Aqyl alyby

«О́mir súrýge jáne ómirdiń rahatyn kórýge laıyqty bir-aq adam bar. Ol-óziniń aldyna izgi maqsat qoıyp, sonyń jolynda ónegeli is tyndyratyn nemese te­reńnen oı tolǵap, artyna sóz qal­dy­ra­tyn adam. Al árkimniń naqty qandaı qyzmetpen shu­ǵyldanatynyn toraby toq­san túrli ta­bıǵattyń ózi aıtyp beredi» – degen eken sonaý kóne zaman oı­shy­ly Sallıýstıı. Bul adam ómirine, onyń mańyzyna degen ta­laptyń eń bıik ólshemi. Osy óktem talapqa saı kelgender danyshpan Abaı kóksegen «bútin adam», Abaı armandaǵan «tolyq adam». Aka­demık Zımanov týraly sóz qoz­ǵa­ǵa­ny­myzda adamı qasıettiń joǵaryda aı­tylǵan eń bıik ólshemderin nysanaǵa al­ǵanymyz durys sııaqty. О́ıtkeni, qazaq rý­hanııatyn zertteýdi, ony damytýdy ózi­ne maqsat etip, olardy oryndaý jo­lynda keleli istiń ónegeli úlgisin kór­setken Sákeńdi de «tolyq adam» deýimizge tolyq negiz bar. Salyq Zımanuly – zańger. О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldary Qazaqstanda alǵashqy ashylǵan zań ınstıtýtynyń birinshi dırektory. Ol joǵary oqý orny Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń (qa­zir­gi Ál-Farabı ýnıversıteti) qura­my­na kirgennen keıin osy ýnıversıtettiń zań fakýltetiniń tuńǵysh dekany bol­dy. Al sol ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary Qa­zaq­stan Ǵylym akademııasynda al­ǵashqy ashylǵan Fılosofııa jáne quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tuńǵysh dı­rektory, 90-shy jyldary aka­de­mııa­nyń memleket jáne quqyq ǵylymı ıns­tıtýtynyń dırek­tory, ǵasyrdyń so­ńyn­da akademııalyq zań ýnıversıtetin qu­rýshy ári rektory. Sóıtip, 60 jyldan asa osy bir mańyzy zor ǵylym salasynyń úzbeı kóshbasshysy bolyp kele jatyr. Endi akademık Zımanovtyń qalamy­nan shyqqan eńbekterge toqtalsaq, eń al­dymen ony ulttyq memleket, ulttyq mem­lekettilik qurylystyń teorııasyn, tujy­rym­damasyn, metodologııasyn, bir sózben aıtqanda osy salanyń ǵylymı negizin ja­sa­ǵan ǵalym deýimiz kerek. Sonaý ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynan bastap Sákeń bul salanyń bas teoretıgi, bas ıdeology dárejesinde kele jatyr. Qa­zaq qoǵamynyń ótken dáýirlerdegi ulttyq memlekettik bol­mysy, elimizdiń saıası jáne quqyq damý tarıhy, Qa­zaq­stan men Orta Azııada azat­tyq ıdeıa­la­ry­nyń týýy men damý evolıý­sııasy, bıler ınstıtýty, onyń álemdik ma­ńyzy, keshegi keńes dáýirindegi respýb­lıkalardaǵy memlekettik qurylys, onyń qaıshylyq­tary, ulttyq memleketti qurý­dyń basty talaptary men sheshýshi tetikteri – osy pro­blemalar Salyq Zımanulynyń eń­bek­teriniń negizgi arqaýy boldy. Ulttyq memleketti turǵyzýda tarıh qoınaýynyń ár kezeńderinde bolǵan óz tájirı­be­miz­ben qa­tar álemdegi ozyq úlgilermen mo­lynan sýa­rylǵan bul eńbekter mamandar nazaryn aý­da­ryp, Sákeńdi Keńes Oda­ǵyn­daǵy osy salanyń jetekshi ǵalymy dárejesine kóterdi. Ulttyq memleket qurý qaı halyqtyń bolsa da ózekti jáne onyń janyna ja­qyn, názik problema. Bul salada ǵylymı izdenis jasaǵan, qalam tartqan azamatqa onyń eline, halqyna degen súıis­pen­shi­ligine erekshe talap qoıylady. Osy tur­ǵydan Salyq Zımanulynyń ultjan­dy­lyǵy, memlekettiligi, óziniń tereń bilimimen ulttyq memleketti qurý, damytý, saq­taý jolyndaǵy kúresi, azamattyq us­tanymy halyqtyń oǵan zor qurmetin ákeldi. Keshegi partııalyq ıdeologııalyq qursaý, toqyraý kezderinde Odaq kóle­minde bir top sol kezde aıtqany júrip turǵan zańger-shovınıster ulttyq memleket endi kerek emes, ol keńes tusynda óziniń tarıhı mıssııasyn joıdy, óz mindetterin atqaryp bitti, endi «keńes zańy, keńes