QAZTEST júıesi

tapsyrmalarynyń erekshelikteri men til meńgerýdegi yqpaly Bıyl qazaq tilin meńgerý deńgeıin baǵalaýǵa arnalǵan otandyq QAZTEST júıesi qurylǵanyna 10 jyl tolady. Júıeniń negizgi mindeti – kúndelikti áleýmettik ortada azamattardyń qazaq tilin qoldana bilý dárejesin anyqtaý. Osy arqyly memlekettik tildi meńgerý úderisine ekpin berý, yntany arttyrý, tildi ońtaıly, tıimdi úırený ádistemeleriniń qalyptasýyna jaǵdaı jasaý. Tildiń kúndelikti turmysta qoldanylý dárejesin baǵalaý arqyly til meńgerýdiń deńgeıin anyqtaý álemde keń kólemde tájirıbelenedi. Negizgi baǵyt – til úırenýshiniń sol tildegi aqparattardy tyńdap nemese estip túsiný, oqı bilý men jaza bilý qabiletterin baǵalaý. Qazirgi tańda QAZTEST júıesiniń mazmuny tórt bólikten turady. Olar mynalar: tyńdalym, leksıka-grammatıkalyq qurylym, oqylym jáne jazylym. Árbir bóliktiń ereksheligine baılanysty tapsyrma da alýan túrli, ıaǵnı árbir tapsyrmanyń óz maqsaty, baǵalaıtyn bilik-daǵdysy bolady. Júıeniń alǵashqy bóligi tyńdalym boıynsha kúndelikti ómirde qoldanysta bar, árbir deńgeıdiń leksıkalyq qoryna sáıkestendirilgen dıalog, monolog, polılog jáne ár alýa­n mazmundaǵy mátinder usynylady. Test tapsyrmalary aýdıomátinder jáne test tapsyrmalary arqyly til úırenýshiniń bilik-daǵdylaryn baǵalaıdy. Anyqtamaǵa súıensek, daǵdy – kóp ret qaıtalaý jolymen qalyptasatyn avtomatty túrde jasaýǵa deıin jetkizilgen áreket. QAZTEST azamattardyń qazaq tilin meńgerýin bes deńgeı boıynsha baǵalaıtyny kópshilikke tanys (A1 – qarapaıym, A2 – bazalyq, V1 – orta, V2 – ortadan joǵary, S1 – joǵary), tómende Tyńdalym bóligi boıynsha (A1, A2 deńgeıleri) tapsyrma túrleri, tapsyrmanyń maqsaty, testilenýshiniń baǵalanatyn bilik-daǵdylary kórsetilgen:    Deńgeı   Tapsyrma túrleri Test tapsyrmalarynyń maqsaty Testilenýshi bilýi kerek bilik-daǵdylar A1 Dıalogti jalǵas-tyryńyz   Bul tapsyrma boıyn­sha qarapaıym jaǵdaılarda dıalogti jalǵastyrady   Qarapaıym jaǵdaıattarda kommýnıkasııaǵa qatysý: - qatysymdy bastaý, jalǵastyrý, aıaqtaý formalary; - sóıleý ádebi formýlalary (amandasý,tanysý, kezdesý, qoshtasý, keshirim suraý, ótinish aıtý) A1 Suhbat-tasýshy adamdy anyqtańyz   Aıtylǵan aqparat arqyly sóıleýshiniń kim ekenin, qandaı qyzmet atqaratynyn anyqtaıdy   - Qajetti derekterdi taba alý daǵdysy: - sóıleý frazalary; - kásibı qarym-qatynastar mamandyq ıeleri; - týystyq ataýlar; - otbasylyq qarym-qatynas A1, A2 Dıalog kimderdiń arasynda ótkenin anyqtańyz   Dıalogtiń arasynan qajetti sózderge mán bere otyryp, kimder ózara sóılesip turǵanyn anyqtaıdy Qajetti aqparatty taba alý daǵdysy: - kúndelikti turmystyq, áleýmettik-turmystyq salalarda qoldanylatyn sózder; - týystyq, mamandyq ataýlary; - telefon arqyly sóılesý formalary   A1, A2 Dıalog qashan ótkenin anyqtańyz   Dıalogten