Tórelik aıtýdaǵy ozyq úlgi – medıasııa

    Al osy bı, sheshender daýly máseleni tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan. Tyndyrǵanda da hatsyz, ol aýyzsha júzege asyp, sheshimi bitip jatqan. Salys­tyryp qarasaq, ertedegi bir bı­diń ózi osy kúngi sottyń da, pro­kýrordyń da, polısııanyń da, ıaǵ­nı qanshama mekeme, uıym­nyń da qyzmetin atqaryp kelgen. Bı bolyp belgilenetin tul­ǵalar óziniń tapqyrlyǵy men she­shendigin, ádil tórelik aıta alatyn qasıetin kópshilik aldynda kórsete bilgen. Olar barynsha adal, eshkimge bura tartpaıtyn, týra sóıleıtin naǵyz sheshen ári halyqtyń kókeıindegisin aıtqan ádilet jarshysy bolǵan. Sondyqtan da halyq «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», dep maqaldap ketken. О́ıtkeni birde-bir kitapsyz, birde-bir dıktafonsyz, birde-bir kompıýtersiz, ıaǵnı jazba qu­­raldarynsyz qazaq órke­nıe­tiniń, mádenıetiniń, ádebıe­ti­niń, salt-dástúriniń búgingi damy­ǵan zamanǵa deıin qanshama alpaýyt aýyr kezeńderden saf qal­­­pynda aman-esen ótip, jet­ýi ulttyq dúnıe taný men ulttyq tár­­­­bıeniń urpaqtan urpaqqa rýhanı sińirilýiniń arqasy desek, qatelespeımiz. Sonymen qa­tar sheteldegi jáne shetelden kelgen qandastarymyzdyń tý­ǵan tilimiz ben dinimizdi, salt-jo­­ralǵylarymyzdy umytpaı, urpaqtan urpaqqa jetkizýi – osy sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy. Alaı­­­da kópke topyraq shashpaı­myz, aq­saqal abyroıy men bede­liniń sharyqtaýyna keri yqpal etetin keıbir ákimder, aýdan, aýyl ákimderi tek ózderin maq­taıtyn, jaǵympazdar ortasyn qol­dan qalyptastyrýdan aýlaq bolýy tıis. Olar kerisinshe aq­saqaldarmen mańyzdy isterin aqyldassa, olardyń keńesi­ne qulaq assa, halyq arasynda týyn­­daǵan daý-damaılardy tek sot sheshedi dep otyrmaı, sotqa jetkizbeı, aldyn alý maq­satynda aqsaqaldar men áje­lerdi shaqyryp, taraptar­dy tatýlastyrýǵa úles qosýy kerek. Sebebi, ulttyń uly mura­tyn ulyqtap, memlekettiń ult­tyq dińgegin qataıtatyn, el­diń tentegin jónge salatyn, uıat­ty ul, arly qyz tárbıelep, er ba­la­­­nyń namysyn, qyzdarynyń ar-uıatyn qorǵaıtyn aýzy dýaly, ómirden kórgeni men túıgeni mol aqsaqaldar qoǵam tárbıeleýshi­­si retinde tulǵalyq bolmysy zor eke­­nin esten shyǵarmaǵanymyz jón. «Jańbyrmenen jer kóger­er, batamenen el kógerer» degendeı, aq­­saqaldar men aqjaýlyqty ana­lardyń batasy joryqqa shyq­qanda, jol júrgende perish­tedeı qorǵan bolǵany tarıhtan belgili, al teris batasynyń ke­siri de tarıhı oqıǵalardan barshamyzǵa málim. Tipti, El­basymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń Abaıdyń aqyn shákirti, kónekóz qarııa, toq­­san­nyń alqymyna kelgen Shá­kir Ábe­­­­­novten óz aldymyzǵa el bolyp mereılengen tusta bata al­ýy – tek­tilik pen kóregendilik­tiń úl­gisi. Quddy sol bata barsha eli­miz ben Elbasymyzdy jebep, qoldap, qorǵap júrgendeı. Keshegi darııa qarttarymyzdyń, ot aýyzdy, oraq tildi sheshen­deri­miz ben qara qyldy qaq jar­ǵan abyz bılerdiń el basqarý, ásirese halyqtyń turaqtyly­ǵy men birligin