Týlaqqa aınalǵan teri

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń janynan Agrarlyq saıasat jóninde arnaıy keńes qurylǵanan estip, bir qýanyp qaldym. Buryn mınıstrliktegiler óz bilgenimen júrse, endi agroónerkásip kesheni salasynyń damýyn alqaly otyryp sheshýge baǵyt ustapty. Quptarlyq jáıt. Árıne, «kelisip pishken ton, kelte bolmaıdy». Endi bizdiń janaıqaıymyz komıssııadaǵylardyń biriniń bolmasa biriniń qulaǵyna jetip, oı salar, sheshilýine sebepshi bolar degen úmittemiz. Meniń aıtaıyn degenim, tek Mańǵystaý malshylarynyń ǵana emes, barlyq mal­begilerdiń muńy, halyqtyń kókeıinde júr­gen másele dep oılaımyn. Elimizdiń qoı sharýashy­lyǵynda qylshyq júndi qoı tuqymdarynyń alar orny erekshe. Basym bóligi quıryqty etti-maıly jáne qarakól qoılary bolsa, olardy jylyna eki már­te qarqyp, kóktemde – jabaǵy, kúzde – kúzem jún alamyz. Árıne, qylshyq júnnen óńdelip, óndiriletin ónim túrleri sanaýly, biraq onyń ishinde halyq­tyń qajetin óter asa kerektileri jetip artylady. Al endi mal terilerine keletin bolsaq, qazir asa suranysqa ıeleri sıyr men qoı terileri. Olardy óńdep, óndiriletin halyq tutyný taýarlaryn saýsaqpen sanap taýysa almaısyń. Jún men teri, qarakól eltiri­sin qos­paǵanda, mal sharýashy­lyǵynyń qosalqy ónimderi bolyp tabylady. Sebebi olar mal ıesiniń qalaýynsyz da óndiriledi jáne jeńil ónerkásip úshin halyq tutynatyn taýarlar óndirisinde taptyrmaıtyn asa qundy shıkizat. Biraq, osy shıkizattardy elimizde halyq ıgiligine jaratý óz dáreje­sinde me? Qazir bizde bir bas qoıdy qyrqý­ǵa qyryqtyqshyǵa keminde 200 teńge tólesek, jyldyq shyǵyny 400 teńge, al bir bastan alynatyn jyldyq jún ónimi fızıkalyq salmaqta 2,3-2,5 kg. shamasynda. Mal ıesi onyń kılosyn alypsatarlarǵa (kóbisi Qytaıǵa, ne Reseıge ótkizedi) puldaǵanda orta eseppen 30-40 teńgeden ótkizedi, sonda 1 bastan jylyna kóretin shyǵyny 320-340 teńge kóleminde. Olaı bolsa, osy ónimin kim sonaý Aqtóbede nemese Tarazda ornalasqan ónim óńdeý ornyna tapsyrady? Túıe júnin de puldaǵanda 600-700 teń­geden ótkizedi, al ony kúzeý azaby aıtpasa da túsinikti. Satylatyn ónim kólemi jalpy óndirilgen ónimniń 10-15%-nan aspaıdy, qalǵany kez-kelgen jerde jelge ushyp, kúnge qaqtalyp ja­tyr. Osynyń saldarynan kúzem alýdy toqtatqandar qatary da jyl sanap kóbeıip keledi. Al munyń maldyń densaýlyǵy men ónimdiligine keltirer zııanymen qatar, qys aılarynda túrli para­zıtar­lyq aýrýlardyń (qotyr, bıt, t.s.s.) etek alýyna sebepker bolady. Endi mal terisine keletin bol­saq, jylqy men túıe terisin qazir eshkim qabyldamaıdy, qoı terisin de alypsatarlar 500-700 teńgeden ǵana alady, onda da negizinen Aqtaý men Jańaózen qalalarynda. Satyp alýshylar da aqymaq emes, odan paıda tabatyn bolǵasyn el kezip, jún-jurqa jınap júr. Demek, su­ranys bar. Olaı bolsa, shıkizatymyz «ustaǵannyń – qolynda, tistegenniń – aýzynda» ketip jatyr. Sonda bizdiń elimizde jylqy men túıe terisin paıdaǵa jaratatyn tehnologııa joq pa? Joq bolsa, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi, quramynda aty dar­­­daı «QazAgroInnovasııa» aksıonerlik qoǵamy bola tura, ǵalymdarymen birlesip osy má­seleni nege sheshpeı otyr degen oryndy suraq týyndaıdy. Keńes Odaǵy kezeńinde osy teriler ǵana emes, maldyń súıegi men tuıaǵy da paıdaǵa jaratyldy emes pe? Qalaı bolǵanda da, mal júni men terileri tolyq óńdelip, paıdaǵa jaratylýy tıis. Al bul máseleni kúni búgin kásipkerlik sýbektileriniń kúshimen sheshý uzaqqa sozylatyny sózsiz. Sondyqtan, máseleni tezdetip memleket qarjysy esebi­nen sheshken durys bolar edi. Biz­diń áreketsizdigimizden sharýager qaýym zııan shegýge, al halyq qol­jetimdi otandyq tutyný taýarynan shetkeri qalýy tıis emes. Biz másele kúrdelene tússe, sheshkimiz kelmese «zańǵa kelmeıdi» dep qutyla salý­dy ádetke aınal­dyryp baramyz. Zańdy ózimizdiń qazaqstandyq depýtattar qabyl­daıdy jáne barlyq zańdar halyq­tyń ıgiligi úshin, máselesin ádil sheshýge baǵyttalady. Olaı bolsa, sol «boldyrmaıtyn» zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizelik! Halyqqa ne kerek? Árı­ne, birinshi kezekte deniniń saýlyǵy, qarnynyń toqtyǵy men kıiminiń bútindigi, tynyshtyq kerek. Al qarnyn toq, kıimin bútin etetin tek qana aýyl sharýa­shy­lyǵy. Osy ekeýi bolsa, densaý­lyq­qa da kóp nusqan kele bermeıdi. Qoryta aıtsam, birinshi kezekte, eli­mizdiń barlyq aımaqtarynda jún men mal terileriniń barlyq túrlerin qabyl­daıtyn daıyndaý ortalyqtary ashylýy tıis. Jáne de, taýar óndirýshiden ónim­di satyp alý baǵasy da kó­ńil­ge qonymdy, shyǵynyn tolyq aqtap, az da bolsa sharýa­ger paıda tabatyndaı deńgeıde bolǵany durys. Odan ári qaraı, osy ónimderdi tolyq óńdep, halyq ıgiligine jaratý kerek. Daıyndalǵan tutyný taýarynyń ózindik quny qymbatqa shyǵyp, taýar halyqqa qymbatqa túsetin bolsa, satyp alǵan shıkizattyń qunyn sýbsıdııalaý jolymen ishinara arzandatýǵa múmkindik bar. Sýbsıdııany kim almaı jatyr? Ony qandaı qarjyǵa, qalaı uıymdastyrady, ol mınıstr­lik pen jergilikti atqarý oryn­dary­nyń birlesip «basyn aýyrtatyn» máselesi. Elimizdiń «qaltasynda» aqsha joq emes, bar. Sony kózin taýyp, halyqtyń muń-muqtajyn sheshýge baǵyttasaq boldy. Qolyńda bardy uqsatyp, qajetińe jarata almaý – baryp turǵan mújálsizdik. Qaldybaı ERǴALIEV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Mańǵystaý oblysy