memleketi» qalyptasty degen ıdeıa­ny tarata bastady. Jáne de ony qoǵam sanasyna, adam sanasyna engizýdiń ár­túrli sharalaryn jasady. Salyq Zı­manuly osyndaı zymııan saıasatqa Odaq kóleminde ashyq qarsy turǵandardyń biri, tipti biri emes, biregeıi boldy. «Ult­tyq memlekettilik – ár halyqtyń óz qo­ǵa­myn uıymdastyryp, damytý jolyn­daǵy tabıǵı saty. Ol óz mańyzyn jo­ǵalt­qan joq, joǵaltpaıdy da. О́ıtkeni, halyqtyń ózin-ózi bıleýiniń uıymdyq, ujymdyq, ákimshilik negizi. Tıisti jaǵ­daılar týǵanda halyqtyń ózin-ózi bıleý erkindigi, táýelsizdigi ulttyq memleket bolyp qalyptasýǵa ákeledi», dep kór­setip edi Salyq Zımanuly. Ǵalym aıtqandaı tıisti jaǵdaılar tý­yp, osydan 20 jyl buryn biz, Qazaq eli, egemendik alyp, táýelsizdiktiń týyn kó­terdik. Zaman talabyna saı ulttyq mem­leket qurý isine kiristik. Osy ke­zeńde de Sákeńniń ǵalym, azamattyq bıik tulǵasy taǵy da shyń basynan kórindi. Ulttyq memlekettik qurylys salasynda jetekshi maman retinde egemendikti zań­dastyryp, irgesin bekitý isine belsene aralasty. Sol ýaqyttaǵy Joǵarǵy Ke­ńeste Táýelsiz memleket deklarasııa­syn qabyldaý barysynda Salyq Zımanuly erteden keshke deıin minbeden túspeı depýtattar aldynda usynylǵan jobanyń, onyń árbir babynyń birden bir durys­tyǵyn, álemdegi osy saladaǵy úlgilerge tolyq sáıkestigin bultartpaı dáleldep, tarıhı, durys sheshim alýǵa erekshe úles qosqanyn bizder maqtanyshpen aıtamyz. Salyq Zımanulynyń ǵylymı eńbek­terine qaıta oralsaq, eń aldymen olar ǵasyrlar qoınaýynan syr tartqan, keshegi Alash zııalylarynyń kúresi men asyl armanynyń rýhanı jalǵasy ispetti. Olar armandaǵan táýelsizdikti, halyqty ór­kenıet jolyna túsiremiz degen úmit-maqsatyn Sákeń tereń túsine bildi. Osy maqsat ony ótken ǵasyr basyndaǵy Qa­zaq elin saıası oıatýǵa eń alǵashqylardyń biri bolyp at salysqan «Aıqap» jýr­naly, onyń baspageri Muhamedjan Seralın týraly aýqymdy ǵylymı izdeniske shaqyrdy. Kezinde «Aıqap» jýrnaly, ony shyǵarýshy azamat týraly ártúrli, onyń ishinde teris pikirler de aı­tyl­ǵanyn bilemiz. Al barynsha tolyq jáne dáleldi pikirdi ǵalym Zımanov aıta bildi deýimizge tolyq negiz bar. «Aıqap» – Qazaq eliniń de­mokratııalyq, azattyq baǵytty ustaǵan tuńǵysh jýrnaly, ol halyqtyń aǵartý­shylyq álemine jol ashty. Jýrnal­dyń tarıhı mańyzy osynda», dep kórsetti Sákeń. Keshegi ıdeologııalyq qursaý ke­zeńinde Alash zııalylaryn, jalpy ult-azat­tyq isine aralasqan ult azamat­ta­ry­nyń bireýin «kon­servator», ekinshisin «klerıkal», úshin­shisin «reaksıoner», tórtin­shisin «panıslamıst», taǵy-taǵylar dep baıybyna jetpeı atústi ártúrli toptarǵa jikteý ǵy­lymda da, saıası-áleýmettik ómi­ri­mizde de oryn alǵan bolatyn. Ǵasyr ba­syndaǵy azattyq úshin arpalys tarıhyn tereń zerttegen Salyq Zımanuly osyndaı jikteý shyndyqqa jaraspaıdy dep tujy­rymdady jáne ony ashyq aıtty. Tek ashyq pikir aıtýmen shektelgen joq, óziniń jáne shákirt­te­riniń tynbaı izdenisteriniń arqa­synda Baqtygereı Qulmanov, Jaqyp Aqbaev, Shá­kárim Qudaıberdiuly, Baqyt­jan Qa­ra­taev, Seıitqalı Meńdeshev, Ǵu­mar Qa­ra­shev, Ishanǵalı Meńdihanov, Saqypkereı Ar­ǵynshıev sııaqty qazaqtyń birtýar aza­mat­taryn olarǵa naqaqtan ja­bylǵan jaladan arashalap, bul arysta­rymyzdyń maq­taý­ǵa, maqtanýǵa turatyn ult perzentteri ekenin dáleldedi. Sóıtip esimin elge, eń­bek­terin rýhanı qorymyzǵa qosty. Osyǵan baılanysty ataqty tarıhshy, akademık Manash Qozybaevtyń Salyq Zı­manuly týraly aıtqan myna bir aıshyqty oılary eske túsedi. «Biz biletin HH ǵasyr «jantalas ǵasyry», «alasapyran ǵasyry», «arman