uıystyryp, eli­­miz­diń sheteldermen ózara ynty­maqtastyǵyn rettep otyrǵan bi­timgershilik úrdisiniń búgingi zaman talabyna saı Tuńǵysh Pre­zıdentimizdiń bastamasymen ushtasyp, jandanýy – qýantarlyq jaıt. Egemen elimizdegi 100-den astam ult pen ulystyń basyn qa­­sıetti qazaq eliniń kıeli qara shańyraǵynyń astyna jınap, yntymaǵy men birligi, yrysy men nesibesi jarasqan memleket bolyp qalyptasýymyzdyń negizi Elbasymyzdyń kóregendiligi men saıası alǵyrlyǵynyń, ıaǵnı Báıdi­bek babamyz aıtqandaı, kerýen basy­nyń myqty bolýynda. Árıne, bitimgershilik ýájge qulaq aspaý kórgensizdik, tek­sizdik retinde baǵalanǵan. «Bitim­shilikke toqtamaǵannan bereke izdeme» degen sóz osydan shyqqan. Sondyqtan da 2011 jyldyń 28 qańtarynda elimizde «Medıasııa týraly» zań qabyldandy. Atalǵan Zańǵa sáıkes Qazaqstanda daýlardy balamaly sheshýdiń jańa túri – medıasııa engizildi. Sebebi qazaq halqy úshin bitimgershilik – bılik aıtýdyń eń ozyq ónegesi. Elimizde «Medıasııa týraly» zań­nyń qabyldanýy, ıaǵnı ór­kenıet kóshine bet túze­gen batyl qadamdardyń jasalýy bizdiń qo­ǵamymyzda oń óz­ge­risterdiń júzege asyrylyp jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi ekendigin aıǵaq­taıdy. Bul zań – qazaq halqy­nyń dás­­­túrli bıler men ata-babalar taǵylymyn, ádet-ǵuryp tá­ji­rıbesin qalpyna keltirýge jasalǵan ıgi qadamdardyń biri. Keshegi babalarymyzdyń bitim­gershilik zańy men búgingi medıa­sııa zańynyń arasynda úlken sabaqtastyq jatyr. Son­dyqtan da Elbasy Nursultan Nazarbaev Sýdıalar odaǵynyń VI sezinde sot tártibimen qaralýǵa jata­tyn daý-damaılardy azaıtý má­selesine nazar aýdarýdy, sottan tys retteýdiń balamaly tetikterin, sonyń ishinde bitim­gershilik jáne medıasııa prosedýralaryn engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Prezıdentimizdiń syn­eskertpelerinen keıin medıasııa zańy men tatýlastyrý rá­sim­deriniń mańyzdylyǵy men maqsaty elimizde qarqyndy túrde nasıhattalyp, iske asyp jatyr. Eń bastysy, medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıip, daýlardy sheshý kezinde taraptardy bi­tim­ge keltirýdiń berekeli joly qalyptasýda. Osy oraıda atap ótetin qýa­nysh­­ty jańalyqqa toqtalyp ótsem, búgingi kúni Shyǵys Qa­zaq­­­stan oblysynda jergilikti aq­sa­qaldardan quralǵan kásibı emes medıatorlar ortasy qa­lyp­­­tasyp keledi. Quqyqtyq mem­­­lekettiń talaptaryna jaýap beretin zamanaýı otandyq sot júıesinde daýlardy beıbit túrde sheshýge yqpal etetin kásibı jáne kásibı emes medıatorlarǵa kez kelgen azamattyń júgine ala­ty­ny, ásirese Elbasymyzdyń «Me­dıa­sııa týraly» Zańdy qabyl­dap, ony damytý jolynda birshama naqty bastamalardy bastaýy quqyqtyq, zaıyrly memleket bolýymyzǵa, adamdardyń qadir-qasıetiniń saqtalýyna zor yq­pal etip otyr. Sebebi azamat­tyq, eń­bek, otbasylyq jáne ózge de jeke nemese zańdy tulǵalardyń quqyqtyq qatynastaǵy daý-damaılaryn retteýde sotqa barmas­tan buryn jáne sottaǵy qaraý bas­talǵan soń da medıasııa zańyna sáıkes tatýlastyrý rásimderin qoldanýǵa bolady. Qoǵam bolǵan soń