Aýyl taǵdyry azamatqa syn

Qazaqy qonystardyń hal-jaǵdaıy qashan jaqsarady? Týǵan jerden jyraq ketken ár pendeniń júreginde eskirmeıtin, máńgi jas qalpynda saqtalatyn bir ǵajap sezim tunyp jatady. Biraq «elý jylda el jańa, júz jylda jer jańa» degen bar, ýaqyt seniń jaǵdaıyńa qaramaıdy ári aıamaıdy. Ańsap, saǵynyp júretin aýylymdy, asyr salyp ósken týǵan jerdi araǵa jıyrma jyl salyp kórgende kókirektegi keremet kórinister tańǵajaıyp ózgeristermen uǵynysa almaı, sarǵaıǵan saǵynysh sezimdi ábden áýrege salǵan. Alyp ımperııa ydyrap, táýelsizdik týy jelbiregen qas-qaǵym ýaqyt ǵasyr­larǵa teń uly ózgeristerge toly. Allaǵa sıy­nyp aýylǵa bet alǵan sáttegi ala­burtqan kóńil taqtaıdaı jolmen qustaı ushyp kele jatqan jeńil máshıneden da júırik: asyqqan ústine asyǵyp, aptyqqan ústine aptyǵa túsedi. Uly óz­geristiń uly jetistigi – Astanany kesip ótip, Atbasarǵa bet túzedik. Munda da jańa ister kózge urady. Burynǵy oıqy-shoı­qy asfalt sydyrylyp, ja­ńa turpatty jol salynyp ja­tyr. Almaty-Eka­terınbýrg kúre­joly­nyń Esil-Áýlıekól bóligi paıdalanýǵa berilgen eken, aǵyp otyryp Qos­tanaı-Arqalyq jo­ly­­na qalaı jetkenimizdi baıqamaı da qaldyq. Eki ǵasyr toǵysy osy aradan bas­ta­latyn sııaqty. Jańa zaman áserimen shal­qy­ǵan kóńil sál saıabyrlap, ótken shaqqa qaraılaı beredi. О́rkenıet osy aradan Torǵaıǵa qaraı burylarda kibirtiktep, shabandaı bastaıtyndaı. HH ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasynda salynǵan Qos­tanaı-Arqalyq kúrejoly osy áserdi bekite túskendeı. Bul jol óziniń tarıhı mindetin baıaǵyda-aq oryndaǵan-dy. Birde jortyp, birde jelip degendeı, aýylyma baratyn burylysqa da jettik. Bul – bizdiń aýyl úshin tarıhı mańyzy bar burylys. Qostanaı-Arqalyq kóterme joly salynǵanǵa deıin Qostanaı-Aman­gel­di-Jangeldın arasyna avtokólik Naýy­r­zym-Qaıǵy arqyly dala jolymen júre­tin. Qa­zir­gi ýaqyt ólsheminde 6-7 sa­ǵat jú­re­tin jer­ge ol ýaqytta eki-úsh kún ketetin. Kóter­me jol salynǵannyń ózin­de, odan 25-30 sha­qyrym burys qalǵan bizdiń aýylǵa kóktem­de, qysta qatynas óte qıyn bolatyn. Bertinirekte oblys basshylyǵyna Demıdenko kelip bizdiń aýylǵa yqylasy túsken. Birinshi kezekte jol problemasyn sheshti. Kúre­jolǵa qosatyn 31 shaqyrym jerge kóterme jol tartylyp, ol asfalttala bastady. Basqa da birqatar áleýmettik máse­leler qolǵa alyn­dy. О́kinishke qaraı, maqsat aıaǵyna jetkizilmedi. Búginde osynyń bári estelik qana. Muny táptishtep jatqanymyz aýyldyń birte-birte azyp, jabylýǵa qaraı oıysyp bara jatýy­nyń basty sebebi shal­ǵaılyǵy men jol qaty­nasynyń qıyn­dyǵynan ekenin kórsetý. Budan jarty ǵasyr buryn qazirgi «Jańa Qaıǵy» degen aýyl paıda bolmaı turǵanda Moıyldy ózeniniń bul tusy Qojahmet qarasýy dep atalatyn. Uzyn­dy­ǵy 50-60 shaqyrymdaı Moıyldy ózeni­niń eki betine uıysqan qalyń boz tal, ushqat, moıyl aǵashy ósetin. Al tuńǵıyq, tereń sýdyń kisi boıyndaı