ǵasyry», «táýelsizdik ǵasyry» dep bólsek – deıdi Mákeń, – onda ómir súrgen «oıan ǵasyr urpaǵy», «alysqandar, ar­pa­lys­qandar, atylǵandar urpaǵy», «je­ńimpazdar ur­paǵy», «táýelsizdik urpaǵy» bolyp shyǵar edi. Eger «Oıan ǵasyr» urpaǵy ultty oıa­ta­myn dep armandap zamanmen jaryssa, alys­qandar, arpalysqandar, atylǵandar ur­paǵy Alashorda memlekettigin tigemiz, eń bolmaǵanda qýyrshaq Keńes avto­no­mııa­syna nár quıyp, ómir súremiz dep alysypty. Salyq aǵa sııaqty urpaq enshisine aldyńǵy tolqyn aǵalardyń arman- muratyn oryndaý tıipti, sóıtip, Jaratqan ıem jar bolyp, jeńimpazdar perzentin aıalap súıipti. Endeshe biz búgin tarıhı sabaqtastyq­ty eske alsaq Sákeń, bizder, Qanysh, Muh­tar, Marǵulan jáne taǵy basqa alyp­tar­dyń ıyǵyna asylyp baryp, solardy bilek, tilek, júrek etip, ult-azattyq qozǵalysy­nyń kósemderi Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Mustafa, Muhametjan, Halel, t.b. Alash zııalylarynyń isin jalǵaǵandaımyz... Shy­­nyn aıtsam, Salyq Zımanuly kóp jaǵ­daıda jańa zamannyń Álıhan Bókeı­han-­ovyn elestetedi». Bul sóz keıipkerimizdiń qa­zirgi qoǵamdaǵy ornyn dál taýyp aı­tylǵan pikir. О́tken ǵasyrdyń 30-50-shi jyldary. Bul kezeńdegi náýbetti bárimiz jaqsy bilemiz. Biletinimiz, zorlyǵy men qorlyǵy mol, ádildigi joq ımperııalyq saıasattyń be­tin ashyp, sóz aıtatyn ǵalym, qaı­rat­kerlerdi tabý qıyn boldy ol kezeńderde. Mine, sol ýaqytta, dálirek aıtsaq ótken ǵa­syrdyń 50-60-shy jyldary, Salyq Zı­man­ulynyń «Obshestvennyı stroı kazahov pervoı polovıny HIH veka», «Polıtıcheskıı stroı Kazahstana v konse HVIII ı pervoı polovıne HIH veka» atty kólemdi eń­bekteri jaryqqa shyqty. Olarda elimizdiń ta­rıhyndaǵy eń bir kúrdeli kezeń – ǵa­syrlar boıy qalyptasqan handyq basqarý júıesi joıylyp, Qazaq eliniń Reseı ım­pe­rııasyna ený qarsańyndaǵy, Reseıdiń qu­ramyna kirgendegi saıası qurylysy, qoǵam­dyq qatynastar, patsha úkimetiniń Qazaq­standy otarlaýy men onyń ádisteri, osy­lar­dyń qazaq qoǵamynyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýyna tıgizgen áseri jan-jaq­ty zertteldi. Joǵarydaǵy eńbekterdiń qazirgi kúnge deıin mańyzyn joǵaltpaǵan tórt qyryn aıtýymyz kerek. Birinshiden, qazaq qoǵamy, onyń saıası qurylysy, memlekettiligi sonaý kóne zamannan bastap tereń sholyndy; ekinshiden – HVIII ǵasyr­dyń aıaǵy men HIH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaq elindegi sharýashylyq júıesi, el tur­mysy, dástúrli túrde qalyptasqan já­ne jańadan ene bastaǵan menshik qatynas­tary, qazaq qoǵamynyń ártúrli jikteri – sultandar men bıler, feodaldar, sharýa­lar­dyń áleýmettik orny, kózqarasy jan-jaqty zertteldi, úshinshiden – Qazaq­stan­daǵy ulttyq memlekettik qurylys, onyń damý erekshelikteri, olardy týǵyzǵan ishki jáne syrtqy jaǵdaılar tereń de, alǵashqy ret ǵylymı negizde baıandaldy, tórtinshi­den – osy eńbekterin Salyq Zımanuly pat­shalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatyn, onyń Qazaq eline ákelgen zııanyn ásh­ke­re­leýge baǵyttady. Oǵan mysal retinde: «Rýsskoe pravıtelstvo v selıah kolonızasıı bylo zaınteresovano v ýstanovlenıı v kazahskoı stepı grajdanskogo mıra, osedlostı ı razvıtıı zemledelııa» dep sol kezde aıtylǵan bir pikirge Salyq Zıman­uly­nyń qaıtarǵan jaýabyn keltirelik. Joǵarydaǵy sózge Sákeń: «Avtor ıavno ývlekaetsıa kolonıalnoı polıtıkoı sarızma ı vsledstvıe etogo delaet pospesh­nye vyvody. Vo-pervyh, osnovnoı selıý polıtıko-ekonomıcheskıh mer, k kotorym prıbegalo pravıtelstvo (sarskoe – K.S.) v Kazahstane, bylo prevrashenıe ego v okraınnýıý kolonııý ımperıı