ýaqyt, saǵat, mezgil týraly aqparatty túsinedi   Qajetti derekterdi taba alý daǵdysy: - aı, kún, jyl ataýlarynyń berilýi; - táýlik, ýaqyt, mezgil, jyl mezgilderi; - tabıǵat, aýa raıy A1, A2 Dıalog qaıda ótkenin anyqtańyz Dıalogten oryn, meken týraly aqparatty túsinedi Qajetti derekterdi taba alý daǵdysy: - jer-sý ataýlary; - meken maǵynaly sózder A1, A2 Dıalog/mátin mazmunyn anyqtańyz   Mátinniń jalpy mazmunyn túsine otyryp, negizgisin, ózekti oıdy anyqtaıdy. Negizgi jáne ekinshi dárejeli aqparattardy ajyrata alady Negizgi oıdy túsiný daǵdysy: - árbir deńgeıge sáıkes jetkilikti sózdik qor; - kúndelikti-turmystyq, áleýmettik-turmystyq jáne mádenı-áleýmettik jaǵdaıattarda aıtylatyn sózder; - habarlandyrý, jarnama. A1, A2     Dıalogke/mátinge sáıkes aqparatty kórsetińiz. Dıalogke/mátinge sáıkes emes aqparatty kórsetińiz Berilgen tórt jaýap nusqasynan mátin boıynsha durys berilgen nemese, kerisinshe, durys berilmegen aqparatty taba alady Aqparatty jikteı alý daǵdysy: -oryndalatyn/oryndalǵan is-áreket týraly sıpattama aqparat berý; -resmı jáne kásibı qarym-qatynastar; -áńgime bolyp otyrǵan aqparatty túsindirý, túsinik berý, málimet berý tolyqtyrý, naqtylaý, jınaqtaý, taldaý A1, A2 Dıalogte/mátinde joq aqparatty kórsetińiz. Dıalogte/mátinde bar aqparatty kórsetińiz Mátin mazmunyna jaqyn, biraq mátinde aıtylmaǵan artyq aqparatty taba alady   Aqparatty jikteý daǵdysy: -mátindegi aqparatty tolyq, durys túsiný; -adam, zat, derek, oqıǵa, is-áreket týraly naqty aqparatty bere alý, ala alýy A2 Dıalogte/mátinde jaýaby bar suraqty tabyńyz. Dıalogte/má­tinde jaýaby joq suraqty tabyńyz Mátin mazmunyna baılanysty suraqtar beriledi. Suraqtardyń bireýine mátin boıyn­sha jaýap berýge bolady, ıaǵnı mátinde sol suraqqa jaýap bar qajetti derekterdi taba alý daǵdysy: -mátindegi aqparatty tolyq, durys túsiný; -adam, zat, derek, oqıǵa, is-áreket týraly naqty aqparatty bere alý, ala alýy   A1, A2 Mátin taqyrybyn tańdańyz Aıtylǵan birneshe oıdan bárine ortaq bireýin taba alady. О́zekti máseleni saralaı alady Negizgi ıdeıany túsiný daǵdysy: -termınder; -ádebı norma; -jeke tulǵa jáne onyń qoǵamdaǵy orny     QAZTEST júıesiniń taǵy bir ereksheligi – leksıka-grammatıkalyq qurylymnyń bólek qamtylýynda. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha qazaq tiliniń grammatıkasyn testileý joǵaryda atalǵan memlekettik standartqa sáıkes qarapaıym deńgeıde qazaq tiliniń fonetıkalyq zańdylyqtaryn meńgerý, qarapaıym leksıkalyq birlikterdiń qoldanysyn ıgerý, olardyń maǵynasyn túsiný, jalǵaýlardyń jáne etistik shaqtarynyń qarapaıym qurylymdar arqyly qoldanysy qamtylady. Bazalyq deńgeıde belgili bir kommýnıkatıvtik qarym-qatynasqa túsý úshin qoldanylatyn qurylymdardy meńgerý, fonetıkalyq zańdylyqtardyń qoldanysy, sózderdiń jazylýy men aıtylýyndaǵy