Ul

Er balalardyń ómirdegi orny týraly oı

Osy kúzde joǵary oqý oryn­daryna túsken talapkerler tizimin qarap otyryp, bıylǵy jyly da baǵy janǵandardyń ishinde qyz ba­lalardyń basym ekendigin baıqadym. Bul jáıt kóńilimde kópten ornyǵyp alǵan áldebir alańdaýshylyq sezimge taǵy da qozǵaý saldy... Durysynda, «el bolam deseń – besigińdi túze» degen ulaǵatty sózdi basshylyqqa alǵan, ári sońǵy jyl­dary genderlik teńdik máselesine mán berip, erler men áıelderdiń teń quqyqtary men birdeı múmkindikteri úshin jaǵdaı jasalýy maqsatynda arnaıy zań qabyldap otyrǵan el úshin bul jaıdy maqtan eterlik faktilerdiń biri deýge bolar edi. Alaıda, «aı­dyń da aq júzinde daq bolady» demekshi, ómir­degi keıbir jetis­tik­ter­diń arǵy jaǵynda keıinnen «áttegen-aı» de­gizetin, al taza qaza­qy turǵydan alǵanda, paı­­dasyna zııany jaǵa­lasa júrip, sol jetistikterimizdi kemshilikke aı­nal­dyratyn jaılar bolatyn sııaqty. Bizdiń bulaı dep oı túıýimizge áser etken birer jaıdy nazarlaryńyzǵa usynaıyq. Sosyn birge oılasaıyq. Genderlik damý máselesine arnalǵan bir jıynda minberge kóterilgen sheshen: «Bizdiń elimizde áıelderdiń 52 paıyzynyń joǵary bilimi bar. Al búginde joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentter sanyn jynystyq belgisine qaraı salystyratyn bolsaq, qoǵamymyzdaǵy áıelder erlerge qaraǵanda áldeqaıda bilimdi degen tujyrymnyń shyndyǵyna kóz jetkize túsemiz» – dedi kóterińki leppen. Bir qaraǵanda maqtanarlyq-aq jaǵdaı. Keńes dáýiri kezinde qol jetkizemiz dep umtylǵan mejemizdiń biri osy bilim alýdaǵy, mamandyq ıgerýdegi teńdik emes pe edi? Ári aksıomaǵa aınalǵan «árbir qoǵamdy onyń da­mýynda áıelderdiń alar orny arqyly baǵalaýǵa bolady» degen túsinik te bar. Deı turǵanmen de... Osy bir shyn­dyǵynda da maqtan eterlik jetistiktiń arǵy jaǵynda kóńilge qaıaý túsirer bir máseleler bar ekeni eskerilmeı júrgen sııaqty. Solardyń biri – jurttyń bári aıta-aıta jaýyr bolǵan «otyryp qalatyn qyzdar» máselesi. Meniń bir jaqsy apaıym bar – úlpershekteı úsh bala tárbıelep ósir­gen ana búginde bir ul, bir qy­zynan bes-alty nemere súıip, urpaǵynyń qyzyǵyn kórip otyr. Bir ǵana ýaıymy bar, ol – qazir jasy otyz besten asyp ketken kishi qyzynyń turmys qurma­ǵany. Qyzynyń aqyldy, tárbıeli eken­digin biletin jandar onyń oń jaqta otyryp qalǵanyna tańyr­qaı­tyny ras. Olardyń oıynsha, óz nanyn ózi taýyp jep júrgen ári kórikti, ári bilimdi qyzǵa degen qyzyǵýshylyq ta kóp bolýy kerek, ıaǵnı olar keńes kezeńindegi «tapshy taýarlardaı» tez ótip ketýi kerek sııaqty kórinedi ǵoı, sirá. Biraq ol taýarlarǵa ǵana qatysty jaıdyń adam ómirinde basqasha ekendigin osy apaıdyń áńgimesinen de túsinýge bolady. «Kúsh-qýatym barda balalaryma qoldan kelgen kómegimdi bereıin dep ara-tura bazarǵa baratynym bar, – dep bastady apaı áńgimesin. – Ádette kerek-jaraǵymdy alǵan soń balama qońyraý shala qoıamyn, ol kelip alyp ketedi. Bir joly bazarǵa barǵanymda