túrli má­seleler, túrli túıtkilder oryn almaı turmaıdy. Ondaı máse­lelerdi saýatty, salıqaly, ba­ıyppen sheshýdiń ońtaıly joly sot prosesterinde tatýlastyrý rásimderin keńirek qoldaný bo­lyp tabylady. Aıtalyq, par­tısıpatıvtik rásim zańdy jáne jeke tulǵalardyń azamat­­tyq, eńbek, otbasylyq, basqa da qu­qyqtyq qatynastardan týyn­daǵan azamattyq-quqyqtyq daý­larda qoldanylady. Bul kóp­tegen órkenıetti elderde sátti qol­­danylýda. Osyndaı túrli balama tásilderdi tájirıbege engizý qoǵamnyń damýyna tyń serpin beredi. Medıasııanyń she­shimi sot sheshimimen birdeı ekenin halyq arasynda álde de utymdy túrde uǵyndyrǵan abzal dep esepteımiz. Máselen, bıyl ob­lys­tyq ákim­dikpen birlesip arnaıy medıasııa boıynsha oqý ortalyq­tary men kabınetterdi óńirdegi qala­lar men aýdandarda ashý týraly kelisimge keldik. Ke­lis­sóz qorytyndysy boıyn­sha oblystyq sottyń jáne Qazaq­stan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵynyń bastamasymen oblystyq Dostyq úıinde Shy­ǵys Qazaqstan oblystyq soty, Qazaqstan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵy, ShQO Ádilet departamenti, ShQO ishki ister departamenti, ShQO bilim bas­­­qarmasy jáne densaýlyq bas­qarmasy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń advokattar kollegııasy, «Shańyraq» medıasııa ortalyqtary aralarynda tatý­lastyrý sharalary boıynsha óz­ara áriptestik qyzmet jóninde me­morandýmǵa qol qoıyldy. Ony oryndaýda respýblıka boıynsha О́skemende ob­lys­tyq Dostyq úıinde eń alǵashqy «Medıasııa boıynsha oqý orta­lyǵy» jáne «medıasııa kabıneti» ashyldy. Ataýly memorandýmda taraptar bolashaqta medıasııa ınstıtýtyn damytý sharalary boıyn­sha qajetti is-qımyldar jasaýy tıis ekendigin kórsetti. Bekitilgen kelisim negizinde ob­lys­taǵy 14 Dostyq úıinde osyn­daı ortalyqtar ashý týraly shart jasalyp, Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń barlyq aýdan orta­lyqtary men qalalarynda, tipti aýyldyq okrýgterinde medıasııa orta­lyqtary men kabınetteri to­lyq ashylyp, júıeli jumys atqarýda. Aımaǵymyzdaǵy medıasııa kabınetteri men ortalyqtarynyń tıisti dárejede jumys isteýine tek memlekettik organdardyń ǵana emes, aýyl, aýdan, qala aq­­sa­­qal­darynyń, zııaly qaýym ókilderiniń belsendi atsa­ly­sýy­nyń, olardyń qoǵamdaǵy bir­lik­ti uıy­týǵa úles qosýynyń ma­ńy­­zy zor. Sondyqtan da oblys ortalyǵyndaǵy medıasııa ortalyǵynan keıin óńirlik medıasııa ortalyǵyn ashýdy Abaı babamyzdyń kindik qany tamǵan ólkeden bastadyq. Igilikti sharaǵa jergilikti turǵyndarmen qatar Shy­­ǵys Qazaqstan oblystyq so­ty­nyń sýdıalary, óńirimizge, tip­ti elmizge belgili zııaly qaýym ókilderi Arap Espenbetov, Ken­jesh Muqashuly syndy belgili azamattar arnaıy baryp aq batalarymen qoldaýlaryn bildirdi. Ataýly sharaǵa Abaı aýdanynyń ákimi Tursynǵazy Músápirbekov aýdan aqsaqaldary men aýyldyq okrýg ákimderin arnaıy jınap, bastamamyzdy damytýǵa atsalysyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp ıgilikti istiń qarqyn alýyna ózindik úles qosty. Abaı