aıyrmashylyqtar, jalǵaýlardyń qyzmeti, syn-sapany bildiretin sózderdiń qyzmeti, san esimderdiń qoldanysy, boljam mándi qurylymdar, shaq kategorııasy beriledi. Orta deńgeıde turmystyq-áleýmettik, qoǵamdyq-áleýmettik salalarǵa qatysty jáne resmı-is­kerlik leksıka, sınonım sózder, turaqty sóz tirkesteri, sózderdiń jasalý erekshelikteri, jalǵaýlar qyzmetiniń keńeıýi qamtylady. Ortadan joǵary deńgeıde qoǵamdyq-áleýmettik, kásibı salalarǵa qatysty leksıka, turaqty sóz tirkesteriniń qoldanysy, sınonım, omonım sózderdiń qoldanysy, syn esim, san esimderdiń sıntaksıstik qyzmeti, qurmalas sóılemder usynylady. Joǵary deńgeı mazmuny ulttyq mádenıet pen ulttyq tanymǵa qatysty uǵymdardy berýmen, jaı sóılem túrleriniń qoldanysyn bilýmen, sabaqtas qurmalas sóılemderdiń qurastyrylýy, maǵynalyq jaǵynan ajyratylýymen tolyqtyrylady. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha testilenýshiniń tildik bilimi fýnksıonaldy turǵydan baǵalanady. Test tapsyrmalary testilenýshiniń tildik birlikterdiń fýnksıonaldy (qoldanym) erekshelikterin ajyrata alý daǵdysyn qalyptastyrýǵa baǵyttalady. Leksıka-grammatıkalyq bólik boıynsha test tapsyrmalaryn qurastyrýda tildik termınder qoldanylmaı, test tapsyrmasyn kez kelgen mamandyq ıesi túsine alatyndaı, mánmátinge, leksıkalyq-grammatıkalyq qurylymdardyń tirkesýine qaraı, durys jaýapty tańdaı alatyndaı etip beriledi. Test tapsyrmalary maǵynalyq jaǵynan anyq bolyp, onda jartylaı túsiniksiz, sırek qoldanylatyn, dıalekt sózderdiń bolmaǵany abzal, árıne, bul talaptardyń oryndalýy QAZTEST tarapynan qatań túrde baqylanyp otyrady. Mysaly, testilenýshiniń leksıkalyq qoryn anyqtaý, sınonım sózderdi ajyrata alý daǵdysyn qalyptastyrý maqsatynda: – Maǵynasy jaqyn sózderdi tabyńyz; – Maǵynasy qarama-qarsy sózderdi jáne t.b. tabyńyz. Test tapsyrmalarynyń sapaly, yqsham, deńgeıge saı bolyp qurylýy úshin tildik materıaldardy ekshep, suryptap alý óte mańyzdy. QAZTEST azamattardyń qazaq tilin bilý deńgeıin anyqtaıtyn elimizdegi birden-bir birizdendirilgen júıe, sondyqtan ondaǵy tapsyrmalardyń talapqa saı, minsiz bolýy eshkimdi beıjaı qaldyrmaýy tıis. Sóıleý áreketiniń taǵy bir mańyzdy túri – oqylym, sebebi, til úırenýshi kez kelgen sóıleý áreketiniń basqa túrlerin osy túri arqyly iske asyrady. Ǵylymı anyqtama boıynsha oqylym – grafıkalyq tańbalar arqyly qaǵaz betine túsken sózder men tirkesterdiń maǵynasy men mazmunyn oı men sananyń nátıjesinde qabyldaı otyryp, odan qajetti derekti túsinip, suryptap alý. Oqylym bóliginiń negizgi qurylymyn anyqtaıtyn eń basty kórsetkish – mátin. Mátin qyzyqty, ózekti, kúndelikti ómirge saı, shynaıy jáne adamnyń emosıonaldy-psıhologııalyq kúıine kereǵar áser etpeıtin bolǵany jón. Oqylym bóligi mátinderiniń qurylymy til úırenýshiniń tildik qabiletine (qazaq tilin meńgerý