shortandaryn aýlaý, maýsym aıynda móldirep pisip turatyn moıylyn terý bir ǵanıbet edi. Sovhoz or­na­ǵanǵa deıin osy ózen jaǵa­sy­na dala jýasy qaptap ósetin. Erte kók­tem­de, sý qaıtyp, jer qurǵasymen Qaı­ǵy­­dan tamam bala 10-12 shaqyrymdaı osy Qojahmet qarasýyna jýa terýge keletinbiz. Vıtamındi tamaqtyń tapshy kezinde, munyń ózi aǵzaǵa aıtarlyqtaı qoldaý bolatyn. Keshe ǵana dýmandatyp, ý-shý bolyp jatatyn úlken aýyl shókimdeı-aq bolyp qalypty, beıne uıyqtap jatqandaı typ-tynysh. Tek aýyl ortasyna engende ǵana qoı bólgen, sıyr aıdaǵan bala-shaǵany kórip, tirshilik baryn sezindik. Qalyń eldiń ajar-kórki bolǵan qatarlastardan, qadirmendi aǵalardan biren-sarany ǵana qalypty, birazy qaıtys bolsa, birazy basqa jaqqa kóship ketken. Qazir kez kelgen aýylǵa kire bergende qańqıǵan qabyrǵalary qalǵan mal qora­laryn, basqa da tastandy qurylystardy kórýge bolady jáne bul úırenshikti kóriniske aınaldy. Bizdiń aýyl da sonyń biri. Biraq tabıǵı resýrstary mol bul aýyl jyldan- jylǵa tartylǵan sýdaı nege azaıyp bara jatyr? Aýyldaǵy bas kóterer esti azamattyń biri, Mereke orta mektebiniń dırektory Bóltirik Bókeev oǵan bylaısha túsinik berdi: – Sovhoz tarap, turǵyndar tegis ju­mys­syz qalǵan shaqta bárimiz de abyrjyp qaldyq. Júrip turǵan avtobýstar, ushyp turǵan ushaqtar toqtady. Eń aýyry – elektr qýatynyń joqtyǵy úreıdi ushyrdy. Buǵan halyqaralyq mıgrasııany qosyńyz. Qos­tanaı túbindegi qýatty sharýashylyq­tar­dan turǵyndar Reseıge, Germanııaǵa úde­re kóship, úıler kóptep bosaǵan ári arzandaǵan tus. Bizdiń aýyldyń adamdary osy qolaıly jaǵdaıdy paıdalanyp qaldy... Mine, kúıinishti kóshi-qonnyń túp-ta­my­ry osy. Taǵyshy atanǵan eldiń Qyzbel baýy­ryna, Qaıǵy kóline, Kúıik qopasyna sonaý jer jánna­tyn­daı Qusmurynnan eriksiz qo­nys aýdarýy qandaı renishti jaǵ­daı bolsa, eki ǵasyrdan soń sol qalyń el­diń atajurttan amalsyz al­shaqtaýy da sondaı kú­ıi­nishti ahýal. Jerdiń de adam sııaqty baǵy jana­tyn, baǵy qaıtatyn sát­teri bolatyn sııaqty. Oǵan Aq­mo­lanyń bi­rese Tyń ólke­siniń orta­lyǵy – Selınograd bo­lyp, odan qaıtadan oblys ortalyǵy Aq­mo­laǵa, odan táýelsiz Otany­myzdyń Asta­na­­sy­na aınalýy dálel. Túp­tiń-túbinde bul jerlerdiń de kúni týary anyq. Endeshe men de aýylymnyń bolashaǵynan úmit úzbeımin. Bul – qurǵaq úmit emes, áleý­mettik-ekono­mı­kalyq negizi bar úmit. 1978 jyly men «Tor­ǵaı tańy» ga­zetiniń partııa tur­mysy bólimine meń­gerýshi bolyp beký úshin obkomnyń birinshi hatshysy E.