aýdanynda 2016 jyldyń eki aıynyń qorytyndysy boıynsha qaralǵan isterdiń 6 paıyzy ta­týlastyrý rásiminde aıaqtalsa, aýdan aqsaqaldarynyń bul bas­tamaǵa belsendi atsalysýynyń arqasynda 2016 jyldyń 6 aıy­nyń qorytyndysynda qaralǵan isterdiń 22 paıyzdan astamy tatýlasý tártibinde aıaqtalýy úl­­ken nátıje. Búgingi tańda ataý­ly bastamaǵa sáıkes barlyq aýdan ortalyqtary men eldi me­kenderge Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdıa­lary men «Shańyraq» medıasııa orta­lyǵynyń medıatorlary arnaıy issaparlarǵa baryp, úgit-nasıhat jumystarymen qatar tájirıbelik semınarlar men konferensııalar uıymdastyrýda. Mundaı ıgi bastamamyz áýeli zııaly qaýym ókilderi tarapynan jáne aq­saqaldar men aq­ jaýlyqty analardan qoldaý alyp, qarqyndy júzege asýda. 2016 jyldan bastap jańa Azamattyq-prosestik kodekstiń normalaryna sáıkes, endi qorǵaý­shylar men sýdıa daýlasqan eki jaqty tatýlastyra alady. Bú­gingi kúni bul óte quptarlyq jaıt. Sebebi, 2016 jyldyń bi­rinshi jartyjyldyǵynda osy atqarylǵan is-sharalar men oń ózgeristerdiń arqasynda medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıýde. Statıstıkalyq máli­metterge kóz júgirtsek, Shyǵys Qazaqstan ob­lysy sottaryn­da 2014 jyly aıaqtalǵan isterdiń 2094-y me­dıa­torlardyń qa­tysýymen qaralsa, al 2015 jyldyń qory­tyndysy boıynsha barlyǵy aıaqtalǵan 107218 istiń 3577-i medıatordyń qatysýymen qa­ralǵan. Al bıylǵy jyly birinshi jartyjyldyqta qaralǵan 52259 istiń 4336-i (8,3%) tatýlasý rá­simimen aıaq­talýy úlken je­tistik dep bile­miz. Al tatýlas­tyrý rásim­de­rimen qaralmaıtyn qyl­mystyq, azamattyq, ákimshilik isterdi jal­py kórsetkishterden azaıtsaq, ıaǵnı barlyǵy qaralǵan 52259 istiń 24270-i ǵana medıasııa tártibinde qaraýǵa jataty­nyn eskersek, onda qaralǵan is­terdiń 17,9 paıyzy tatýlastyrý rásimderimen qaralǵan degen kórsetkishke ıe bolamyz. Bul turǵyda, osy oblystaǵy sý­dıa­lardyń joǵarydaǵy kórset­kishterdiń artýyna qosqan úlesi zor ekendigin atap ótkenimiz abzal. Sebebi sýdıalardyń daýly isti qa­­raýdy ádil ári tez, tatýlastyrý tártibinde kásibı tájirıbele­rin qol­­danyp ótkizýlerine azamattar dán rıza ekendikterin aıtý kerek. Mu­nyń nátıjesinde aryzdar men sha­ǵymdar sany jyl saıyn azaıa túsedi. Sonymen qatar, atap óte­tin ózekti máselelerdiń biri – sot tó­re­liginiń sapaly júzege asyrylýy. Búgingi kúni sot júıesinde Memleket basshysynyń «100 naq­ty qadam» Ult Jospary baǵ­darlamasyn iske asyrý aıasynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Ábdirazaqulynyń bas­shy­­ly­ǵymen júıeli jumystar júr­­gizilýde. Elimizde sottan ash­yq, sottan jarııa birde-bir meke­me joq desem qatelespeımin. Ha­lyqtyń sotqa degen kózqara­sy jaqsardy. Degenmen, halyq­tyń áli de sotqa úrke qaraıtyny da shyndyq. Desek te búgingi sot jú­ıe­sinen keshegi sot júıesiniń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Sot – táýelsiz, sot – ádil, sot – ha­lyqtyń tiregi. Táýelsiz elimiz satylap, san soqpaqtan ótip, búgingi kúnge jetken bolsa, egemen eldiń