmaı tur. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.