Áýel­bekovtiń qabyl­daýynda boldym. Ol kisi meniń ómirbaıandyq derekterime qarap otyrdy da, sen Qaıǵydan ekensiń ǵoı, ol Qostanaıdan góri bizge, Ar­qa­lyqqa jaqyn, baı jer, nege Torǵaı ob­lysyna berilmeıdi, dep kelte de qy­zyq suraq qoıdy. Onsyz da qysylyp, yńǵaı­syzdanyp otyrǵan men ne jaýap bererimdi bilmeı abyrjyp, men ony bile almaı­myn ǵoı, dedim. Torǵaı obkomynyń alǵashqy birinshi hatshysy S.Qusaıynov Naýryzym aý­da­nyn­­daǵy ataqty «Býrevestnık» sovhozy­men shekaralas jerden, Qyzbelden Y.Al­tynsarın atyndaǵy jáne «Bıdaıyq» degen eki egin sovhozyn ashqan. Demek, bizdiń aı­maq tek kól-kósir shabyndyǵy men jaıy­ly­my jaǵynan ǵana emes, egin sharýashy­lyǵymen de tanyla alatyn jer. Sovhoz kezinde 17 myń gektardaı jerge egin saly­nyp, jap-jaqsy ónim alynyp júrdi. Osy jerde qaýyn-qarbyz, jemis ósirilgenin de jurt umyta qoıǵan joq. Jańbyr sýyna ǵana negizdelgen osy baý-baqshadan jap-jaqsy ónim alynǵany da shyndyq. Kolhoz kezinde Ábdý Turjanov Qaıǵy kóliniń jaǵasyna shyǵyr­men baqsha saldyrsa, sovhoz kezinde kóldiń aıaq tusynda koreıler de baqsha ósirdi. Negizinen qazaqtar mekendegen oblys­tyń ońtústik batysyndaǵy Naýryzym, Aman­gel­di, Jangeldın aýdandary biryńǵaı eks­ten­sıv­ti mal sharýashylyǵy aımaǵy retinde qa­rastyrylyp, olardyń áleýmettik jaǵdaıyna ekinshi kezekte qaraý saıasaty áli kúnge deıin jalǵasyp-aq keledi. Kezinde memleket qaı­rat­keri Orazaly Qozybaev Amangeldi aýda­nynan Arqalyq aımaǵyn bólip alyp, búkil Odaqqa áıgili Torǵaı tyńyn ıgerý týraly bastama kóterip, «qyzyl topyraqty, qyltan shyqpaıdy» degen aımaqtan 10 sovhoz ashyp, astyq darııasyn tasytqan edi. Bul týraly akademık-jazýshy Sábıt Muqanov «Qazaq ádebıeti» gazetine tebirene jazǵan. «Qazaqstan mıllıardynyń» tórtten birin berip kelgen Qostanaıdyń astyqty sol­tústik aýdandary úshin mal sharýa­shy­lyq­ty bul úsh aýdan eshteńe de emes ári qazirgideı jeke menshikti sharýa qoja­lyq­tary jaǵdaıynda shalǵaı, jartylaı shó­leıt­ti aımaqtar eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Qaıǵyny biletin jurt ony shóp fabrıkasy deıdi. Kezinde alty bólimshesi bar «Qos­tanaı komsomoly» sovhozynda 30 myńǵa tarta qoı ósirildi. Iri qarasy men jyl­qy­sy ózine basqa. Qaıǵynyń qunarly jaıy­lymdyq jerine qosa, shabyndyǵy da kól-kósir, bir sovhoz túgili birneshe aýdandy tabıǵı pishenmen qamtamasyz ete alady. Bul – qar qalyń túsetin, qysy qatty al­qap. Sodan da jalpaq shabyndyqtarǵa qosa oıdym-oıdym shabyndyqtar qanshama. Shil­de-tamyz aılarynda bul óńirde Qos­tanaı, Kókshetaý, Jezqazǵan aımaqtarynan pishen daıyndaýshylar órip júredi. Bıyl da solaı eken. Olar Qaıǵynyń shóbin qan­daı kelisim-shart arqyly shaýyp jat­qanyn, aýyl ákimdiginiń bıýdjetine qarjy túsetin-túspeı­tinin bile almadyq. Biraq shóp úzdiksiz tasylyp jatyr. Ataqty balýan, qazaqsha kúresten respýblıka chempıony bolǵan Súlmán О́sipov­tiń bir balasy, bólem Bopannyń úıinde О́teýli aqynnyń shóberesi, búkil ómirin Mereke orta mektebinde ustaz­dyqpen ót­kiz­gen aıaýly aǵamyz Jaǵypar Jabaǵınniń balasy Sattardan bir semiz sek alyp so­ıyp, aýyldas­tary­ma as berip, áke-she­shem arýaǵyna duǵa oqyttym. As ústinde jigitter aýyldaǵy turmys-tirshilik jaıy­nan áńgime qozǵady. Aýylda jumys joqtyń qasy, sonda negizgi tirshilik kózi ne degen suraq tóńireginde