Avtomobıl joldary árqashan ósý, órleý ústindegi memleket ómiriniń ón boıyna kidirissiz nár berip turǵan qan tamyrlary ispetti. Ekonomıkalyq, qoǵamdyq qatynastardyń jedeldigi men baıandylyǵy sol joldardyń qanshalyqty dańǵyl da júrdek ekendigine baılanysty. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstandy álemdegi eń ozyq 30 memlekettiń qataryna qosý týraly aldymyzǵa ári kúrdeli, ári aıqyn, sonymen birge, halqymyzdyń áleýeti men jigeri jeterlik baǵdarly mindet qoıdy. Osynaý muratty isti júzege asyrýdyń strategııasy men taktıkasyn Prezıdent «Nurly Jol» baǵdarlamasynda jan-jaqty ashyp berdi. Árıne, búkilhalyqtyq qozǵalys derlik bul ulan-asyr sharýa taǵdyry avtomobıl joldarynyń sapasyna, ozyq tehnıkalyq, tehnologııalyq jaraqtandyrylýyna da táýeldi ekeni aıan.
Bizdiń aksıonerlik qoǵam Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý jolynda, elimizdiń barlyq aımaqtaryn bir-birimen jáne respýblıka ortalyǵymen, sondaı-aq, alys-jaqyn sheteldermen tyǵyz baılanystyrý úshin 2020 jylǵa deıin avtomobıl joldarynyń qurylysy men qaıta jańartý jobalaryn júzege asyrý ústinde. Osy jobalardyń biri – Qazaqstan ortalyǵyn eń shalǵaı aımaq Mańǵystaýmen utymdy sabaqtastyrýǵa múmkindik beretin, jalpy uzyndyǵy 2470 kılometrdi quraıtyn «Ortalyq-Batys» damý jobasy. Búgingi tańda Kaspıı jaǵalaýy elderindegi júk tasymaldary boıynsha eń birinshi orynda turǵan Aqtaý teńiz portyna shyǵatyn bul jobany júzege asyrý asa zor ekonomıkalyq mańyzǵa ıe. О́ıtkeni, Qazaqstan Aqtaý porty arqyly álemniń birqatar elderine shyǵyp, olarǵa jylyna 1 mıllıon tonna júkti tasyp aparyp, 8 mıllıon tonna júkti tasyp ákelýde. Bul elde taýarlar men azyq-túliktiń molaıýyna septesip, halyq sharýashylyǵyna eleýli serpin berip otyr. Sondyqtan, «Ortalyq-Batys» damý jobasynyń merziminde oryndalýy Úkimettiń jiti nazarynda.
Atyraý oblysy ortalyǵynan Dossor arqyly shyǵatyn qaıta jańartylǵan avtomobıl joly aýdan ortalyǵy Beıneýge jetip tur. Sóıtip, negizgi qarqyndy jumys qazynaly túbektiń qalalary men kentteriniń arasynda jáne Aqtaý portyna túıiser aımaqta júrip jatyr. Memleketimizdiń Mańǵystaý avtomobıl joldary taraptaryn qaıta jańartýǵa jáne jańadan salýǵa zor mán berip otyrǵany sonshalyqty, munda osynaý maqsatty sharalar barlyq derlik aýdan ortalyqtary men qalalar arasyn qamtý ústinde. Munyń sebebi, birinshiden, Mańǵystaý asa iri ónerkásiptik aımaq ekinshiden, ol álemdik muhıttarǵa shyǵa alatyn teńiz qaqpasy, úshinshiden, ol avtomobıl, sý jáne temirjoldary arqyly bes birdeı memleketke – О́zbekstan, Túrikmenstan, Iran, Ázerbaıjan jáne Reseıge tóte shyǵa alady.
Mańǵystaýdaǵy respýblıkalyq mańyzdy avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 1033 kılometr. Bul órmekshi toryndaı bolyp Dossor – Qulsary – Beıneý – Shetpe – Jetibaı – Aqtaý jáne Aqtaý teńiz porty, Jetibaı – Jańaózen – Túrikmenstan Respýblıkasynyń shekarasy, Beıneý – Aqjigit – О́zbekstan Respýblıkasynyń shekarasy, Aqtaý – Quryq, Quryq – Jetibaı aralaryn qym-qıǵash baılanystyryp jatyr. Endi osy baǵyttardaǵy josparlar qalaı júzege asýda, soǵan zer salsaq. Máselen, Atyraý oblysy shekarasy men Beıneý arasyndaǵy 122 kılometr jol 2006-2008 jyldary qaıta jańartylyp, paıdalanýǵa berildi. 40 kılometrlik Beıneý – Manashy jolyn «Atyraý joldary» seriktestigi bıyl shilde aıynda bitirdi. Manashy – Saıótes jáne Shetpe – Bozdaq aýyldary arasyndaǵy jalpy uzyndyǵy 200 kılometr joldy «AlsımAlarko» merdigerlik kompanııasy 2014 jyly paıdalanýǵa berdi. Qazirgi tańda kepildik merzimde. Saıótes – Bozdaq aýyldary arasyndaǵy 60 kılometr jolǵa jergilikti kompanııa «Nııaz-Muhammed» JShS qaıta jańartý jumystaryn júrgizý ústinde. Bul osy jyly tolyq aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriledi dep otyrmyz. Sondaı-aq, Shetpe – Jetibaı – Aqtaý arasyndaǵy 170 kılometr jol bóligine «Djengız – Inshaat» (Túrkııa) merdiger mekemesi qaıta jańartý jumystaryn júrgizýde. 2017 jyly aıaqtalady dep kútilýde. Sonymen birge, Jetibaı – Jańaózen jolyn qaıta jańartý jumystaryna konkýrstyq prosedýralar júrgizilip jatyr. Merdiger mekeme anyqtalǵan soń, jumys bastalyp ketedi dep belgilendi. Al, Beıneý – Aqjigit – О́zbekstan Respýblıkasynyń shekarasy avtomobıl jolynyń qaıta jańartý jumystaryna jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtalyp boldy. 2017 jyly bastalady dep otyrmyz. Aqtaý – Quryq avtomobıl jolyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, ol 2015 jyly paıdalanýǵa berilse, Quryq – Jetibaı jolyn kúrdeli jóndeýge jobalyq-smetalyq qujattama jasaqtaýǵa usynys berildi. Bul jumysty 2017 jyly bastaý kózdelgen.