so vsemı vytekaıýshımı otsıýda posledstvııamı; vo-vtoryh, nelzıa ýtverjdat, chto ogranıchennaıa polıtıka, v nekotoroı stepenı sposobstvýıýshaıa razvıtııý osedlostı ı zemledelııa sredı kochevnıkov, doljna byla «prıvestı k polnomý podchınenııý plemenno-feodalnogo obshestva» kazahov k rýsskomý gosýdarstvý; v-tretıh, popytka predstavıt sarskoe pravıtelstvo kak sılý, zaınteresovannýıý v ýstanovlenıı «grajdanskogo mıra», osedlostı ı razvıtııa zemledelııa v Kazahstane, po mensheı mere ıavlıaetsıa naıvnoı», dep toıtarys berip edi. Otarlaýshylyq saıa­satyn ashyq túrde áshkerelep aıtylǵan osy sózderinde Salyq Zımanulynyń aza­mattyq pozısııasy, bıik azamattyq tul­ǵasy aıqyn kórinip-aq tur. Akademık Zımanovtyń óziniń áriptesi A.Atıshevpen qosylyp qalamynan shyq­qan taǵy bir kólemdi eńbek – «Polıtıcheskıe vzglıady Chokana Valıhanova». Shoqan­nyń óz ortamyzdan shyqqan erekshe da­ryndy ǵalym, etnograf, qoǵam qaıratkeri ekenin bilemiz. Sonaý HIH ǵasyrda onyń bilim, dúnıetaný, qoǵam týraly progresshil kózqarasynyń deńgeıine jete alǵan birde-bir qazaq bolǵan joq. Shoqannyń eńbek­te­rin jaryqqa shy­ǵarýǵa kóp eńbek sińirgen akademık N.Veselovskıı «orys orıentalısteri ony bir­aýyzdan zańǵaıyr qubylys (fenomenalnoe ıavlenıe) – dep maquldady» dese, Sho­qannyń dosy Grıgorıı Potanın: «Eger qazaqtar oqyp, túsine alyp, onyń darynyn baǵalaı alatyn dárejege jetse, ol óz halqynyń danysh­pa­ny bolar edi» – degen edi. Mine, osyndaı tulǵaǵa qulaı berilgen akademık Salyq Zımanov Shoqannyń kóz­qarasyndaǵy oılardy negizge ala oty­ryp patshalyq Re­seıdiń óziniń shet aımaqtarǵa júrgiz­gen otarshyldyq saıasatyn jan-jaqty taldap, onyń Qazaq eline degen zııanyn ba­rynsha tolyq kórsete bildi. «Chokan Valıhanov vystýpal protıv novovvedenıı sarskogo pravıtelstva v Kazahstane, kotorye protıvorechılı «narodnomý bytý ı nravý», protıv perenesenııa gotovyh form pravlenııa drýgıh narodov na kazahstanskýıý pochvý bez ızýchenııa mestnyh potrebnosteı ı spesefıcheskıh ýslovıı» – dep tujy­rym­dady Salyq Zımanuly. Shoqannyń bılik, basqarý júıesi, memlekettik qurylys, olardyń damý baǵyt­tary týraly kózqarastaryn taldaý ba­ry­synda HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamy, onyń saıası qurylysy, kúrdeli qaıshylyqtary baıan­daldy. Bular da ǵylymda aıtylǵan tyń pikirler boldy. Akademık Zımanov kór­sete bilgen Shoqan Ýálıhanovtyń myna bir pikiri osy zamanda da óziniń mańyzyn joıǵan joq: «V nashe vremıa samym vaj­ny­mı ı blızkımı dlıa naroda schıtaıýtsıa reformy ekono­mı­ches­kıe ı sosıalnye, prıamo kasaıýshıesıa nasýshnyh nýjd naroda, a reformy polıtıcheskıe dopýskaıýtsıa kak sredstvo dlıa provedenııa nýjnyh ekonomıcheskıh reform». Sonaý HIH ǵasyrda aıtylǵan osy utqyr pikir bizdiń zamanymyzda Prezıdent Nazarbaev júrgizip otyrǵan «aldymen ekonomıka» saıa­satymen tikeleı úndesip jatqan joq pa! Salyq Zımanulynyń joǵaryda atalǵan eńbekteri, sonymen qatar onyń qalamynan shyqqan «Rossııa ı Býkeevskaıa Orda», «Ot osvobodıtelnyh ıdeı k sovetskoı gosýdarstvennostı v Býhare ı Hıve v konse HIH – nachale HH veka», onyń jetekshiligimen shyqqan úsh tomdyq «Istorııa go­sý­darstva ı prava Kazahstana» ámbebap ǵa­lym­nyń taǵy bir qyryn ashady. Ol tek qana zań­ger emes, birin-biri tabıǵı túrde tolyq­tyratyn eki ǵylym salasynyń – zań ǵylymy men tarıh ǵy­lymynyń asa kórnekti ókili. Sákeń zań sa­lasynda ǵana emes, ta­rıhshy retinde de tek Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar alys–jaqyn elderge de tanymal iri ǵalym. «Qazaq­stan­nyń zańgerleri