deńgeıine) sáıkes túsinikti, ǵylymı turǵyda suryptalyp, óńdelgen bolǵany durys. Zertteýshi-ǵalymdar mátinderdi ár qyrynan qarap, túrli talaptar qoıady. Mátin shartty túrde úsh qyrynan: mazmundyq-ádistemelik, leksıka-sıntaksıstik jáne stıldik jaǵynan tekserilip, baǵalanady. Mátinniń mazmundyq-ádistemelik sıpatyna: ǵylymı mazmuny, onyń ózektiligi, qaıtalaýsyz júıeli baıandalýy, teorııalyq abstraksııalyq deńgeıi, ár deńgeıge jáne til úırenýshiniń bilimi men logıkalyq oılaý deńgeıine sáıkestiligi, termınologııalyq sózderdiń birizdi qoldanylýy, túrli aqparattyq jáne faktilik materıaldardyń mólsheri jáne t.b. jatady. Deńgeıge baılanysty mátin kólemi men tapsyrma sany ózgerip otyrady. Mysaly, A1 deńgeıinde tapsyrma sany 2-5-ke deıin, al mátin kólemi 2-3 sóılemnen bastalyp 100 sózge deıin ósedi. Mátin túrleri habarlama, qysqasha SMS-hat, jarnamadan bastalyp shaǵyn mátinderge deıin ulǵaıady. Ár deńgeı boıynsha berilgen tapsyrma túrleri belgili bir bilik-daǵdylardy qalyptastyrýǵa negizdelgen jáne deńgeı ósken saıyn bilik-daǵdylar da kúrdelenip otyrady. Test túrindegi tapsyrma Berilgen test tapsyrmalary arqyly qalyptasatyn bilik-daǵdylar Mátinge sáıkes kelmeıtin aqparatty tańdańyz Qysqa mátindi tolyq túsinýine, berilgen aqparattan ózine kerek málimetti ajyrata alady. Qarym-qatynas túrlerine tán sóz ádepterin ıgeredi Mátindegi basty tirek sózderdi tabyńyz Mátinnen ózine kerekti negizgi oıdy bildiretin maǵynaly, mańyzdy sózderdi irikteı alady. Tirek sózderdi qoldaný arqyly óziniń sózdik qory arta túsedi. Iskerlik qatynastaǵy til tabysýǵa qajetti tildik amaldardy ornymen jumsaı alady Mátin boıynsha tolyq jáne naqty aqparatty tabyńyz Berilgen aqparattan kerekti tolyq jáne naqty málimetti iriktep alyp, óz oıyn jınaqtap aqparatty naqty, dál, tolyq jetkize biledi. Oıdy aıqyn, áserli jetkizýde sóz maǵynalaryn durys qoldana alady. Til tabysa bilýge qajetti kommýnıkatıvtik daǵdylardy meńgeredi Mátinge naqtyraq taqyryp tańdańyz Kúrdeli emes mátindegi dáıektemeler tizbegin túsinip, qorytyndy jasaı alady. Mátinnen negizgi oıdy ajyrata alý daǵdysyn meńgeredi Mánmátindegi (kontekstegi) asty syzylǵan sóz tirkesiniń maǵynasyn ashyńyz Mátinde berilgen sóz tirkesterin túsinip, kúndelikti ómirde qoldana alady. Sóz sapasyna qoıylatyn talaptardy anyqtaı alady. Iskerlik qatynasqa tán sóz oramdaryn paıdalana alady Mátin mazmunyna maqal-máteldi sáıkestendirińiz Sóz qudiretin tanytatyn maqaldar men danalyq sózderdi sóıleý daǵdysyna sińiredi     Oqylym mátinder negizinde júzege asyrylady, sondyqtan, tildi meńgerýshige tildi úıretýde kúndelikti ómirde kezdesetin jaǵdaıattardy negizge ala otyryp, til meńgerýshiniń sóıleý daǵdylaryn qalyptastyrady ári mátinderge qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Tyńdalym jáne oqylym sóıleý