Mańǵystaýdaǵy osynsha keń aýqymdy jumystar respýblıkalyq bıýdjet qarjysymen qatar Azııa damý bankiniń nesıesi esebinen de júrip jatyr.
Atalǵan jol bólikterinde jol salýdyń jańa tehnologııalary paıdalanylýda, atap aıtqanda, qıyrshyq tasty-mastıkalyq asfalt-beton jáne jer qabatyn turaqtandyratyn sement-dorzın qospasy.
Jalpy, avtomobıl joldary bes tehnıkalyq kategorııaǵa bólinedi. Beıneý – Shetpe – Jetibaı bóligi II tehnıkalyq kategorııaǵa ótkizilýde. Al, Jetibaı – Aqtaý jáne Jetibaı – Jańaózen bóligi I tehnıkalyq kategorııaǵa ótedi. Bul joldarda tórt qozǵalys jolaǵy bolady. Olardyń aralary uzyna boıy kedergi metall tosqaýyldarmen bólinedi. Bul apat qaýpin aıtarlyqtaı kemitedi. Sonymen birge, Qaraǵııa, Man Ata asýlarynda qozǵalys qaýipsizdigin kúsheıtý úshin joldyń eńistigin barynsha azaıtý jumystary júrip jatyr. Man Ata taýly asýy jol qurylysynyń eń kúrdeli ýchaskesi. Munda 1,5 mıllıon tonnadaı taýly jynys 30 metrdeı tereńdikke deıin kemirip alynyp, shyn máninde ınemen qudyq qazǵandaı sharýa tyndyrylýda. Taýdy qaılamen qıǵandaı tereń dańǵyldyń eleýli bóligi eki qabat asfalttalyp úlgerdi. Man Ata asýynda aýyr salmaqty kólikterge tómen túsý mezgilinde qosalqy qaýipsizdik tuıyqtary salyný ústinde.
Erekshe aıta keterlik másele – jol qurylysynda paıdalanylyp jatqan materıaldar tolyqtaı derlik Qazaqstanda shyǵarylady. Bul elimizdiń jáne oblystyń ónerkásip salalaryn, kásipkerlikti damytýǵa, halyqty jumyspen qamtýǵa qosymsha septigin tıgizýde.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty bizdiń ekonomıkamyzdy óristetýdiń qozǵaýshy kúshi bolatynyna qazirden bastap kóz jetýde. Elimizde avtomobıl joldaryn salýdyń nátıjesinde 200 myń jańa jumys oryndary ashylmaq. Al, bul degenimiz halyqtyń jumyspen qamtylýy jáne árbir otbasynda tabystyń molaıýy. Sondaı-aq, ekonomıkanyń basqa salalaryna – sement, metall, tehnıka men qural-jabdyq, bıtým óndirisine, sabaqtas qyzmetterdi damytýǵa jol ashady. Osylaısha, joldar Qazaqstannyń qaınaǵan ómir arnasyna aınala beredi. Máselen, búgingi tańda respýblıkalyq joldardyń salynýy oblysymyzda kóptegen zaýyttardyń jumysyn jandandyryp qana qoımaı, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn halyqtyń kúnkórisin molaıtýda. Oǵan dálel – oblysymyzda jol salasynda jumys jasap jatqan 2400 jumysshyny jergilikti kásipkerler kúnine sýmen, sútpen, etpen, basqa da taǵam túrlerimen jáne tehnıkalardy janar-jaǵarmaımen, qosalqy bólshektermen qamtamasyz etip otyr.
Beıneýde, Saıóteste, Jetibaıda, Batyr jańa qonysynda jáne О́zbekstanmen shekaralas Tájen mekeninde turǵyndarǵa, jolaýshylar men avtokólikterge qyzmet kórsetetin arnaýly ortalyqtar ashý qarastyrylyp, júzege asyryla bastady. Ol jerlerge jergilikti bılik organdary sý, gaz, elektr qýaty jelilerin jetkizip berip, kásipkerler isti odan ári óristetip áketedi de, sol aımaqtarda qonaqúıler, shaıhana, dámhana, dúken, avtokólikterge tehnıkalyq qyzmet, janar-jaǵarmaı stansalary jumys jasaı bastaıdy. Áleýmettik tıimdilik degenimizdiń ózi osy.
«Nurly Jol» baǵdarlamasynan qýat alǵan «Ortalyq – Batys» jobasynyń júzege asýy Mańǵystaý oblysy men búkil respýblıka ekonomıkasynyń damýyna, oblys arqyly halyqaralyq kólik qatynastaryn jáne óńiraralyq qarym-qatynastardyń ulǵaıýyna jáne kásipkerliktiń damýyna oń áserin tıgizbek.
Nurlanbek О́MIRBAEV,
«QazAvtoJol» oblystyq fılıalynyń dırektory