men tarıh­shy­larynyń bul kúnderi jurt­shylyqqa ke­ńinen tanymal birneshe urpaǵy ózderin maq­tanysh sezimmen akademık Salyq Zıman­uly­nyń shá­kirt­terimiz dep sanaıdy. Solardyń qata­ryna men ózimdi de jatqyzamyn, óıtkeni 50-shi jyldardyń ekinshi jartysynda úl­ken tebirenispen otandyq Ǵylym aka­demııasynyń tabaldyry­ǵyn attap, zertteý jumystarymen shuǵyldana bastaǵan urpaq Salyq aǵaǵa jáne onyń ǵylymdaǵy za­mandastaryna qarap oıymyzdy da, bo­ıymyz­dy da túzedik» – dep edi búgin orta­myzda joq kórnekti tarıhshy, akademık Keńes Nurpeıisov. Sákeń 1957 jyly Qazaq SSR Ǵylym aka­demııasynyń fılosofııa jáne quqyq sek­toryn basqaryp, 1958 jyly odan jeke-dara ınstıtýt quryp, 11 jyl sonyń tuń­ǵysh dırektory qyzmetin atqardy. Bul eki mamandyqtyń bastary tym áriden qosy­latynyn bizder jaqsy bilemiz. Degenmen, ıns­tıtýt quramyndaǵy tek quqyq maman­dary ǵana emes, fılosoftardyń eńbegi de jemisti bolǵanyn osy salanyń jetekshi maman­dary akademıkter Jabaıhan Ábdil­dınniń, Aǵyn Qasymjanovtyń, Ábdimálik Nysanbaevtyń aýzynan ár kezde jıi estidik. Instıtýtta J.Ábdildın basqarǵan dıalektıka zertteý tobyn qurýdy fılosof ǵalymdar Salyq Zımanulynyń ózine tán ǵylymı ıntýısııasynyń, jańashyldy­ǵy­nyń, shyǵarmashylyq kredosynyń aıqyn aıǵaǵy deıdi. Osy top Qazaqstan fı­losoftarynyń ataǵyn tek Odaq kóleminde emes, álem deńgeıine shyǵardy. «Salyq Zımanuly toqtap-toqyraýǵa tózbeıtin, eskilikti, pasyqtyqty, turpaıylyqty, sha­bandyqty, qorqaqtyqty, satqyndyqty ma­ńaıyna jolatpaıtyn, árqashan ómir tala­bynyń údesinen shyǵýǵa, tipti ozyq júrýge talpynatyn, qandaı máseleni bolmasyn jyldam, ári utymdy sheshýge um­tylatyn. Dál qyryq jyl Sákeńdi tanyp-bilip, ol kisimen qatar júrgenime qýa­nyshtymyn» – dep edi kórnekti fılosof Murat Sabıtov. «Fılosofııa, zań salasynda qalyptas­qan kóne grek, rımdik dástúr, al Reseıde ataqty Plevako, Konı esimderi áser etpedi deý qıyn. Keıde oı keledi, Sákeń osylar­dyń bárinen habardar, eńbekterimen tanys, shamasy kezinde uqsap baǵýǵa da umtylys jasaǵan-aý dep. Osy úsh qaınar áseri eshkimge uqsamaıtyn qazaqtyń topyra­ǵyn­daǵy Zımanovtyń sheshendik sheberligin qalyptastyrdy». Bul pikirdi aıtqan eko­no­mıst, belgili ǵalym, akademık Amanjol Qoshanov. HH ǵasyrdaǵy qazaq órkenıetiniń erekshe bir sıpaty onyń bilim, ǵylym sa­lalarymen baılanystylyǵy. Burynǵy tarıhynda bolmaǵan órkenıettiń osy bir óte mańyzdy eki arnasy Qazaq eline osy ǵasyrda keldi. Barǵan saıyn tereńdep, ke­ńeıip, kemel shaǵyna jetkenshe qar­qyndy da­mý ústinde boldy. Qazaq elinde bola­shaqtyń qara shańyraǵy – ǵylym sha­ńy­raǵy boı kóterdi. Ǵalymy men ǵylymı dáre­jesimen Reseı, Ýkraınadan keıin keshegi sovet ımperııasynda úshinshi joǵarǵy orynǵa taban tiredi. Talaı-talaı irgeli ja­ńalyqtar ashyp, jer qoınaýynyń baıly­ǵyn halyq ıgiligine usynyp, Qazaqstan ekonomıkasyn jańa tehnologııalarmen sýardy. Keshegi ótken zamandaǵy da, búgingi egemendik tusymyzda da el ekonomıka­synyń negizi bolyp otyrǵan Temirtaýdaǵy qara metallýrgııa, Jezqazǵan, Balqash, О́s­kemendegi tústi metallýrgııa, Pavlodar­daǵy, Qaraǵandydaǵy, Shymkenttegi, Oral­daǵy, Qostanaıdaǵy iri óndiris oryndary Qazaqstan ǵalymdary jasaǵan tehnologııamen jumys isteýde. Uzyn sany 20 shaqty óte damyǵan, damyp kele jatqan álem elderi de bizdegi tehnologııalardy óz elderine qoldanýǵa yntaly boldy. Sol memleketterge qazir barsań da Qazaqstannan sa­typ alynǵan tehnologııalardyń lısen­zııa­laryn kóresiń. 