áreketiniń ónimsiz túrlerine jatsa, jazylym jáne aıtylym sóıleý áreketiniń ónimdi túrleri bolyp tabylady. Kez kelgen ónimdi alý úshin oǵan kúsh, qarqyn, ýaqyt jumsalady. Olarsyz ónim alý ıaǵnı, sapaly jaqsy ónim alý múmkin emes. Sóıleý áreketiniń túrleri aıtylym men jazylymda da osyndaı. Tyńdalymda da, oqylymda da sondaı kúsh, ýaqyt jumsalady, oılanyp jumys jasalady, biraq ol jerde tek daıyn berilgen aqparattyń ǵana mán-maǵynasy ashylady, al aıtylym men jazylymda sol aqparattyń kózi adamnyń ózi, til úırenýshi bolady. Sondyqtan ol óz ishinen ónim shyǵaratyn bolǵandyqtan ónimdi sóıleý áreketi dep atalady. Til úırenýshiniń jaza bilý qabiletin qalyptastyratyn, damytatyn sóıleý áreketiniń kelesi túri – jazylym áreketi arqyly iske asyp júr. «Jazylym» termıni «jazý» degen maǵynany emes, «jaza bilý», «oıyńdy basqa bireýge túsinikti bolý úshin, qaǵaz betinde saýatty jetkize bilý» degendi bildiredi. Jazý aýyzsha sózdi jaı ǵana tańbalap qana qoımaı, adamnyń til týraly túsinigin keńeıtedi, tereńdetedi jáne eń bastysy, tildiń kúrdeli deńgeıge dál jetýine áser etedi. Til úırenýshi birneshe ret tyńdalǵan nemese oqylǵan mátindi saýatty jazǵandyǵyn, berilgen suraqtarǵa súıene otyryp, kórsetilgen kommýnıkatıvtik tapsyrmaǵa saı, usynylǵan taqyryp boıynsha óz atynan mátin quraǵandyǵyn baǵalaýda QAZTEST júıesinde birneshe jazba jumystary usynylady jáne ár deńgeıde jazba jumysynyń túri naqty anyqtalǵan. A1, A2 deńgeılerde – dıktant, B1, B2 deńgeılerde – mazmundama, C1 deńgeıde – esse. Testilenýshilerdiń jazbasha sóıleý tiliniń, orfografııalyq daǵdylarynyń qalyptasqandyǵyn, óz oıyn jazbasha durys bere bilýge daǵdylanǵanyn anyqtaý jattyǵý jumysynyń tájirıbelik ádisteriniń biri – dıktant arqyly aıqyndalady. Dıktant jáne dıktant mazmuny boıynsha berilgen tapsyrmalardy oryndaýda baǵalanatyn daǵdylar men testilenýshiniń bilýi tıis biliktilikteri:   Deńgeıi Tapsyrma túri Biliktilikter Baǵalanatyn daǵdylar A1, A2 Dıktant • grammatıkalyq, leksıkalyq saýattylyq, qosymshalardy oryndy qoldana alýy; • tıisti orynǵa tynys belgilerin qoldaný erejelerin bilýi; • sóılemdi saýatty quraý, sóılem músheleriniń tıisti oryndaryn bilýi; • deńgeıge sáıkes leksıkalyq qorynyń bolýy. • orfografııa men tynys belgilerin saqtap, sóılemdi durys jaza bilý daǵdysy; • qarapaıym jaı sóılemderdi qurastyra bilý daǵdysy; • maǵynalas sózderdi paıdalana bilý daǵdysy; • sózder men sóılemderdi ózgertip jaza alý daǵdysy.     