Alashtyń aıbyny

Qarqarada ulan-asyr toı ótti Qazaqstan Táýel­­siz­diginiń 25 jyldyǵy qarsańynda Uly Daladaǵy osynaý ult-azat­­tyq kóterilisiniń 100 jyl­dyǵy Raıymbek aýdanynda atalyp ótti. «Tarıhqa taǵzym» atty aýqym­dy shara aıasynda aýdan orta­lyǵy Kegendegi kúrejol boıyn­daǵy es­kert­kish belgide doǵa tárizdi ta­qyryptyq bes barelef ornaty­lypty. Onda qazaq hal­qynyń mamyrajaı zamany, aq patshanyń jar­lyǵymen qara ju­mysqa jegý úshin áskerge adam alýy­na qarsy narazylyq, patsha jendetteriniń salǵan oırany, 1986 jylǵy oqıǵa jáne Táýel­sizdik aıasyndaǵy ómir beınelengen. Syntastyń bıiktigi – 17 metr, barelef taqtanyń uzyndyǵy – 32 metr, bıiktigi – 4,5 metr granıt tas. Negizi, birinshi dúnıejúzilik soǵysqa oraı 1916 jyly 25 maýsymdaǵy aq patshanyń qara jumysqa qazaq dalasynan, Ortalyq Azııadan jáne ishinara Sibirden 19-43 jas aralyǵyndaǵy er aza­mat­tardy shaqyrý jónindegi jar­lyǵy kóterilistiń shyǵýyna túrt­ki bolǵany málim. Tarıhı derek­terge júginsek, Qazaqstan men Ortalyq Azııadan 400 myń, sonyń ishi­nde Jetisýdan – 87 myń adam shaqy­ry­lypty. Tosyn ári jaısyz habar burynǵy Jetisý oblysynyń Jar­kent ýezine qaraıtyn Uly Jibek joly boıyndaǵy áıgili halyq­­ara­­lyq jármeńkege de jetedi. Han­táńi­ri­niń etegindegi Qarqara jaı­laýyndaǵy 16 bolystan turatyn alban rýynyń Jámeń­ke qarııa, Uzaq batyr jáne Turlyǵoja, Áýbákir, Jańabaı, Serikbaı basta­ǵan el aǵalary dereý jınalyp, patsha jarlyǵyn oryndamaýǵa batalasady. Arada on kún ótkende kazak-orys jasaǵy «Ereýiltóbede» bolǵan­dar­dy túgelge jýyq tutqyndap, Qara­qol qalasyndaǵy túr­mege qamaıdy. Túrme basshylary ereýilshi­ler­diń aqylgóı aqsaqaly Jámeńke Mámbetulyn ý berip óltiredi. Qalǵan tutqyndar Qaraqol ýezi basshysynyń buıryǵymen 8 tamyz kúni atylady. Kóterilisshilerdiń bir to­by Qaı­qy asýynda jazalaý­shylar qolynan mert bolady. Biraq, jazalaý sharalary kóterilisti birden basa almaıdy. Tamyzdyń ortasyna qaraı Jarkent ýezi tolyq kóteriledi. Kóterilisshiler 11 tamyzda Ja­lańash stansasyn basyp alyp, qonys aýdarý basqarmasynyń qyz­­metkerlerin jáne birneshe adamyn óltiredi. 16 tamyzda Mo­naı Uzaqbaıuly basqarǵan top Qarqara jármeńkesin basyp alady. 15 qyrkúıekke deıin Na­rynqol – Sharyn prıstavyna qaraıtyn óńir kóterilisshiler qolynda bolady. Vernyı ýe­zine qaraıtyn Qyzylbórik boly­synyń turǵyndary da atqa qonyp, 3 tamyz kúni Asy jaılaýynda ýezd bastyǵynyń kómekshisi bas­qarǵan jazalaýshylardy Ver­nyıǵa qýyp tyǵady. Jetisý oblysynyń bes ýezinde 84 854 tútin bolsa, kóterilisten keıin 53 myń ǵana tútin qalyp, 31 854 tú­tin joıylady nemese Qytaıǵa aýyp ketedi. Muraǵat derekteri boıynsha Qarqara kóterilisi kezinde Jetisýdaǵy qazaq pen qyrǵyzdardyń júzge jýyq eldi mekeni jazalaýshylardyń shabýylyna ushyrap, 373 úı órtengen, 1905 adam oqqa ushqan, 684 adam jaralanyp, 1105 kisi tutqyndalyp, keıinnen iz-túzsiz joǵalǵan. Al patsha jazalaýshylarynan nebári 171 adam ǵana shyǵyn bolǵan. