О́zaǵańnyń ónegesi

Eger tiri bolsa eline eńbegi sińgen eleýli tulǵa О́zbekáli Jánibekov bul kúnderi 85 jasqa tolar edi. Úkimet úkilep atap óterlikteı dóń­ge­lek data emes ekenin bilemiz. Áıtse de asy­lyn ardaqtaı biler áleýmet áýlıe­deı áspettegen aıaýly aǵamyzdyń kózi tirisindegi kósheli isterin jadymyzda qaıta bir jańǵyrtýdy jón kórgen jaıymyz bar. О́resi bıik О́zaǵań keshegi qylyshynan qan tamǵan keńestik kezeńniń ózinde ultqa qyzmet etýdiń úlken úlgisin kórsetti. Shekpendi sheneýnikter sherýiniń aldyńǵy shebinde júrse de arttaǵy toptan adaspady. Totalıtarlyq júıeniń tolyp jatqan tosqaýyldaryna qaramaı halqynyń bary men joǵyn hattady. Tar zamannyń tasasynda kómeski tartqan eski qundylyqtarymyzdyń elesin izdedi. San ǵasyrlyq salt-sanamyzdyń umyt qalǵan ustyndaryn jurtynyń esine salyp, jeti yqylymnan jetken altyn arqaýdyń úzilmeýine aıanbaı atsalysty. Babadan mıras baı mádenıetimizdiń mártebesin kóterdi. Tól tarıhymyzdyń tórt qubylasyn túgendeýdi asqaq mura­tyna aınaldyrdy. О́shkenimizdiń janyp, ólgenimizdiń tirilýine ólsheýsiz úles qosty. Sonyń arqasynda soıy bó­lek sań­laqtar sapynan oıyp otyryp oryn aldy. Qazaq rýhanııatynyń qabyr­ǵaly ókili retinde sońynda mol mura qaldyrdy. *  *  * Kóne órkenıettiń kómbesindeı kıeli Otyrar topyraǵynda týyp-ósken qaı­rat­ker qarshadaıynan taǵdyrmen taıtalasqa túsipti. Áke-shesheden erte aıyrylyp, talaı taýqymet tartqan. Aǵasy Spandııar fashıstermen soıqan soǵysta habarsyz ketti. Úsh-tórt jas úlken ápkesi Mádına da jalǵannyń jaryǵymen tym jastaı qoshtasty. Erterek kúıeýge tıgen apaıy Kúlarash qana berirekte qaıtys bolypty. Jylaı júrip jetilgen jetimekti jamaǵaıyn Qurman atasy basynan sıpap, baýyryna basypty. Bar bolmysymen dala danagóıleriniń keıpin baıqatatyn osynaý oıly qarııadan alǵyr bala kóp tárbıe alypty. Aýyldyq mektepti aıaqtap, Almatyǵa arman saparyna attanarynda jol pulyna jaratýǵa qaltasyna salyp berer qarjy tappaı qysylǵannan «atańnan saǵan batasynan basqa bereri bolmady» dep egile eńiregende jaryqtyqtyń aq saqalynan alty taram jas aǵypty. *  *  * Asqar Alataý aıasyndaǵy ásem Almaty tórindegi irgeli oqý orny – Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń tarıh fakýltetin oıdaǵydaı támamdaǵan talapty jigit 1952 jyly qazirgi Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń Keles aýda­nyn­daǵy «Lenın joly» mektebine muǵa­lim bolyp ornalasady. Sol jerde Ha­lıhan esimdi áriptes qyzben tanysyp, otaý qurady. Alǵashqy aıaq alysynan-aq aınalasyndaǵylardyń ystyq yqylasyna bólenip úlgergen jas maman joǵary jaqtaǵylardyń da kózine birden tússe kerek. Sodan onyń bedel jınap, jańa beles­terge bettegen ósý, órleý joldary bastalyp kete barady. Aldymen aýdannyń, odan soń oblystyń basqarý organdarynda abyroıly qyzmet atqardy. Ásirese, Shymkent oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi sekretary bolǵan kezinde bıliktegi bıýrokratııamen kúreste tabandylyq tanytyp, búkil Shyǵys jastarynyń kóshbasshysy dárejesine kóterilgen Ǵanı Muratbaevtyń eskert­kishin ornatýǵa, sondaı-aq qazaqtyń jaqsy atyn dúnıe júzine jaıǵan ataqty balýanymyz Qajymuqannyń kesenesin turǵyzýǵa qaırat qylǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. *  *  * Shymkentte shyńdalǵan О́zbekáli Jánibekov alpysynshy jyldardyń basynda Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵany belgili. Qaraǵaıdyń qarsy bitken butaǵyndaı qaısar minezdi jastar jetekshisi bul qyzmetinde de «tynysh» otyra qoımady. Uranshyl qoǵamnyń keıbir ustanymdarymen kelispeıtinin ashyq bildirip, «artyqtaý» ketken tustary az emes. Máselen, birde «Kazselhoztehnıka» birlestigi qyz-kelinshekterden