pikirlestik. Sovhoz kezinde mańdaıaldy shopan bolǵan, mektepte birge oqyǵan dosym Muhametqalı sóz bastady. – Aýyldan ketkenińe jarty ǵasyr bolsa da, mundaǵy ómirdi óziń bilesiń ǵoı. Keshegi sosıalızmińe bir kisideı-aq eńbek sińirdik, soǵysyna ákemizdi berdik, sol bar bolǵyryń orta jolǵa tastap ketti. Qar­taı­ǵanda rahatyn kóremiz be dep júrgende bir toqtynyń da qu­nyna turmaıtyn zeınet­aqyǵa qaratyp qoıdy. Azdaǵan maldyń arqasynda ǵana otyrmyz. Kúsh-qýaty bar jigitter mal ósirip, shóp sa­typ kásip etýde. Biz malymyzdy soıyp, Qos­tanaıǵa aparyp satýǵa qaýqarsyzbyz. Nege ekenin bile qoı­maımyz, bizdiń aýyldyń ma­lyna Qyzyl­orda jigitteri qumar-aq. Ulytaý, Jezqaz­ǵan­datyp kelip jylqy, qoı, qara mal alyp ketedi. Baıqaýymyzsha, bizdiń jaqtyń maly ári arzan, ári eti dámdi bolsa kerek. Jer – qaı zamanda da halyqtyń negizgi tirshilik kózi bolǵan. Endi jer satylyp, pul bolǵan qazirgi zamanda bir kezderi qýatty, ındýstrııaly sharýashylyqtardyń ıeliginde bolǵan, baılyqtyń taı qazanyn tasytqan mıllıondaǵan gektar jerlerdiń bos qalyp, ondaǵan, júzdegen aýyldardyń joıylyp ketýin qalaı túsinýge bolady? Búginde bireýge ókpe aıtyp, salmaq sala­tyn zaman joq, jer halyqqa bólip berilgen, endi onyń taǵdyryn sheshetin ózimiz. Kúni boıy qııal-ǵajaıyp ertegidegideı baılyǵyn baıandaǵan aýylda aýyz tol­ty­ryp aıtatyndaı jalǵyz ǵana fermer bar eken. Ol – Qorǵashev Esmaǵzamnyń balasy Abaı. Abaıdyń baılyǵyn qazbalap suraǵan joqpyn, shamamen 100 qaraly jylqysy, bir otardaı qoıy bolsa kerek. Qaıǵy bólimshesin basqaryp turǵanda úleske azdap tehnıka, mal-múlik alǵan bilem. Men Qaraǵandy oblysynyń Shet aýda­nyn kóp araladym. Osy aýdannyń shalǵaı­daǵy Qyzyltaý degen aýlynda japan dúzde eýro­palyq úlgide ómir súrip jatqan Dýlat, Murat Qojamberlın, Sábıt Shópti­baev, Muqa­taı Tóleýtaev degen fermer­ler­diń tur­mysyna tańqalǵanym bar. Bu­lar­dyń maly myńdap sana­lady, aıdalaǵa qala úlgisinde sándi kottedjder salyp, ishin jıhazǵa toltyryp qoı­ǵan. Túrli av­to­kólikteri birnesheý. Elektr qýatyn beretin qondyr­ǵylary óz aldyna. Mundaı mıllıoner sharýalar bul aýdanda óte kóp. Ol – jekeshelen­dirýdiń durys júrgizil­gendiginen deıdi jergilikti halyq. Qostanaı oblysynda, onyń bılik na­zary­nan únemi syrt qalyp jú­retin aı­maq­tarynda jeke­she­lendirýdiń shym-shytyryq júrgizilgenin ha­lyq umyta qoıǵan joq. Shet aý­da­nynyń sharýa qojalyq­taryndaǵy ja­ıy­lym men shabyndyq jer biz­diń Qaıǵydan álde­qaıda tómen, biraq maly kóp-aq. Bu­dan 15-16 jyl bu­ryn árqaı­sy­syn­da 8-9 otar­dan qoı, ta­byn-tabyn sıyr, úıir-úıir jyl­qy ósi­rilgen jaılaýlar búginde múlde ıesiz, bos jatyr. Mereke aýyldyq okrýgi atal­ǵan, 70-shaqty ǵa­na úı qalǵan aýyldy ne kútip tur deımiz? Eki qabatty daǵaradaı orta mektepte 80-deı ǵana oqý­shy qalypty. Qaı­sy­bir aýdan ákim­deri bó­limshe orta­ly­ǵy bol­­­­ǵan shaǵyn aýyl­dar­dy ustap qalý úshin