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» povesine arqaý bolǵan áıgili Qarqara kóterilisin este qaldyrý maqsatynda 1926 jyly Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Áýbákir Júnisovterdiń bastamasymen qarýly áskerdiń qolynan sheıit bolǵan Alashtyń aıaýly perzentteri – atalarymyz ben analarymyzǵa, naqaqtan qy­rylǵan bala-shaǵaǵa arnap tas úı­ip, ony «Ereýiltóbe» dep ataıdy. Osynaý tarıhı mańyzy zor sharaǵa jetisýlyqtar jan-jaqty daıyndalypty. Raıymbek aýdanynyń orta­lyǵynda elge belgili azamat­tar Altynbek Qorazbaev, Jaq­sylyq Úshkempirov, Raıymbek aýdanynyń ákimi Janat Tájıev bastaǵan dúıim jurttyń aldy­na áýeli Almaty oblysy áki­miniń orynbasary Baqtııar О́ner­baev shyǵyp: «Qarqara – Ereýil» qorynyń bastamasy­men salynǵan osynaý tarıhı eskertkish Táýelsizdikke tal­pyn­­ǵan babalarymyzdyń rýhyna qurmet dep bilemin. Jerdiń bútindigi, eldiń amandyǵy úshin jan­daryn pıda etken babalar rýhyna taǵzym etý búgingi urpaqtyń bir paryzy. Alashtyń aıbynyn tanytqan Qarqara kóterilisinde mert bolǵan babalarymyzdyń esimin ardaqtap, laıyqty qurmet kórsetý maqsatynda Narynqol – Qarqara jol aıryǵynda bul nysannyń boı kóterýi tegin emes. Ol el tarıhynan erekshe oryn al­­ǵan eleýli oqıǵanyń belgisi ispetti. Avtorlar eskertkishtegi ta­­qy­ryptyq barelefterge qazaq tarıhynyń búgingi táýelsizdikke deıingi san sala sıpatyn syıǵyza bilgen. Eskertkishti ornatýǵa de­meýshilik jasaǵan «Qarqara – Ere­ýil» qoǵamdyq qoryna jáne soǵan óz úlesin qosqan barsha aza­mattarǵa rızashylyǵymyzdy bildiremiz. «Qoly ashyqtyń – joly ashyq», – deıdi dana hal­qymyz. Janbolat Jórgenbaev bastaǵan azamattar – Jetisý­dyń ǵana emes, búkil qazaqtyń qam­­qor­shylary. Sizderdiń bul bas­tamalaryńyz jastarǵa úlgi-óne­ge! Arǵy ata-babalarymyz jas órendi elin, jerin súıýge úndep, ulttyq salt-dástúrmen sýsyndatýdy maqsat etken. Sol rýhanı úndeý búgingi kúnge jetkizdi. Elbasy: «Otanymyzdyń baqytty bolashaǵy tek birlikte», – degen. Endeshe, osy birligimizden aıyrmasyn. Osydan 100 jyl buryn bol­ǵan Ereýil tóbe­degi oqıǵany umytpaı, táýel­sizdigimizdiń tu­ǵyrly bolýyn pash etetin bul eskertkish barshamyzdyń táý ete­tin kıeli orynǵa aınalady dep se­nemin» dedi óńir basshysynyń orynbasary. Kelesi kezekte teatr jampozdary Asanáli Áshimov, Esmuhan Obaev tarıhnamadan syr tarta sóılegen soń, osy aýdannyń qurmetti azamaty Sovet Orazaev bata berdi. Babalar rýhyna bas ıip, taǵzym etýmen birge toı saltanatyn kórýge kelgen elde esep joq. Bir ǵana derek keltirsek, jergilikti polısııa málimeti bo­ıynsha segiz myńnan astam av­tokólik kelipti bul kúni. Sol kó­liktiń aldy Qarqara jaılaýyna jetkende ashy ishekshe sozylǵan sońy 25 