egistik-traktor brıgada­l­aryn qurý jóninde úkimetke usynys jasapty. Soǵan qarsy shyqqan О́.Jánibekovti tártipke salý úshin úlken SK-nyń hatshysy G.Melnık kabınetine shaqyrtady. Ol ashýǵa minip «Sen qaýlynyń jobasyna nege qol qoımadyń?» dep birden dúrse qoıa bermeı me? Sonda sabazyń saspastan: «Grıgorıı Andreevıch, janarmaı men jaǵarmaı sasyǵan qyzǵa qandaı jigit jaqyndaıdy. Júzdegen, tipten myńdaǵan erkek keńse qyzmetterinde júr, solardy traktorǵa nege otyrǵyzbasqa?» dep oryndy ýáj aıtypty. О́zimbilermendikpen órekpigen «Kaz­selhoztehnıka» tóraǵasy A.Batrakovtyń mysyn «Siz áıelińiz ben qyzyńyzdy mehanızatorlar kýrsyna jiberer me edińiz? Siz jiberseńiz, men de áıelimdi traktorshy etýge ýáde bereıin» degen jalǵyz-aq aýyz sózben basqanyn álgi jıynnyń kýágerleri ańyz qylyp aıtady. Kentaý qalalyq komsomol uıymyna Eńbek Qyzyl Tý ordenin tapsyrýǵa barǵanynda obkom hatshysy «Jaqynda osyndaǵy jumysshylardy mal sharýa­shylyǵyna jibermekpiz» depti jerden jeti qoıan tapqandaı jeligip. Mundaı soraqylyqqa shydaıtyn О́zaǵań ba, «О́nerkásipte isteıtin qazaqty kóbeıte almaı júrgende, osyndaǵy azyn-aýlaq qarakózderdi qoı baǵýǵa jibertem degenińiz qyzyq eken» depti boıyn kernegen yzany áreń tejep. Endi bir joly alys aýyldardaǵy eńbekshi órenderdiń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý úshin óte qajet mádenıet oshaqtarynyń jetispeýshiligin alǵa tartyp, Memlekettik josparlaý komıssııa­sy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ilııas Omarovqa jolyǵady. Buıymtaıyn muqııat tyńdap, tıisti shara qoldanýǵa yqpal etetinin jetkizgen abzal aǵasy oǵan mynadaı ótinishin bildiredi: «Qazir ádebıetke Oljas Súleımenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sáken Júnisov deıtin úsh jigit kelipti. Eger men birdeńe túsinetin bolsam, bolashaqta ádebıettiń qulaǵyn solar ustaıdy. Sen osylarǵa qamqorshy bolsań qaıter edi» (О́.Jánibekov, tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy, Almaty, QAZaqparat, 2011, 2-kitap, 69-70-better). Izetti inisi Ilekeńniń bul amanatyn artyǵymen oryndaǵany ámbege aıan. Jaısań Jánibekovtiń jaqsylyǵyn kórgen kórnekti jazýshymyz Sherhan Murtaza «Aq jolmen júrgen azamat» atty essesinde (Sh.Murtaza, «Aqyndar men ákimder», Astana «Elorda», 2002 jyl, 372-379 better) ilgeride óziniń «Lenınshil jas» gazetine qalaı redaktorlyqqa taǵaıyndalǵanyn baıandaı otyryp, biraz jaıdyń betin ashady. Ádilettiń ala jibin attamaıtyn Jánibekovtiń adamnyń túsine emes, isine qaraǵanyn qadap aıtady. Talaı ret aqıqatqa arasha túskenin aıshyqty mysaldarmen keltiredi. Týǵan eline sheksiz berilgen zańǵar zamandasyna súısinis bildirgen Sheraǵań aǵynan jaryla aqtarǵan syryn tómendegideı túıindeıdi: «Osy kúngi kózi tiri kóptegen atqaminerler, óner, ádebıet qaıratkerleri О́zbekáli Jánibekovtiń júreginen jylý alǵandar. Bizdi, tirilerdi, keler urpaqty rýhy qoldasyn dep duǵa etken jan jaman bolmaıdy. Ol kıeli adam». *  *  * Respýblıkalyq deńgeıdegi tolǵaýy toqsan problemalardyń sheshimin tabýǵa hal-qaderinshe qatysyp, keń aýqymda oılaýǵa mashyqtanǵan О́zaǵańdy 1970 jyldyń qarashasynda jańadan ashylǵan Torǵaı oblysyna ıdeologııa jónindegi hatshy etip jibergende Kompartııa kósemderiniń kókeıinde ne bolǵanyn kim bilsin. Biraq, partııa qaıda jumsasa, sonda baryp jumysqa bel sheshe kirisetin isker jan ortalyqtan shalǵaıdaǵy aımaqta júrse de eldik mán-mańyzǵa ıe birsypyra ıgi ıdeıalardy júzege asyrdy. О́tkenge sholý ispetti estelikterinde О́zaǵań Arqa tósindegi ańyz ólkede qazaqtyń ulttyq dástúrlerin, kıim-keshegin, mýzyka aspaptaryn, halyq ánderi men bılerin, qolónerin tarıhı-etnografııalyq turǵydan tereńdeı