1994-1995 jyldary Birikken Ulttar Uıymynyń sarapshylary Qazaqstanǵa kelip, ǵylymı mekemelerdiń jumysymen jan-jaqty tanysyp, shyǵarǵan myna bir qorytyndysyn keltirgenimiz de durys bolar: «Sennost kazahstanskıh ınstıtýtov vysokıh tehnologıı nastolko vysoka, chto onı mogýt sposobstvovat ýspeshnomý razvıtııý strany ı vyvestı ee v rıad razvıtyh gosýdarstv. Bolee togo, kazahstanskıe naých­­­nye sentry ne tolko obladaıýt otlıchıtelnoı kompetensıeı v spesıfıcheskıh tehnologııah, onı takje vladeıýt masterstvom ıssledovanııa. Prıchem sravnıtelno menee doroje, chem podobnoe masterstvo mojno prıobrestı v razvıtyh stranah». Ar­nasy keń damyǵan ǵylym bizdiń dúnıe­tanymymyzdy, oı-sanamyzdy túbe­geı­li ózgertti. Munyń negizin qalap, ja­saǵan alyptar toby edi. Iá, ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda muny Ǵabıt Mú­sirepov aıtqan. Muhtar Áýezov bas­taǵan aldyn­daǵy aǵalaryn alyptar toby dep edi. Al ústimizdegi ǵasyr ba­synda akademık Manash Qozybaev Ahmet Baı­tursynovty, Ahmet Jubanovty, Mu­qan Tólebaevty, Ilııas Omarovty, Kú­lásh Baı­seıitovany, Serke Qojam­qulovty, Shá­ken Aımanovty má­denıet salasyndaǵy alyp­tar toby dep, olardyń rýhanı ómi­rimizdiń irgesin qalaý­daǵy zor eńbegine osylaı baǵa berdi. Ǵylym planetasyn da Qazaqstanda alyptar shoǵyry jasady dep aıta alamyz. Ol planetanyń eń jaryq juldyzy Qanysh Sátbaev bolsa, ol bastaǵan alyptar sho­ǵy­rynyń esimderi ósimdikter mamany Kárim Myńbaevpen, tarıhshy-etnograf Álkeı Marǵulanmen, energetık Shafyq Shokınmen, hımık Ábiken Bekturovpen, matematıkter Orynbek Jáýtikovpen, О́mirzaq Sul­tanǵazınmen, fızıolog Náıla Bazan-ovamen, geologtar Aıt­muhamed Abdýllınmen, Shahmardan Esenovpen, taý-ken ınjeneri Ábil­qas Saǵynov­pen, metallýrg Evneı Bó­ke­tov­pen, túr­ko­log Ismet Keńes­baev­pen, eko­no­mıst Saq­taǵan Báıi­shevpen, tarıh­shy Ma­nash Qo­zybaev­pen jal­­ǵasa­dy. Jalpy ǵylymdaǵy alyp­tar shoǵyry dep Akademııanyń bar­lyq tolyq múshelerin aıtýymyzdyń da negizi bar. О́ıtkeni olardyń árqaısysy Qa­zaqstanda buryn bolmaǵan ǵylym sala­la­rynyń negizin qalaýshylar. Olar óz sa­la­larynda eń kemi 30-40 jyldan tynbaı ǵy­lymı izdenis jasap, olardyń ashqan ja­ńalyqtaryna, jasampazdyq qabiletine kózi jetkende ǵana ǵalymdar álemi olardy akademık dáreje­sine kóterip otyrdy. Olar mansap qýǵan­dar emes, kerisinshe akademık bolam degen mınıstrlerdi, basqa da man­sap­qorlardy árqashan óz ortasyna jolatpaı otyrdy. Akademık Zımanov jas­ta­ıynan erekshe da­rynynyń arqasynda osy alyptar shoǵy­rynyń bedeldi ókili bola bildi. Jar­ty ǵa­syrǵa jýyq Ǵylym aka­demııasynyń tolyq múshesi retinde onyń mártebesi ósip, eńbek tıimdiligi bıiktep, dárejesi tek Odaq kóleminde ǵana emes, álemde tanylýyna úlesin qosty. Akademık dep el qurmet­tegen ataq aty atalǵan alyptar tobynyń, onyń ishinde Salyq Zı­manulynyń esimderimen, olardyń ǵylym ále­mindegi jaýhar týyndylaryna baıla­nys­ty el sanasyna enip edi. Qanysh Iman­taıuly Sátbaev: «Salyq Zımanov zań ǵy­lym­darynyń Qa­zaq­standa negizin qalaý­shy», dep oǵan erekshe qurmetpen qara­ǵanyn Sákeńniń árip­testeri jıi aıtady. Keshe egemendigimizdiń alǵashqy jylda­ryn­da úkimet ǵylym ordasyn taratyp, onyń ornyna kóptegen jasandy akademııalar qu­rylyp, ǵalymdar, ásirese jastar, ǵylym shańyraǵyn tastap, basqa jaqtarǵa ketýge májbúr bolyp, atalmysh sala orasan qıyn­dyqtarǵa tirelgende, akademııa­lyq ǵylymdy taratý ornyna qoldaý kerek, ol el rý­ha­nııatynyń altyn qazynasy dep birinshi bolyp daýys kótergen de akademık Zımanov boldy. Al endi akademık Zımanovtyń ǵylymı eńbekterine taǵy bir qaıtyp oralaıyq. Sá­keńniń ǵylymı jetekshiligimen