shaqyrym jerdegi Ke­gennen shyǵyp jatty. Qazaq naǵyz toı dep osyny aıtsa kerek. Qazaqtyń tuńǵysh etnogrof-ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Qash­ǵarııa saparynan qaıtqanda osy Qarqara jaılaýynda úsh kún aıaldapty. Sonda «... shir­kin, Qarqaranyń jaılaýy men jaǵasynda úsh myń túrli shóp ósedi eken» dep jazǵan. Qar­qa­­ranyń qaq tórindegi Ereýil tóbeniń basyndaǵy balbaltastyń janynda Raıymbek aýdanynyń ımamy qasıetti Quran Kárimniń «Hashr» súresiniń sońǵy 3 aıatyn oqydy. Duǵadan keıin sóz alǵan ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ jýr­nalıstıka fakýltetiniń de­kany Saǵatbek Medeýbekuly qat­parly tarıhtan derekter kel­tirdi, tanymal aqyndar óleń oqy­dy. Qarqara tórinde Qazaqstan Ja­zýshylar odaǵy basqarma tó­r­aǵasynyń orynbasary Janarbek Áshimjan sóz alyp: «Biz ótken tarıhymyz ben taǵdyrymyzdy tasqa qashap qaldyrǵan el­miz. Bi­­leginiń kúshi alapat, naı­za­synyń ushy altyn Abylaı han, úısin Raıymbek, qarakereı Qa­banbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, shapyrashty Naýryzbaı, Er Qarasaı babalarymyz osynaý ulan-ǵaıyr Uly Dalany keıingi urpaqqa amanat etý jolynda surapyl joryqtar jasady. Ymy­rasyz shaıqastarǵa shyqty. Oǵan dálel – keregesin Kereı men Já­nibek kergen, 550 jyldyǵyn kúni keshe ǵana barsha halyq bolyp atap ótken Qazaq handyǵy. Odan keıin de qazaq halqynyń basynan nebir kúngeıli-teriskeıli kezeńder men zulmatty jyldar ótti. Birde baǵymyz ústem bolsa, endi birde basymyz buǵaýda, barmaǵymyz shaınaýda qaldy. Otarshyldyq dáýirinde de Al­taı men Atyraýdyń, Arqa men Ala­­taýdyń, Syr men Shýdyń arasyndaǵy Azattyq úshin arpalys toqtaǵan joq. Patshalyq Reseıdiń 1916 jy­ly Birinshi dúnıejúzilik soǵysty jeleý etip, ádiletsiz hám retsiz jasalǵan áskerı baǵyttaǵy is-qımyldaryna qarsy kóterilis Qazaqstan men Orta Azııany tú­geldeı qamtydy. Sol bir surqaı shaqtarda buratana atansa da basyn buǵaýǵa bermeı, moıyndaryna burshaq salyp bolashaq urpaq úshin kúreske shyqqan óńirdiń biri – Jetisý aımaǵy! Ǵasyr buryn dál osy sátte tabanymyz tıip turǵan qa­sıetti Qarqara, el pátýalasqan Ere­ýil, myń-san tarıhtyń kýási bolǵan Myńjylqy 1916 jyl­ǵy ult-azattyq jolyndaǵy kó­terilisterdiń eń iri oshaǵyna aınaldy. «Bersek – bala óledi, bermesek – shal óledi, bala ólgenshe shal ólsin» dep uran tastaǵan Uzaq batyr men Jámeńke bı baǵzydaǵy babalardyń Azattyq ańsaryn jalǵastyrǵan tulǵalar edi. Bir kezderi Batys pen Shyǵysty toqaılastyrǵan, Jibek joly boıyndaǵy iri saýda ortalyǵy bolǵan jármeńke bir-aq sátte adam­dardyń qanqasap qazanyna aınaldy. Alash qaıratkeri Mu­­­­hamedjan Tynyshpaev bir dereginde Qarqara qasiretinen bos­qan-qashqany bar, uzyn-yrǵasy 35 myń adamnyń qurban bolǵa­nyn keltirgen eken. Eldiń basyna tús­ken aýyr náýbet jaıly kezinde