sot salasyn da túletken jyldar boıy jasalǵan jumys, izdenis, eńbek bolatyn. Osy kúnge deıin Qazaqstannyń sot salasy talaı jańashyl reformalardyń sheńberinde qalyptasyp, alǵa damydy. Zamanmen birge zańnyń ózgergenin halyq bilip te, kórip te júr. Sol kóregen kózder ke­she­gi sot ǵımaraty men búgingi ǵı­ma­­rattardyń, keshegi sýdıalarǵa jasalǵan múmkindik pen búgingi qazylarǵa jasalǵan ıgiliktiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı ekenin biledi. Keshegi bılerdiń jo­lyn jalǵap júrgen sýdıalarǵa degen qurmet te joǵary, olarǵa qoıylatyn talap ta bıik. Mem­lekettik mekemeler arasynda ja­­­rııalylyq pen ashyqtyqtyń úlgisi bolyp otyrǵan sot júıesi osy ýa­qytqa deıin qoldaýdan, El­basynyń nazarynan tys qalǵan emes. Egemendigimizdiń bir belgisi memlekettik tildiń óz deńgeıine kóterilý máselesi áli de kún tár­tibindegi máselelerdiń biri bolyp tur. Oblystaǵy barlyq memlekettik mekemeler men qu­qyq qorǵaý organdaryna, ekinshi deńgeıli bankter men mekemelerge memlekettik tildiń sot sala­­syndaǵy ara salmaǵyn ósirý maqsatynda is qaǵazdardy jáne aryz-shaǵymdardy memlekettik tilde joldaý týraly hattar jazyldy. Bul másele oblystyq sottyń alqa tóraǵalarymen, keńse basshysymen, aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń tóraǵalarymen júıeli túrde qa­da­ǵalanýda. Zańnama talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, jalpy qaralǵan isterdiń memlekettik ara salmaǵy 2014 jyly – 12%, 2015 jyly – 14% bolsa, bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 19 %-dy  qurady. Oblys sottarynda qujat aına­lymyndaǵy memlekettik tildiń úles salmaǵy jyldan jylǵa artýda: shyǵys qujattardyń 97 paıyzy, ishki qujattardyń 92,4 paıyzy jáne barlyq qujat aınalymynyń 75,4 paıyzy memlekettik tilde júrgizilip, memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin qoldaǵy bar múmkindikti paıdalanýdamyz. Degenmen de myna bir máseleni de esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Damyǵan otyz eldiń qataryna qurǵaq kórsetkishter, jalań qa­ǵı­dalarmen ene almaımyz. Sebebi, ozǵan eldiń ekonomıkasy, áleýeti ǵana emes, mádenıeti men rýhanı qundylyqtary­men qatar zań ústemdikteri de berik bolýy shart. Sondyqtan da Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev demokratııalyq memlekettiń joǵary standarttaryna laıyqty sot júıesin qurýdy alǵa qoıǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń sot júıesi reformalyq saty­lar­dan ótip, qazir álemdik stan­dartqa tolyq sáıkes keletin sot júıesi qalyptasýda. Tuńǵysh Pre­zı­dentimizdiń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý boıynsha «100 naqty qa­dam» Ult Jos­pary osynyń aıqyn aıǵaǵy. Tuńǵysh Prezıdentimiz aıt­qandaı: «Bereke basy – bir­lik». Endeshe birligimiz berik, bolashaǵymyz baıandy bolsyn. Halqymyzdyń úsh danasy, úsh kósemi, qasıetti babalarymyz – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń arýaǵy qoldap júrsin demekpin. Dosjan ÁMIROV, Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy