Búgingi kúni Qazaqstan Respýblıkasynda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti tabysty damytý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Memlekettiń shaǵyn jáne orta bıznesti (ShOB) qoldaý jónindegi maqsatty da dáıekti saıasatyn iske asyrý eldiń ekonomıkalyq damýynyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady.
ShOB damytýda áıelder kásipkerligi erekshe rólge ıe. Áıelderdiń kásipkerlik qyzmetke qatysýy – olardyń jumyspen qamtylýyn keńeıtýdiń naqty joldarynyń biri, tulǵanyń damýy men qoǵamdaǵy ornyn jaqsartý múmkindigi, úlken tabys alý tásili.
Áıel kásipkerliginiń damýy elimiz jalpy iskerlik ahýalymen úzdiksiz baılanysty, ol elimizde ShOB-taǵy áıelder úlesiniń ulǵaıǵanynan baıqalady. Máselen, resmı statıstıka derekteri boıynsha, áıelder Qazaqstan halqynyń 52%-yn quraıdy, ekonomıkalyq turǵydan belsendi halyq arasynda olardyń úlesi 49%-dy quraıdy, al áıelderdiń eldiń IJО́-sin qalyptastyrýǵa qosqan úlesi 39%-ǵa jetip otyr. Áıelderdiń belsendi róli eń aldymen ShOB sektorynda baıqalady. Eldiń barlyq belsendi ShOB sýbektileriniń 41,5%-yn áıelder basqarady. Odan basqa, áıelder basqaratyn 86%-ǵa jýyq belsendi ShOB sýbektileri jeke kásipkerler bolyp tabylady.
Qazaqstanda kásipkerlikti keshendi qoldaýdyń tıimdi ári pármendi quraly «Bıznestiń jol kartasy-2020» bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy bolyp tabylady. Baǵdarlama búgingi kúni kásipkerlikte, onyń ishinde, áıel kásipkerliginde baıqalatyn negizgi problemalardy sheshýge baǵyttalǵan. Bul, birinshiden, qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigi, al ekinshiden, bilim men aqparattyń jetispeýi. Birinshi problema kredıtter boıynsha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý men kepildendirý quraldary, memlekettik granttar berý jáne jetispeıtin ınfraqurylymdy júrgizý arqyly sheshiledi. Ekinshi problema oqytý baǵdarlamalarynyń kesheni arqyly sheshim tabady.
Búginde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha qarjylyq qoldaý sharalarymen áıelderdiń 30%-ǵa jýyǵy, qarjylyq emes qoldaý sharalarymen 40%-ǵa jýyǵy qamtylǵan.
Eń úzdik álemdik tájirıbelerdi eskere otyryp, áıelder kásipkerligin damytý maqsatynda, 2015 jylǵy sáýirde Qazaqstan Úkimeti men halyqaralyq qarjy uıymdary arasyndaǵy Negizdemelik kelisimder sheńberinde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men Eýropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) arasynda «Bıznestegi áıelder» baǵdarlamasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Baǵdarlama 3 jylǵa arnalǵan jáne kásipker áıelderdi keshendi qoldaý jónindegi basqa baǵdarlamalardan erekshelenedi. EQDB ekinshi deńgeıdegi bankter (BankSentrKredıt, Shınhan bank jáne QazMıkroQarjy) arqyly áıelder kásipkerliginiń sýbektileri úshin kredıttik jeliler ashty, bul rette kredıttik mólsherlemeniń jartysyna jýyǵyn «Damý» KDQ» AQ sýbsıdııalaıdy.
«Bıznestegi áıelder» baǵdarlamasynyń sharttary elimizdiń oblystarynda, Almaty men Astanadan tys jerlerde barlyq qarajattyń keminde 60%-yn ıgerýdi kózdeıdi. Búgingi kúni BankSentrKredıt arqyly 1,9 mlrd. teńge mólsherinde birinshi transh ıgerildi. Almaty, Atyraý, Aqtóbe, Pavlodar jáne ShQO qaryz alýshylary belsendilik tanytty. 100-ge jýyq kásipker áıel negizgi qarajat pen aınalym kapıtalyna osy jeli boıynsha kredıt aldy.