qa­zaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirov, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash qaıratkerleri az jazǵan joq. «Basyna as quıyp, sabyna qaraýyl qoıǵan» sol bir qıyn kezeńderde uly sýretker Muhtar Áýezov «Qıly zaman» povesinde halyqtyń qasiretin kórkemsózben sheber kórkemdep, qazaq hal­qyn jarty álemge tanytty. Jalpy, Qarqara qasiretin aınalyp ótken qalamger neken-saıaq. Munyń bári tarıh, ótkendi qurmettemeseń, bolashaq bizge qushaǵyn aıqara ashpaıdy. Bul oraıda el men jerdiń tarıhyn búgingi urpaqqa jetkizý jolynda jankeshti eńbek etken Keńes Nurpeıisov, Mámbet Qoıgeldi, Talas Omarbekov, Nábıjan Mu­­hamedhanuly, Saǵatbek Medeý­bekuly, Toqtar Álibek, Shámek Tileýbaev, Rashıd Orazov syndy tarıhshylarymyz ben ádebıetshi ǵalymdarymyzdyń eńbegi eresen. Biz úshin eń qasterli de qasıetti uǵym – Táýelsizdik! Babalarymyz osy Azattyq úshin qan tókti, búgingi urpaq sonyń qadirine jete bilýi tıis. Búgingi tarıhymyzǵa taǵzym jasap, babalar erliginiń 100 jyldyǵyn el bolyp eske alyp, rýhqa qyzmet etip jatsaq, qasıetti Táýelsizdigimizdiń jemisi. 1916 jyly Qazaqstannyń barlyq óńirinde tolqýlar boldy. Biraq, sol qasterli tarıhqa taǵzym jasaýdy birinshi bolyp Jetisý óńiri júzege asyrdy. Raıymbek aýdanynda áleýmettik baǵytta kóptegen jumystar atqarylypty. Rýhanı jańarý seziledi. Tarıhı sanaǵa silkinis jasaýda qyrýar eńbek atqarylǵanyn halyq kórdi. Osy oraıda Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovqa qalam­gerlerdiń atynan aıryqsha alǵys bildiremiz.Taıaýda «An-Arys» bas­pasynan Qarqara kóterilisiniń 100 jyldyǵyna baılanysty Almaty oblysy ákimdiginiń ti­keleı qoldaýymen jeti tom kitap jaryqqa shyqty. Bul jobanyń avtory – Parlament Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy, kórnekti aqyn-dramatýrg Nurlan Orazalın, jaýapty redaktory – «An-Arys» baspasynyń dırektory, aqyn Kádirbek Qunypııauly. Bul jeti tomǵa elimizdiń eń tań­daýly tarıhshylary, ádebıet zert­­teýshileri buryn-sońdy jarııalanbaǵan derek-dáıekterdi jınaqtap, aıryqsha eńbek si­ńirdi. Sonymen qatar, Muhtar Áýe­zovtiń «Qıly zaman» povesi, el aǵasy Seıdálim Tánekeevtiń «1916. Qarqara-Alban kóterilisi» atty zertteý eńbegi, kórnekti jazýshy Beksultan Nurjekeevtiń «Áı, dúnıe-aı» atty jańa roma­ny enip otyr. Bozbala shaǵyn Qarqaranyń qasiretine qaryp alǵan, odan keıingi saıası-áleý­mettik kezeńderdiń bárin janaryna jasyrǵan, Jeltoq­san kóterilisin de bastan kesh­ken, aqyry Memleket basshysy Nursultan Ábishulynyń 1991 jyly Qazaq eliniń Táýelsizdigin jarııalaǵanyn estip, «Qudaı bar eken ǵoı...» dep úzilip ketken Sháıi keıipker arqyly bútin bir dáýirdiń ádebı polotnosyn jasaǵan qarymdy qalamgerdiń bul romany ádebıetimizdiń eń úlken marapaty – Memlekettik syı­lyqqqa usynylyp otyr» dedi ol. Qara topyraǵyn alqyzyl, jasyl, sary, kókshil tústi