balam issaparda júrgen. Basynda kerek zattyń bárin kóterip ákete al­maı­ty­nymdy oılap, kókónistiń qajet túr­leri­nen, maı, shujyqty shaqtap qana alamyn dep kelsem de, bazar ishine kirgen soń «qoı, qaıta-qaıta kelip júremin be, taksı ustarmyn» dep, kúndelikti qajetti nárseniń bárin aldym. Bazardan shyǵyp, jeńil máshıne toqtataıyn dep qol kóterip tur edim, qasyma jap-jas jigit kelip: «Apaı, taksı almaı-aq qoıyńyz. Sol aq­shańyzdy maǵan tóleseńiz, men júgi­ńizdi úıińizge deıin marshrýttyq avto­býspen-aq jetkizip, týra esigińizden kirgizip beremin» dedi. «Lypyldap tur­ǵan qandaı adam?» dep sál seziktensem de, aýyl balasynyń qara­paıym túri, jupyny ǵana kıimi ol oıymnan tez-aq aryltty. Taksı esiktiń aldyna aparǵanymen ári qaraı tórtinshi qabatqa kóterilýdiń de ońaı emestigin oılap, kelistim. Dorbalarymdy ózi aıtqandaı, úıi­me kirgizip bergen jas jigitti esiktiń aldynan qaıtaryp jiberýge yńǵaı­syz­danyp, «úıge kirip, shaı ish, balam» dep edim, mańdaıynyń terin súr­tip, entigip turǵan ol aýyl adamyna tán eshqandaı qýlyǵy joq, ańqyldaq minezben: «Jaqsy boldy ǵoı, tańer­teń orazamdy da ashpap edim» dep qýana kelisti. Ol bir úıdegi bes balanyń úlkeni eken. Áskerden kelgennen keıin aýylynda eki jyl boıy bos júripti. «Aýylda jumys joq ekenin bilesiz ǵoı, – dedi ol sháı ústinde ashyla sóılep, – kún kórý óte qıyndap ketti. Birte-birte ózimnen kishi baýyrlarymnyń nanyna ortaqtasyp júrgendeı sezinip, ketýge bel baıladym. Onyń ústine ózimnen keıingi qaryndasym aqyly ınstıtýtta oqıdy. Onyń aqshasyn tóleý de áke-shesheme ońaı emes. Qolda maldary bar, áıteýir. Bıyl taǵy bir qaryndasym mektep bitirdi, onyń da oqýy kerek». «Sen nege oqymadyń?» – dep suradym sóılegen sózi or­nyqty, ómir­lik túsinigi bar jigitti «oqy­ǵanda bir ma­man­dyqtyń ıesi bolyp shyǵar edi-aý» – degen oımen. «Túse almadym, al aqyly oqýǵa múmkindik joq, – dedi ol muńaıyp. – Bala kezimde áke-sheshemniń «uldar qara jumys istese de kúnin kórer, qyz­da­rymdy oqytamyn» deıtini esimde qa­lypty. Sodan da bolar, aqy tólep oqytyńdar deýge bata almadym». «Sonda ómir boıy osylaı jurttyń júgin tasyp júre me?» – degen oı keldi maǵan. Meniń ishki oıymdy oqyp qoıǵandaı ol: «Oqymaǵanyma, bir ká­sip­ti ıgermegenime qatty ókinemin. Keıde bala kerek bolyp týǵan soń nege oqytpady dep áke-shesheme de ókpe­leımin. Súıgen qyzymnan da sol úshin aıyryldym...» – dedi. Sońǵy sózderdi aıtqanda baıǵus balanyń daýysy dirildep ketti dep beıtanys jigitti aıap otyrǵan apaı sózin ári jalǵastyrdy. – Bul bala súıgen qyzynan nelikten aıyrylýy múmkin? Sirá, ol oqyǵan qyz bolyp, áke-sheshesi jigitti oqymady dep qomsynǵan-aý?.. О́zine suraýly júzben qaraǵan maǵan apaı kibirtikteı jaýap berdi. – Qansha jerden aıaǵanmen qyzym­nyń arba súıretip kúneltip júrgen adamǵa turmysqa shyǵýyna men de rıza bolmas edim. Ilýde bireýi bolmasa, qaı ata-ana da sóıteri anyq... Apaıǵa qarsy daý aıta