sońǵy 5-6 jyldyń ishinde 10 tomdyq Qazaqtyń ata zańdary týraly eńbek jaryqqa shyqty. Ǵalymnyń óz sózimen aıtqanda bul jınaqqa «ǵasyrlar boıy shań basqan ta­rıhty tiriltip, ony shyndyq satysyna kóterýimizdi ózimizge mindet etip aldyq... Bul kóp tomdyq «kóshpeli órkenıet» dá­ýirindegi qazaqtyń quqyqtyq júıesiniń adamzat tarıhyndaǵy qaıtalanbas bet-beınesi bar súbeli mura ekenin pash etedi». Osy eńbek qazaqtyń ata zańdary adam­nyń tabıǵı quqyqtary men erkindigi negizinde jasalǵanyn, olardyń tula boıy adamı qun­dylyqtarǵa tunyp turǵan ónege ekendigin kórsetedi. Keshegi otarshyldyq jáne sovettik tarıhnamada qazaqty «mesheý qalǵan, ja­baıy» halyq, «patrıar­hal­dyq-feodaldyq» el boldy degen kózqaras­tar­dyń teris, shyn­dyqqa janaspaıtyn­dy­ǵyn dáleldeıdi. Qazaq­tyń ótken ǵasyrlar­da da aýqymdy el bol­ǵanyn, onyń memlekettik qurylymynyń tuǵyry berik bol­ǵanyn dáleldeıdi. «Ortaǵasyrlyq qazaq qoǵamynyń búkil quqyqtyq áleminde negizgi bılik «Dala zańynyń bıligi boldy – deıdi Salyq Zı­man­uly – al onyń qorynyń saqtaýshysy jáne júzege asyrýshy kúshi – bıler bol­dy». «Bı tórttiń quly: adal eńbek, taza nıet, tereń oı, ádildik» degen ereje-mátel biz­ge kóne zamannan kele jatyr. Bıler jáne bıler sotynyń tarıhyn jáne onyń qo­ǵamdaǵy rólin akademık Zımanov uzaq jyldar tynbaı zertteý ústinde. Sonaý ót­ken ǵasyrdyń 60-jyldary KazGÝ-de ja­sa­ǵan Abaı týraly baıandama­synda onyń aqyn­dyǵymen qatar irgeli bı bolǵanyn aı­typ, osy tyń taqyrypty al­ǵashqy kóter­gen Salyq Zımanuly bolatyn. «Abaıdy kúni búginge deıin uly aqyn dep qarap keldik. Bul oryndy da, – deıdi Sákeń. – Oryn­dy bolsa da jetkiliksiz. Uly aqyn óleń sózben beınelegen júrek syryn, tereń oıyn tek armany etip qaldyrmaǵan. Sol úshin kúresken. Sheshendik, bılik joly onyń halyqtyq sana, bolmysty bıiktetýdegi negizgi quraly sanalǵan. Abaı – tutas tulǵa. Onyń bı atanýy, bılikteri – tutas tulǵanyń kúrdeli bolmysynyń bir qyry». Mine, osy tustan, Abaı tusynan bastalǵan bıler soty týraly izdenister toq­sannyń tórine shyqqan Sákeńniń búgingi kúnderinde de jalǵasyp otyr. Budan eki ǵasyr buryn orys orıentalısi V.Grıgorev qazaq elindegi bıler soty óziniń tamasha ádildigimen olardan órke­nıetke buryn jetken halyqtardy da tańǵaldyrar edi degen eken. Bıler soty «joǵary izgilik pen adamgershilik soty» degen aıshyqty pikir de sol zamanda aı­tylǵan. Ony ózimiz tól týyndymyz ekenin aıta kelip, Shoqan Ýálıhanov «bıler soty, 50 jyl boıy orys saıasatynyń áserine qaramastan, bizge deıingi júz­de­gen, bálkim, myńdaǵan jyldar buryn qandaı bolsa, sol qalpynda qaldy», depti. Mine, qazaq órkenıetiniń jaýhar jetistigin tynbaı izdenisterden keıin ortamyzǵa ákelip, egemen elimizge, álem órkenıetine tartqan ǵalym­nyń eńbegi naǵyz erlik emes pe! Salyq Zımanulynyń barshamyz úlgi de maqtanysh etetin taǵy bir qyry onyń qaıratkerligi. Qazir ekiniń birine, onyń qyzmetine, oryntaǵyna baılanysty bere salatyn qaıratkerlik emes, uly isterde tanylatyn qaıratkerlik. Keshegi Jeltoq­san oqıǵasynan keıin qazaq halqyna «ult­shyl» degen aıdar taǵylyp, oǵan zııalylar qaýymyn sendirýge, kóndirýge kelgen eń joǵary laýazymdy partııa basshylaryna: «Sizderdiń ultshyldyq aıyp­taryńyz durys emes. Sonaý kezderde Lenınniń aıtqan pikiri polıak sosıal-demokrattary, evreılerdiń «Býnd» par­tııa­sy týraly bolǵan. Onyń qazaqtarǵa qatysy joq. Qazaq halqy ultshyl emes, ol aldaǵy ýaqytta da óz saǵyn syndyr­maı, boıyn bıik ustaıdy», dep aıta al­ǵan jalǵyz ǵana Zımanov bolatyn. Teorııa jaǵynan pármensiz partııa bas­shylary buǵan eshteńe deı almaı, shovınıstik tizginin tartýǵa májbúr bolyp edi. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kezeńinde ártúrli toptar (ózimizdegiler, keıbir syrt­ta júrgender) qazaq ultynyń arqa súıep, ómir súrýine negiz bolyp otyrǵan tetikterine ashyq shabýyl jasaǵanyn bilemiz. Ondaı shabýyldardyń naqty ny­sandary ulttyq til, ulttyq memlekettilik, qazaq halqynyń óz elinde «baıyr­ǵy ult» atalý quqyǵy, «tarıhı Otan» sııaq­ty máseleler tóńireginde boldy. Olar­dyń qaı-qaısysy da ulttyń shyn máni men taǵdyryn anyqtaıtyn máseleler. Osyndaı jymysqy saıasatqa qarsy ózi­niń tereń oıymen, dáleldi de ótkir sózi­men qaıratkerligin Sákeń kórsete bildi. «Orystardyń quqyǵyn qorǵaý» degen syltaýmen Qazaqstanda «qos azamattyq», ol bolmasa «tirkeletin azamattyq» tárti­bin engizý kerek degenderge Salyq Zı­man­uly «bylyqqan azamattyq» (qos aza­mattyq, tirkeletin azamattyq jáne bas­qalary) qazaq memleketin túptiń túbinde aıyqpas aýyr derttiń zardaptaryna dýshar eteri sózsiz. Eń bastysy – Respýblıka ózgelerdiń ońaı olja tabatyn aıqara ashylǵan ıesiz aımaǵyna aınalady, baı­lyǵymyz ben menshigimiz ustaǵannyń qo­lynda, tistegenniń aýzynda ketip, ashyq-jaryqta talan-tarajǵa túsedi» – dep halqyn da, úkimetti de saqtyqqa shaqyr­ǵan akademık Zımanov boldy. Memlekettik til týraly pikirtalasta Sákeń: «orys tilin memlekettik márte­besi bar til retinde qoldanysqa engizý meılinshe asyǵystyq bolar edi. О́ıt­ke­ni, munyń ózi búgingi tańda qazaq ulty ti­liniń birjolata joıylyp ketýine sóz­siz dýshar etedi. Al tili joıylǵan ha­lyqtyń ózi de joıylady. Qazaq tili keshegi keńestik ımperııa tusyndaǵy saıa­sat­­tyń saldarynan qoldanys aıasynan qý­y­lyp shyǵaryldy da, kúndelikti otba­sy-oshaq qasy turmystyq sheńberinde, ne­mese shaǵyn bir salalarda, onyń ózin­de de shekteýli túrde qoldany­latyn bol­dy. Qazir qazaq tili adamdar arasyndaǵy hám ultaralyq qatynas qura­lynyń aýyr jú­gin orys tilimen qatar deńgeıde alyp júre almaıdy. Sondyqtan da sol buryn­ǵy qaı kezdegiden de kúshtirek yǵys­tyrýǵa dýshar bolady. Tarıhtyń qo­­qys-qaldyqtarynan bir-aq shyǵady» – dep eki tilge qatarymen memlekettik til dáre­je­sin berýge úzildi-kesildi qar­sy shyqqan bolatyn. Men de joǵaryda aıtylǵandaı Sákeń sııaqty aǵalaryma qarap boı túzeý jo­lynda júrgenderdiń birimin. Aldymen tanys, keıinnen syrlas boldyq. Qazaq eliniń búgini men erteńi týraly, ǵylym­nyń shyǵar taýlary týraly talaı pikir alystyq, Sákeńniń tuńǵıyq ta tereń, óte dáleldi boljamdaryn estidim. Otbasy­myz aralasty. Sákeńniń zaıyby, asa qa­dirli Shárban apamyz óte bir parasaty mol, meıirimdi jan edi. Tekti atadan ta­raǵan, ataqty Jarylǵap batyrdyń ur­paǵy Shárban Battalqyzy Qazaqstan ǵy­lymynyń jetekshi tobynda boldy, Ult­tyq Ǵylym akademııasynyń tolyq mú­shesi. HH ǵasyr tarıhynda Qazaqstan ǵy­lymynda erli-zaıypty eki akademık shyq­­qan eki-aq otbasy boldy. Biri – Fa­zyl Muhamedǵalıuly men Náıla Oraz­ǵulqyzy Bazanovanyń otbasy, ekinshisi Salyq Zımanuly men Shárban Bat­tal­qyzy edi. Ǵasyr sońynda taǵy bir otbasy – Serik Smaıyluly Qırabaev pen Álııa Sársenqyzy Beısenova – ǵylymda qos akademık dárejesine ıe boldy. Bular ǵylymnyń da, Qazaq eliniń de jańa zamandaǵy qara sha­ńyraqtary. Betke ustasaq bedeli zor, ar­qaǵa ustasaq pa­na­sy mol Salyq Zı­manuly aǵamyz búgin toq­san­nyń tó­rin­de. Ǵylym sa­parynda da, ult namys­ke­ri retinde de áli at ús­tin­de. Tabysy da, sha­by­sy da áli baıaý­la­ǵan joq. Iske sát, al­daǵy kún­deri­ńiz shýaqty bol­syn deımiz, ar­daq­ty Sáke! Kenjeǵalı SAǴADIEV, akademık.