ár sy­nyp­ta eki-úsh bala ǵa­na bar bas­taýysh mektepterdi jan­da­ryn shúberekke túıip us­tap otyr. Talaı-talaı aza­mat­tar­dy úl­ken ómir­ge qa­nat­tan­dy­ryp ushyr­­ǵan mektep ja­bylyp qalsa, aýyl­da kim qa­lady? Bul su­raqqa jaýap berý qıyn. Táýel­siz eli­miz­diń qa­rysh­ty qa­dam­­dary ha­lyqtyń kóz aldynda. Jetistikterin kórip ji­ger­len­beý, kemshilikterdi tú­si­nip, keshirimmen qaramaý jetesizdik bolar edi. Talaı-talaı tarıhı as­tam­shy­lyq­tardan týyn­daǵan keselderden op-ońaı ary­­la qoıǵysy keletinder tym asyǵys oılaıdy. Bizdiń jer­diń de baǵy janatyn ýaqyt alda dep bilemin. Saryqopa, Kúıik, Qyzbel sııaqty jerlerdiń paıdaǵa aspaýy múmkin emes. Talaı aqyn-jazý­shy­lardyń jyry men kesteli sózine arqaý bolǵan bir ǵana Qyz­beldiń bereke-baılyǵy aıtyp taýysa almaıtyn shejire. Sonaý Qyzemshekten kerile kósilip Boz­qasqaǵa ulasyp, odan ári buırat-buı­rat adyrlar túzetin Taltaqaı, Qoja qy­rat­tary qoınaýy burqyraǵan bulaq, ań­ǵarlary terek pen tal, aq qaıyń yrǵalǵan Qyzbeldiń eki beti Jangeldın aýdanynyń «Qyzbel» sov­hozy men Naýryzym aý­dany­nyń malshy-sho­pandary alty aı jaz qatar otyryp emin-erkin jaılaıtyn qut­t­y jer. Oıdaǵy aýyl­darǵa qaraǵanda masa-shybyny az, janǵa jaı­ly salqyn samal esip turatyn Qyzbel ús­ti jaz boıy oıyn-toıy bir úzilmeı, dýman bolyp ja­tatyn. Jangeldın, Naýryzym aý­dandary­nan bir otar qoı men bir tabyn sıyr baǵatyndar eki úıden qatar otyryp, bir-birin qonaqqa shaqyryp, qyz alysyp, qyz berisip, máre-sáre bolyp jatatyn kún­der esten ketpeıdi. Myńǵyrǵan maldyń tú­gin tartsa maıy shyǵatyn qutty mekeni oty bir qashpaı, sýy sarqylmaı týsyrap jatatyn. Gazet jumysymen aýyldardy aralap júrgenimde Qaraǵandy oblysynyń Abaı aýdanynda Qanat Múbárekshenov degen jas jigitke ushyrastym. Ol polıtehnıka ıns­tı­týtyn bitirgen qurylys ınjeneri eken. Qara­ǵandyda, Astanada biraz ýaqyt qury­lys­pen de aınalysypty. Alaıda báseke­lesteri kóp bul salada aıtar­lyq­taı nátıje shyǵara almaǵan. Azdaǵan qar­jy­syn qaıda salaryn bilmeı júrgende osy Abaı aý­da­nyn­da egistik jer satyla­dy degen jar­namany oqyp, jerdi satyp alyp, óz aldyna seriktestik qurǵan. Bu­ryn­dary sovhoz dı­rek­tory bolǵan, ma­man­dyǵy agronom, zeınet jasyndaǵy aza­matty kómekshilikke alyp, eki-úsh jy­lda qýatty fermer bolyp shyǵa kelipti. Men ol jigitpen uzaq pikirlestim. Sonda baı­qaǵanym namysy bar ári zaman talabyn jete túsinip, oǵan ıkemdele, sondaı-aq ony ózine ıkemdeı biletin alǵyr azamat eken. «Qalada jumyssyzdardyń qa­taryn kóbeıtip, árneniń basyn bir sha­lyp júr­genshe táýekelge bel býyp qıyn isti qolǵa alyp, aqyry jeńip shyqtym» deıdi. Osyndaı azamattar ár jerde de bar. Meniń aýyldastarym arasynan da sondaılar qalaısha shyqpas eken? Aýyldan osyndaı ekiudaı oımen attandym... Serikbaı ALPYSULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. Qaraǵandy – Mereke aýyly – Qaraǵandy.