Testilenýshilerdiń oqylǵan mátindi júıeli baıandaı bilý qabileti kórinetin, jazbasha tilin damytýda júrgiziletin jazba jumysynyń kelesi bir túri – mazmundama. Aldymen tyńdalǵan mátin negizinde jospar qurylady. Josparǵa sáıkes óz sózderimen mazmundama, sonymen qatar, oǵan berilgen tapsyrmalarǵa jaýap jazylyp, sońynda resmı qujat túrin rásimdeý usynylady. Mazmundama josparyn qurastyrý – jazylymǵa daıyndyq jumysy bolyp tabylady. Jospardyń qurylymyna qarap logıkalyq oılaý qabileti baǵalanady. Jospar mátinniń bólikterine at qoıý maqsatyn kózdeıdi jáne ol mátindi oqyp, taldaǵan soń qurastyrylady. Mazmundama jospar negizinde jazylǵanda tııanaqty oıdy bildiredi. Mazmundama jazýda kelesi daǵdylar eskeriledi: Ø mátinge jospar quraı alý daǵdysy; Ø tyńdalǵan mátinnen negizgi málimetterdi, mátinniń mánin logıkalyq túrde jaza alý daǵdysy; Ø mátin boıynsha óz oıyn, kózqarasyn, pikirin dálelderdi paıdalana otyryp jaza bilý daǵdysy; Ø mátinniń kólemin saqtap, mátindi qaıtalamaı, stılin buzbaı, mazmunyn mátinnen alshaqtatpaı jetkize bilý daǵdysy; Ø ózdiginen qorytyndy jasaı alý daǵdysy. Tapsyrmany berýde testilenýshiniń jas shamasyna, tildi bilý deńgeıine qaraı materıaldar tańdap berilse, testilenýshiniń qalyptasqan daǵdylary naqty baǵalanady. Suryptalyp berilgen mátinder men tapsyrmalar testilenýshiniń durys oqyp, jazýyna, ondaǵy aqparattardy uǵynýyna jeteleıdi. Taǵy bir baǵalanatyn jazba jumysynyń túri – esse. Ol qandaı da bir berilgen ózekti taqyryp aıasynda keń túrde oryndalatyn jazbasha jumys. Jazba jumystarynyń bul túrinde adamnyń dúnıetanýǵa degen qulshynysynyń artýy, óz betimen dúnıe syryn tanyp bilý qushtarlyǵynyń oıanýy baıqalady. Testilenýshiniń berilgen taqyryp boıynsha esse jazýy onyń is-áreketin, óz qabiletiniń, tildik biliminiń qanshalyqty deńgeıde ekenin kórsetedi. S1 deńgeıi kezinde baǵalanatyn daǵdylar: Ø berilgen taqyrypty jan-jaqty taldap, naqty jos-par qura alý daǵdysy; Ø taqyrypty óz sózimen ashyp, logıkalyq túrde oıyn jetkize bilý, sóz etip otyrǵan jaıdy ret-retimen, usynylǵan tirek sózderdi, qystyrma qurylymdar men shylaý­lardy qoldanyp, júıeli baıandap jazý daǵdysy; Ø aıtylǵan pikirdi jınaqtap, tujyrymdap, qorytyndy jasaı alý daǵdysy. Testilenýshiniń bul daǵdylardy tolyq ıgergendigin ózderinde qalyptasqan bilimderi arqyly bilýge bolady: – jospar qurýda az sózge kóp maǵyna syıǵyza alý; – jaı sóılem, qurmalas sóılemderdiń túrlerin bilý; – kirispe, negizgi oılar, qorytyndy jasaı alý; – oqıǵanyń baılanysy, oqıǵanyń sharyqtaǵan jeri, sheshilýin baıandaı alý; – jınaqtap, tujyrymdar jasaı alýy; – sóılemdi saýatty quraý, sóılem músheleriniń tıisti oryndaryn bilýi; – deńgeıge sáıkes leksıkalyq qory bolýy. Til úırenýshiniń tildi qanshalyqty meńgergendigi onyń til tazalyǵynan kórinedi. Al, til tazalyǵy – til úırenýshiniń saýatty jazyp, tildik elementterdi durys paıdalanyp, jatyq, anyq jetkizýde. Demek, til úırenýshiniń tyńdap túsiný, oqyp túsiný jáne leksıka-grammatıkalyq qurylymdy durys paıdalana bilý qabiletin jazylym bóligi naqtylaı otyrady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ulttyq testileý ortalyǵynyń Memlekettik tildi damytý basqarmasy