zertteýge múmkindik týǵanyn, bolashaq shyǵarmashylyǵyna, tyń izdenisterine dańǵyl jol ashylǵanyn asa bir jylylyqpen jazady. Qanshama qıynshylyqtarǵa qaramas­tan onyń oblystyq teatrdy, mýzeıdi, fılarmonııany jáne taǵy basqa máıekti mádenıet mekemelerin qurýdaǵy jankesh­tiligin torǵaılyqtar áli kúnge deıin rıza­shylyqpen áńgimeleıdi. Kezinde keremet tanymal bolǵan «Torǵaı áýenderi» festıvali, «Sherter» folklorlyq-etno­grafııalyq ansambli týraly kózkórgender shertetin shejire tańǵa tolǵasa taýsylmaıdy. Al endi ólketaný murajaıyna eksponattar jınaý «jyry» tipten qyzyq. Onyń biraz oqıǵasyn torǵaılyq topjarǵan qalamger, arǵy-bergidegi ataqty adamdar jaıynda aǵyl-tegil biletin sheshen shejireshi, keýdesi keń saraıdaı Seıit Kenjeahmetovtiń aýzynan estigen edik. Mýzeıge bólingen ǵımarattyń ishi-syrtyn jóndeýge joǵary laýazymyna qaramaı О́zaǵań eki jeńin túrip tastap ózi qatysypty. Odan oblysty sharlap muraǵattar izdeýge tikeleı aralasqan. Arhıvtegi sýretine qarap Amangeldi batyr týyn qalpyna keltiredi. Qaıran sardar qapııada qazaǵa ushyraǵanda áıeli Balym aıtqan joqtaýdy kelininiń aýzynan jazyp alyp, belgili ánshi Z.Esbergenovanyń oryndaýynda taspaǵa túsiredi. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda aty-jóni beımálim usta jasaǵan asadal men aǵash tósek buǵan deıin kezdespegen buıym bolǵandyqtan, olardy osy ýaqytqa deıin saqtap kelgen kisilerden alý asa qıynǵa soqqan. Kóne mura ıelerin óıtip-búıtip kóndirýge týra kelgen. Qundy jádigerlerge qumar obkom hatshysy aýdandardy aralap júrgeninde bireýdiń aýlasyndaǵy baılaýly ıttiń aldynda turǵan eski astaýǵa kózi túsedi. Surastyryp kórse, 1900 jyldary sha­byl­ǵan qolóner týyndysy bolyp shyǵa­dy. Soǵan qolqa salsa, úı ıesiniń eki kózi sharasynan shyǵa tańdanyp, basyn shaıqaı beripti. «Bastyq basyńmen sura­ǵanyń ıtaıaq bolsa, ala ǵoı» degendeı syńaı­men syńar ezýin tartyp, qańsyǵan ydysty ábden taza­laǵansha jýyp, qadirli qonaǵynyń qolyna ustatqan kórinedi. Qundylyqtar quldyraǵan zaman­nyń qarııasy baǵa jetpes baılyqqa bala­natyn dúnıeniń qadirin qaıdan bilsin... Jánibekov jınap-tergen jádigerler Arqalyq mýzeılerine kelýshilerdiń kózaıymyna aınalǵaly qashan. *  *  * Ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyq­taýshy О́zbekáli Jánibekov Mádenıet mınıstri, Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń hatshysy bolǵan tus­tarda da jarqyn ister jalǵasyn tapty. Respýblıka astanasynda kóne ulttyq aspap­tar murajaıy ashylyp, «Arqas», «Sazgen», «Altynaı» sekildi folk­lor­lyq-etnografııalyq ansamblder quryldy. Egemendiktiń eleń-alańynda keńestik solaqaı saıasattyń kesirinen aramyzdan alastatylǵan «Naýryz» meıramynyń, aıtys óneriniń ortamyzǵa oralýyna, azattyq ańsaǵan arda Qazaqtyń  ar-namysy jolynda bastaryn báıgege tigip, aqyrynda aıdalyp,  atylyp ketken Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov, Muhamedjan Tynyshbaev, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash arystarynyń aqtalýyna muryndyq bolǵan ultjandy azamattardyń kósh basynan kórindi. Bitirgen isi kóp birtýar haqynda tebirene qalam terbegen úzeńgiles serigi Myrzataı Joldasbekov óziniń «Asyldarym» atty kitabynda, «О́zekeń kóp jasamasa da qyzyǵy, qıyny da, talas-tartysy da mol  qaıshylyqty zamanda mazmundy ǵumyr keshti. Elin tanydy, eli tanydy, týǵan halqyna aqyrǵy demine deıin adal qyzmet etti, kórnekti qaıratker dárejesine deıin kóterildi, aty ańyzǵa aınaldy» dep rýhtas aǵasyna asa joǵary baǵa bergeni qandaı ǵanıbet. Arýaq aıtqan saıyn aýnaıdy desedi. Endeshe, elin súıip ótken jaqsy aǵamyzdyń jánnatta nury shalqyǵaı. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»