gúlder kómkergen Qarqara jaılaýyna tigilgen aqshańqan kıiz úıler alys­tan kóz tartady. Aýqymdy sahnanyń aýmaǵyna jınalǵan kópshilik Almaty oblystyq Súıin­baı atyndaǵy fılarmonııa ártisteriniń jáne de arnaıy barǵan kóptegen óner ıeleriniń konsertin tamashalap, merekelik kóńil-kúımen qaýyshty. As pen toıdyń sáni báıge men kókpar. Qarqara ózeniniń ań­ǵaryndaǵy keń jazyqqa or­nalasqan atshabarǵa jınalǵan kópshiliktiń qarasy mol. Teńizdiń tolqynyndaı týlaǵan kópshilik bıik qabaqtan aldymen teńge ilý, qyz qýý, kókpar sekildi jigittiń jigiti synalar, kórgen jannyń qanyn qyzdyrar tartystarǵa kýá boldy. Odan soń qalyń kórermen «Qunan báıgege» qatysqan shyn júırikterdiń ushqyrlyǵyn baı­qady. Qunan báıgede birinshi oryndy talassyz alǵan Alakól aýdany, Úsharal qalasynyń júırigine mingen shabandoz «Lada granta» avtokóligin ıelendi. Qarqara jaılaýyna jınalǵan kópshilik jorǵa jarysyn tapjylmaı tamashalady. Birinshi orynǵa tigilgen «Lada granta» av­tokóligin qyrǵyz elinen kelgen jorǵa ıesi qanjyǵasyna baılady. 16 shaqyrymdyq «Top báıgede birinshi oryndy Jambyl oblysy, Qordaı aýdanynan kelgen júırik jeńip alyp jeńil avtokólik ıelense, uzaqtyǵy 25 shaqyrymdyq kishi alamannan birinshi kelip Jambyl oblysy, Qordaı aýdany, Qarasý aýylynyń turǵyny «Ýaz Patrıot» kóligin enshiledi. «Júırikte de júırik bar, qazanaty bir bólek...» degen halyq danalyǵy myń márte ras ekendigin Alakól aýdany, Úsh­aral qalasynan kelgen júırik dáleldedi. Á, degennen ózgelerden oq boıy ozyp shyqqan eren júırik 15 aınalymda shabysynan tanbaı, márege deıin tynbaı shapty. Tipti, oza shapsam degen dámeli jylqylardy jarty shaqyrym artqa tastaǵan shabandoz jol talǵamaıtyn «Ýaz Patrıot» avtokóligin ıelendi. Sonymen, toı ótti. Al eldiń esinde saqtalyp, bolashaq ur­paq­­qa qalatyn ne istelindi? «Ta­rıhqa taǵzym» atty mádenı-kópshilik shara aıasynda Ereýil bastaýysh mektebi ǵımaratyn aǵymdaǵy jóndeý jumysy toly­ǵymen aıaqtaldy. Kegen mádenıet úıine kúrdeli jóndeý jasaldy. Ereýildegi atshabar alańyna sporttyq munara ornatyldy. Ereýil aýylynyń aýyzsý júıesi jóndeldi. Ereýiltóbe eskertkishi aǵymdaǵy jóndeýden ótkizilip, mańaıy abattandyryldy. Atsha­bar alańy talapqa saı daıyndal­dy. Ereýil kóshesine jaryq tar­tyldy. Ereýil aýyly men eskert­kish arasyna jol tóseldi. Sondaı-aq, mádenı-rýhanı qundylyqtardy, ulttyq pat­rıotızmdi shyńdaýǵa baǵyttalǵan «Tarıhqa taǵzym» atty oblys­tyq jyrshylar baıqaýy, kór­kemsóz oqý sheberleriniń, kásip­qoı sýretshiler týyndylarynan jınaqtalǵan kórmeler baı­qaýy, ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyryldy. Babalarymyzdyń esimderi ar­daq­taldy, laıyqty qurmet kórsetildi. Alashtyń aıbyny alda da asqaq bola bergeı.   Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy, Raıymbek aýdany Sýretterdi túsirgen Aslan QAJEKE