almadyq, sebebi, sonyń aldynda ǵana bir oqıǵa tap osylaı aıaqtalǵan edi. Mınıstrlikte qyzmet isteıtin qurbym ınstıtýtty úz­dik bitirip kelgen bir qyzdyń qyzmetke alynyp, óziniń qaramaǵyna bólingenin, onyń bilimdiligin, alǵyrlyǵyn maqtan etip aıtyp otyratyn. О́zi jalǵyzilikti bolǵan soń ba, áıteýir, sol qyzǵa bar yqylas-nıetimen qulap, baýyryna tartty. Bir kezdeskenimizde qurbym qýa­na turyp «jaqynda toı bolyp qalýy múmkin» dep astarlady. Tipti «men endi ekinshi anasyndaımyn ǵoı, qudalardy shaqyryp jibergenim jón bolar» dep kúni buryn alashapqyn bolyp daıyn­dalyp ta júrdi. Biraq, bári basqasha bolyp shyqty. Qyzdyń ata-anasy jigittiń eshqandaı bilimi, mamandyǵy joq ekendigin, qalalyq kommýnaldyq sharýashylyqqa qarasty bir mekemede qarapaıym jumysshy bolyp isteıtinin estigende qyzdarynyń tańdaýyna birden qarsy shyqqan... Qyz jylaǵan-syqtaǵan, biraq, áke-shesheden asyp qaıda barady? Mundaı oqıǵalar ómirde sırek te bolsa kezdesip turady. Meni oılan­dyr­ǵan jáıt, osy oqıǵaǵa ózi turmys qur­maǵan («otyryp qalǵan qyz») qurbym­nyń qalaı qınalǵany edi. «Kezinde meniń de áke-sheshem «seniń joǵary bilimiń bar, ol maı-maı shopyr eken» dep qalaǵan jigitime qosylýyma qarsy bolǵan, – dedi ol kúıine áńgimelep. – Odan keıin eshkimdi dál solaı unata almadym. Ýaqyt bolsa zyryldap óte berdi. Qazir meniń qatarymnyń aldy nemere súıe bastady, men bolsam ómirden japadan jalǵyz ótetin boldym. Al ómirde jalǵyzdyqtan ótken qasiret joq ekenin basynan ótpegender qaıdan bilsin?» dep edi ol kóz jasyn syǵa otyryp. Bul áńgimesin ol qyzdyń áke-sheshe­sine de baryp aıtypty. Biraq olardy raıynan qaıtara almaǵan. «Ata-analar­dy túsinbeımin, – dedi ol osy sátsiz áńgimeden keıin, – ýaqyt degen demde óte shyǵady. Kári qyz degen aspannan túspeıtinin, mine, osyndaı jaılar­dyń saldarynan paıda bolatynyn nege uqpaıdy eken? Bizdiń mınıstrlikke kelip kórse ǵoı, otyzdan asqan qyzdardyń úıir-úıir bolyp otyr­ǵanyn!» Qurbymnyń sóziniń jany bar-dy. Bir ǵana naqtylaıtyn jeri – mundaı kórinistiń tek ol isteıtin mınıstrlikte ǵana emes, barlyq mınıstrlikterde oryn alǵandyǵy-tyn. Senbeseńizder, sondaı mekemelerge shetinen kirip kórińizdershi – óńkeı bilimdi, aqyldy, dárejeli, kelbetti, symbatty qyz­dar­dan kóz tunady. Al jaqynyraq tany­syp, jón surasańyz, olardyń ishinde «otyryp qalǵan» qyzdardyń úles salmaǵy ájeptáýir ekendigine kóz jetkizesiz. Olar nelikten otyryp qalǵan? Bul jerde osy másele sóz bola qalsa, barshaǵa belgili «erlerdiń sany áıelderge qaraǵanda az» ekendiginen basqa da faktorlar bar ekeni eskerile bermeıdi. Solardyń biri – oqyǵan, bilimdi qyzdardyń teńin tappaı qalýy. Ádet­te, eki jastyń sha­ńyraq kóterý týraly sheshimi tek kózsiz sezimge ǵana emes, kózqarastarynyń uqsastyǵyna, aqyl-pa­rasatynyń deńgeı­les­ti­gine, qabilet-bili­mi­niń shamalastyǵyna da negizdeledi emes pe? Atam qazaq «Teń – teńimen, tezek – qabymen» dep son­dyqtan aıtqan bolar. Al oqyǵan, bilimdi, dárejeli adam men ne aınalysqan kásibi joq, ne ıgergen mamandyǵy joq eki adam bir-birin qan­sha jaqsy kórip tur­ǵanymen, syrtqa shyǵa­ryp aıtpasa da ishteı ózara teńsizdikterin sezip, bir-biri­niń aldynda qolaısyzdanyp turary anyq. Mundaı qolaısyzdyq ekeýara sezimge túser jegi qurttaı ishinen keýlep jep, túbi bir jerdi jaryp shyǵatyny taǵy anyq. Iá, tabıǵatta bári de tepe-teńdikke qurylǵan. Malǵa shabady dep qas­qyrlardy qurtyp jibersek, «dala sa­nı­tary» atanǵan ańnyń atqarar qyz­meti aqsap qalady. Jetpisinshi jyl­dar­dyń basynda qytaılyq­tar­dyń egin­­di jeıdi dep torǵaılardy qyryp tasta­ǵany qanshalyq tabıǵı, ekonomıkalyq zardaptarǵa ákep soq­qany da talaı aıtyldy. Bálkim, bul jerde mundaı parallel júrgizý onsha sátti de emes shyǵar, biraq maǵan qyzdar men jigitterdiń ózara qaty­nasynda da osyndaı bir tepe-teńdik saqtalýy kerek sııaqty kórinedi de turady. Ata-ananyń ul baladan góri qyz balalaryn oqytýǵa tyrysatynyn basqa da sebeptermen qosa «Bóten úıge barǵanda eńsesi tik bolsyn, kúni basqaǵa túsip, jaltaqtamasyn» degen qamqor kóńilinen týyndaǵan dep túsinýge bolady. Joǵary oqý oryn­darynda oqıtyn qyzdarymyzdyń sany basym bolýynyń bir sebebi sol bolsa kerek. Solaı bola turǵanmen de... «Qyzdarymyzben birge, tipti olardan da buryn uldarymyzdy oılaıyq, oqytaıyq, jaqsy tárbıe bereıik degen bastama kóterilýi kerek» degen oı keledi. Bul jerde sóz ınstıtýt bitirgende beriletin bir japyraq qatyrma qaǵaz týraly bolyp otyrǵan joq. Másele – oqyǵan adamnyń oı-óresi de ósetindiginde, dúnıetanymy keńeıe­tin­diginde, rýhanı turǵydan baıyp, jaýapkershilik seziminiń artatyn­dy­ǵyn­da. Sóıtip, uldarymyzdyń bilimdi, baısaldy, mádenıetti, ózin ǵana emes, otbasyn da asyraı alatyn ma­mandyq ıesi, aıaǵyna nyq turǵan azamat bolyp shyǵatynynda. Úlpildetip qyz tárbıelep otyrǵan qaı ata-ana bolashaq kúıeý balasynyń osyndaı bolýyn armandamaıdy? «Mal tappaıtyn erkek joq – quraryn aıt» deıdi halyq danalyǵy. Qaı zamanda mal tabý úshin bilim kerek, kásip kerek, iskerlik kerek. Bul qasıet­terdi arba súıretip, vokzal basyna kelip-ketken máshınelerdiń ornyn kór­setip nemese bireýdiń júgin tasyp jú­rip boıǵa sińirý múmkin emes ekeni túsi­nikti. Endeshe, uldarymyzdy oqytaıyq jáne olardy rýhanı baıy­typ, boıynda otbasynyń baqytty da baqýatty ómiri úshin jaýapkershilik sezimin tárbıe­le­ıik. Er adam áıeliniń, balalarynyń al­dynda bedeldi bolsa, ol – otbasy ba­qytty. Al bedel adamǵa bilim ar­qyly, sol bilim qalyptas­tyrar baı jan-dú­nıesi, tereń tany­my, óz bala-shaǵa­syn asyrap-baǵa alar kásibi men otbasyna jasar qamqor­lyǵy arqyly keledi. Biz «áıel erge qaraıtyn» elmiz ǵoı. Erlerimiz jerge qaramaıtyn bolýy úshin, eń aldymen, uldarymyzdyń tárbıesine kóńil bóleıik, olardy oqytaıyq, kásip­ke baýlıyq, qymbatty ata-analar. Kamal ÁLPEIISOVA, Parlament Senaty  Redaksııalyq-baspa bólimi meńgerýshisiniń orynbasary.