Qosymsha bıznes jobaǵa konsýltant tartý jáne EQDB baǵdarlamasy arqyly joba qunynyń 60%-yn óteý múmkindigi usynylady, kásipker áıel bıznes koýchıngi bar barynsha uzaq merzimdi jobany iske qosa alady, Sherı Bler qorymen (Ulybrıtanııa) birlesip halyqaralyq tálimgerlik baǵdarlamasyna qatysa alady jáne «kóshbasshylyq», «sıfrly tehnologııalar», «qarjyny basqarý», «daıyn IT sheshimder» jáne «kásipkerden kásiporynǵa ósý» boıynsha birqatar bıznes trenıngterdi meńgere alady.
Búgingi tańda 30 joba iske asyrylýda, kompanııanyń 6 top menedjeri halyqaralyq tálimgerlik baǵdarlamasyna qatysady, 70-ten astam áıel kásipkerlik daǵdylaryna oqytylǵan, Qazaqstan boıynsha BankSentrKredıttiń nesıe berýmen aınalysatyn 100-den astam mamany áıelder kásipkerligi sýbektilerin nesıeleýge oqytyldy.
Sonymen qatar, bankterdiń nesıe mamandaryn áıelder kásipkerligi sýbektilerin nesıeleýdiń erekshelikterine oqytý boıynsha is-sharalar júrgiziledi, iskerlik baılanystardy jolǵa qoıý maqsatynda áıelder úshin sheberlik synyptar men aqparattyq dóńgelek ústelder ótkiziledi. «Bıznes lınzany» dıagnostıkalaýdyń orys jáne qazaq tilderindegi quraly iske qosyldy.
WWW.EBRDWOMENINBUSINESS.COM «BIZNES LINZANY» dıagnostıkalaý quraly. Bul bıznesti baldyq júıe boıynsha óz betinshe dıagnostıkalaýǵa múmkindik beretin onlaın saýalnama. Qarjyny basqarý, naryqty bilý, marketıng jáne satý, kadrlardy basqarý, strategııalyq josparlaý jáne uıymdyq damý, táýekelderdi basqarý, operasııalyq josparlaý sııaqty negizgi salalardyń 100-den astam máselesin qamtıdy.
Saýalnamany toltyrý úshin kompanııaǵa mynadaı derekter qajet: tirkeý málimetteri /BSN/ JK kýáligi; kásiporyn týraly negizgi málimetter (sektor, qyzmetkerler sany, marketıng jáne negizgi qyzmet boıynsha negizgi kórsetkishter); bıznestiń negizgi qarjylyq kórsetkishteri.
«Bıznes lınza» saýalnamasyna jaýap bere otyryp, kásipker óz bıznesiniń jaǵdaıyna taldaý men joǵaryda atalǵan salalardaǵy ortasha ólshemdi kórsetkishti, onyń óz eliniń naryǵyndaǵy ornyn, EQDB qoldaý quraldarynyń mázirin jáne daıyn sheshimder mysaldaryn ala alady – osynyń bárine ol keńsesinde otyryp-aq, bir saǵattyń ishinde ıe bolady.
Joǵaryda baıandalǵandy túıindeı kele, kásipker áıelderdiń atalǵan qoldaý baǵdarlamalaryna qatysýy shaǵyn kásiporyndardy orta kásiporyndarǵa transformasııalaý, basqarý men marketıngtiń jańa ádisterin engizý, ónimdilikti arttyrý arqyly bıznesti damytý men keńeıtýge yqpal etetinin atap ótkimiz keledi.
Tımýr JAQSYLYQOV,
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri